( ३९९९ ) यन्म ०१०२१२०
०मं०१ सू०१२०।
अश्िनोदेवते, ओशिजोदेषंतमसः कक्षीवारषिः ।
रिनियोगः-
१--९ । भादितो नवर्वो धर्मानिप्थ्वे विनियुक्ताः (भ(० ४।६।३)
शिष्टाणं ठंङ्गिकः 1
सूक्त का भापार्थं
हे सदियनो { भापको कोना यह यचनादह १ कौन
(ला माग्यक्याली है जो) माप को प्रसन्न करे मे ततर है, (सुस
जला) भक्ष कते भाप फो प्ेवा करे {1 १ । शनी शन्दं विद्वान
(भदियनो) ते (स्तुत्ति भौर पूजा करने कौ प्रिधि को) पृक्ते, नते
दल (भर्यात् मनुष्य) भक्त हे, सचमुच भमग्णधर्मी (मनुष्य) फे
"लिये यद कोर (की न्या माधय दाता) ह । २। पेते विषानो को
म बुखते रै, पै मापद्दम फो स्तुति फा मजन यतां # मापष।
भक्त दवि देता हुमा भप फरो त्यन्त नमस्कार करतादै। १। द
तेजस्य (भदियनो!) मै याखक्रकी न्यं देरतामोकते मदृभूत
पपरुर् करिये षप (लोन फा तस्म) पूछता ह, (दे देवो 1)
माप दोनौ (दम से) गधिक्र लयाकले से दम्यो रक्षा करं, प्रचण्द
(णपरोते दमे पवां ७ दे पदिरनो ! जो यागो भृगु जपे (महामा)
% भर्पात् दृति के भजन वननेको शति दमो देवं,
जैतेमवदष्टाफरि्योको दीयो।
† दृं पी्णमात यादि द्यि मं मत्र पट् करमन्तमे
ष्दोश्वर' देल दो वः मरिन मै माहूति दाली जाती है इषस
ताम वथयूकार दैप
॥
त्दकम०सूर १२० ~ ( ३२०० ` )
धोपाके प्रक्र म. खजती है. मीर. जिक्ठ वाणीसे पञ्जवंशी
- (छक्चीवान) माप करो पूज्नता हे, चह वाणी स्ट दो, जैसे उधथोगी
विदधान (तस्तनननोर्थ होता है) पय् हे मदिवनो। माप मुद्वपंडी †
फे सतो को सुनो, सचपुच.मै दी आपके किये कुङकाह्ं,दे
सीन्द्य्यं के स्वामी ! याप (अन्धो को) ससि देने वके दौ 1६] साप
ही मदत फे देने चाले दो, माप.दी मद्व के छीनने घलेष्टो, हे
धन वाख, पेते जप हमारे सुरक्षक वनो मौर पाप चींतने बले
गयोरसेदम को वचाभो 9. दमे किकी रौ क ताईं मत सौ पोस्तनो
द्धाय पाठटनेवाटी दमासी गौर्वै वच्डौ से वियुक्त होकर
यदुर कि अयोग्य स्थानत न तरं । < \ भःपके नक्त अपने मित्र.
चमप पोपगक् लिय आपयोद्ाहन कः," जप दमे वरल
घ्न (क) -पाप्ति) कं दिये थोग्य क, जय दने मोमो-ते युक्त भृदृष
(थो प्रासन) के दिये सोम्य चना १.९. तेने बदुते मन्न ङे स्वामो
संदिधन के र्थको जो धिना घोडधौ के चर्ताहै पलिया है, मै
उष (रथ) से वहत कामना पाप्त करूंगा । १०॥' हे धन से पूं
(स्य)! त् मघ्ये द्िस्तस्युक्तकरूदस सुष्के मंडारस्थफो
(मदिव्नदरेव) मदुष्परो को भोप्सोम पोनेफौ स्थानम ठे'जते
है| ११। भवम (दुष्ट) स्वप्न सरे खिन्न हं मौर उक्त धनीसे.जो
भोग नद्य करता, ये दोनो श्ोघ्र नष्टं हग ॥ १२॥
र एन %
[म । व
ऋ योप। क्लोदान को पुभ्री भौर आ १०।३९.४० की दष्टा
श्रपि-ह, घोषा फा पुत्र सुदस्त्य प्र० १०.५२का दष्टा 1
गः दद्दाद्त सप्ते प्पे पडा फते हं, जिसकी, क्कः
यह स्तोश्र्े!
{ ३२०१ ) ऋ० भन? तू०१२००६
अक्तिनोदेवते निचदमायन्नीडन्दः ।८1७।८
काराघदोजचांऽश्रिवनार्वां कोवां
जोषडभयोः। कधाबिघात्यप्रचेता
ट
॥ ९॥
काः कः ` |कोन
राघत रोचते भाताह
क (देटधडागमः)
1
होचा यजः. यज्ञ
त (निं ३।१७) ध ध
अ्भिवना |ह अन्विनो! | हे अशिवो. -
बाम् युाभ्याम् तुमदोनोंफे लिये
काः कः , | कोन
नाम् युवयोः ; | तुम्हारे
=
|
क
जोष प्रीणने ~ | प्रसन्न करः
पान्मं*१लू०१२००२ ( ३२०२ )
| १ न
उभयोः | उभयोः दोनो कं
कथा | क्यम् कंसे
पः (प्रकारवचने था प्रत्ययः
किमम्कादेश्दच)
परिचरेत् सेवा करे
विधा ति (निधं ०३।५खेखचडागमः) †
५५ =
अप्रचेताः | अन्नः न जानने वाला
संर्टतार्थः।
हे अश्विनौ ! को यज्ञः युवाभ्यां रोचते १उभयो-
युषयोः भ्ीणने कः (तत्परः१, ) अज्ञः (युवाम् ) कथं
परिचरेत् ?॥१॥
जापार्थःा ,
हे अदिवनो ! कौनसा यन्ञ आपको भाताहे ?
आप को प्रसन्न करनेसें कौन (तरपर है? ) न जानने
पाला केसे (आप की) सेवा करे ? ॥१॥
अर्धिनोदेवते षिराट्ककुप॒छन्वः । <।१९।७
{^> ॐ. | मः 1
विदांसाविदहुरःएच्छे दविद्ानि-
( ६९०३ ) ऋ० म॑०१ लू १२०३
त्थाऽपरोभरचेताः । नृचिन्नुमर्ते
4
अक्रौ ॥२॥ ^
„ =
विद्ांसौ | विद्वांसो दोन वदानां को
इत् एव , |ही
दुर द द्ाराणि.स्तुतति- | दारो को अर्थात्
परिचरणयो- | स्तुति ओर पूजा
॥ के उपायों को
त् [ष्क | `
1 {५
अविद्वान | अजनन् न जानता हा
भ
डत्धा आभ्याम् ' | इन दोनोंसे
, ~
अपर; | अन्यः ` | दूसरा
क ~
न्वताः अन्तः अन्त
गु ॥ सु+ | =
भगम ०१ स्०१२० मन्दे ( ३२०४ )
चित नु+चित् किं न | क्या नीं
= च,
न खल सचमुच
५७
। र ८
र्त मरणधर्मण मरण धरतीँके लिये
मते (श
1 नर
अरौ भकार कोट “^
(निघं०४।३)
संस्छतार्थः !
अजानन् ( मनुष्यः पतो ) विदरंसो एव स्तुति-
पूजनयोरुपायान्, एच्छत्, आभ्याम् अन्यः अज्ञः
(अस्ति) किम् (एतौ) मरणधर्मणे ्राकासे न ११२
भापार्थः।
न जानता हआ ( मनष्य इन ) विदानो सेही
स्तुति ओर पूजा के उपायों की पछ इनसे
दसरा अन्ञानी (हे,) क्या (ये) मरणध्मींक
चिये कोर नहीं (हं १)॥२॥
अविवनौदेवते काविराटूछन्दः । ९१२।९
$ 1 = (
ताविशांसाहवामश्वां तानोवि-
( ३२०५ ) कान्प०१ सृ०१२० पनर
+ | वाचे
हां सामन्मवोचेतमदय
॥
मानोयुवाक्ः 1३॥
ता
विद सा
इखवासद्े
वाम्
ता
नः
# क 1 1
विष्ठांसा
1
मन्म
बोचेतम्
[य `
तो
विदांसो
(विभकेसस्वम्)
आदह्यामः
युवाम्
तो
अस्मभ्यम्
विद्यास
स्तुत्िगीतम्
(माग को०)
कथयत्तम्
© |
। प्राचंहूय-
उन दोनोंको
विद्यानोंको
हम बुलाते हं
तुम दोनोँको
वे दोनों
हमारे लिये
| विदान
स्तुतिके भजनको
| बताओ
क०म॑०१ लृ०१२० प्र ( ३२०६ )
अदय अद्य आज
प्र ध्र + =
0
आत् भ्र+आचत्, सुतर अत्यन्त नमस्कार
नमस्करोति करताहं
(ल्ड्थंख्डः)
।
दयमानः | (हविः) ददानः | (हवि)देत हुआ
।
यवाकुः युवां कामयमानः आपकी कामना
द (क्मेडुः्रत्ययःमविन- करता ह
क्तावपि व्यत्ययेन युचा- भ
देशः यास्वंच)
संस्रृतार्थः ¦
विद्धांसो तो युवाम्(वयप्)आहयामः+तो विद्रंसी
{ याम् ) अस्मभ्यं स्तुतिगीतं क्थयतम्, अय
युबयोरभिरापुकः (दिः) भ्रयच्छन् (सन्) सुतरां
नमस्करोति ॥३1 + ५
पार्थः) ४
~ - उन.आप्रव्रिद्रानोंकोहम वुखते ह, वेव्दरन ~
आप हमरिलिये स्तुत्तिके मीत को वना, आज
आपका अभिलाषी (हवि) देता हुआ खृध
नमस्कार करता टे ॥३॥1 र
( ३९०७ ऋ०्मम शस् १२०्मं०्४
अदधिनोदेवते नष्टरूपाछन्दः ।९।१०।१३
विष्च्छामिाक्यारनदेवान्
बधंट्क्तस्याऽ्ुतस्वदसखा । पातंच
सच्यसीयुवंचरभ्यसोनः ॥ 8 ॥
वि विन ~
परच्छामि | वि+एच्छमि | पच्तादं
।
पाक्या =. क
न इव की न्याह
देवान् देवान् देवताओं को
॥
{ वषट ऽक्ष- उिषट्कतस्य वषट्कार किये
तेस्य पके
सहत स्य अद्धुतस्य अद्टूत के
मन्मन पृ-१२० ० ( २२०८
ट्ख हेउभ्रो!. |हेउपरो
पातम् | रक्षतम् - | बचाओ
च्व , ;) ~
सद्यस्; | वलवत्तरात् |अधिकबखवानसे
. यवम युवाम् तुम दोनों
५. ५५ +य 4 1
न्च च ओर
1 5
रभ्यस्ः | पचण्डात् प्रचंडःसे
नः अस्मान् हमको `
संस्छतार्थः 1.
हे उभर] ( अभ्िनी ! ) अहं.देवान् घाल इव
अद्भुतस्य वधटुक्कतस्य (होमस्य विपये) एच्छाभि,
युम् स्मान् चखचन्तरप्त् धनच्ण्डाच् ( मनुप्फात् )
रक्षतम् ॥ 2 ॥
मापार्थः। . ह
हेउप्र (अद्रिवना|) मं देवता्भो सेधालक
( ३२०९ ) क्रण्मंर८्०१२० ४०५
की न्याईं अद्धुत वषट्कार किये हुए (होम के
विषय सें ) पताह, आप हम को अधिक व-
वारे से ओर प्रचंड (मनप्य) से वचा्वे॥ ४॥
यक्षम जो चपट्कार उच्चारण करके दपि दी जाती है, -उस
का रदस्य वारक वन कर देवतमौ से पने से दो समषछठमंभा
सकता हयुकति्यो पे नदी ।
अभ्व्िनोदेवते तनुद्धिराछन्दः।११।११।६
6: (श अ. 1
प्रयाघोषेमृ गवाेनजौमे यया
॥ 1
वाचायजतिपलियोनास् । प्रेषयुनं
विदान् ॥५॥
प्र | भ्र-(गच्छतु) [आगे वदे
या या जो
1
सोषे
घ घोपायाःपुत्रे | घोषाके पत्रमे
(खाम्नार)
(ककत ~ ,
भुगवाणं | शगुखिाऽऽ्चरणं | शृगुकी न्याइ आ-
कुवाणे चरण करनेवार्मे
(स्स्यिविसति स्यः
खटःश्णागच्)
भण्मनसू्०१२० ०५ ( २२१० )
न् | इव मानो
| भ्त
प्रो श्लोभते शोभता
\लोपस्तःति तलोषः)
यया यया जिसे
वाचा वाचा वाणीसे
।
यजति | यजति यजन करता है
पजियः पलवंशीयः पजवंशी
वाम् युवाम् तुम दोनोँको
प्र (पूरणः) ह
इषऽयु ह उदयुक्तः उदोगी
न इव की न्याई
विद्यान् विदान् विदान्
स्षस्टतार्थः ।
या (वाणी) शगुरिवाऽऽ्चरणं कुर्वाणे पोषाय;
( ३२११ ) नपर एस्०१२०४०६
पुत्रे शोभेव, यया (च) वाचा पञरङ्रज्लीयो युवां
यजत्ति, (सा वाणी) उयुक्तो विदान् इव ध-(भवतु)
॥ ५६
भाषाः 1
जो (बाणी) भगु कीन्याईं आचरण करने वाले
घोषा के पच में मानो शोभित होती है (ओर) जस
बाणी से पञ्रवंशी आपका यजन करता है (वह
ज्नाणी) उयोगी.विद्वानकी न्याई प्रभात्र युक्त हो॥५॥
पञ्चधंशी कक्षीवान कते दं कि जैसे उच्योगो विद्वान
भपने कम्म मै एतदस्य दोता हे दसी भकार मेरो वाणी सिय
मनोरथो ।
अभ्विनोदेवते, अक्षरसडन्ययोप्णिक्छन्द्ः। ६०१०८
शु्तंगायचतकवानस्या ऽचि-
हिरिरेभाश्रिवनावाम् 1 आचीशुभ-
स्परतोदन् ॥ ६ ॥
सनो
|
श्रृणातम्
(धिङ्घर्णस्य टक)
युतम
५
४०१०९८्०१२० ०६ ( ३२९२ )
गाथचम | स्तोत्रम् स्तोको
खान्भा० )
षर छी के
तकवतानस्य। प [र न पट
अहम् ~| जम् में
चित् एव ही
दि ¦ सचमुच
रिरेम कजितवानस्मि |ककाह्
न्ट (रेब्दे) ध
अश्रिबिना |दे सभ्विनो ! |हे अच्िदेवो
वम् युवाभ्याम् | तुमदोनोंके लिये
स ॥ खलु सचमुच
अग्छी० | च्षुधी नेत्रं को
जमः सौन्वय्धंस्य सौन्दर्यं को
प (क्त्पि)
{ ४२१ ) प०मं०१ स्०१२० मं*७
परतो हे स्वामिनौ! | हे स्वामियो
दन दातारो देने वारे
हि
संरछृतार्थः 1
हे सौन्दर्यस्य स्वामिनो ! अश्विनो । (युवाम्)
पक्षिणः (मम) स्तो्रं श्णुतम्, अहमेव युवाभ्थां
कलितवानस्मिखलु(युवामन्ेभ्यः) चक्षुषी दातारौ
खसु (स्थः) ॥ £ 1
भापार्थः।
हे सोदयं के स्वामी अर्धिनो 1 आप (मृ्ष)पक्षी
के स्तो को सुनोऽसलचभुच मै हौ भपके सिये कका
हु, आप सचमुच (अंधो को) आंखें देने बारे दो
॥६॥
अग्निवनोदेवते विष्टारश्हतीछन्व्ः ।८।१०।१०८
कै |, #
युवेच्यास्तंमोरन् खववायन्नि-
(0 1 . । ,
रततंसतम् । तानोवसुसुगोपास्यातं
तंनोर 1
पातनोहकादघायोः ॥ ७ ॥
पार्भ०१स्०६२० १०७ ( ३२१९ )
यवम् ् तुम दोनों
9. ५
हि खलु सचमुच
|.
परास्त | आस्तम् हुषो
पे (असभुवि) 4
मन्दः मखस्य महु के
रन रातारो देने बारे
"भै (यदाने*दन्› इतिय-
दस्य पकरिया, सुषामि-
ति विभक्तेः)
युवम् युवाम् तुम दोनों.
9 च
बाः वा अधवा
यत्. यो ` जो
& (कपामिति धिम.
क), (5
| ५4 वि
(निःऽगरतत् निराकतयि | हटाने बसे हुपः
= ; ¡ आस्तम् हो
सतम् (तसि कर्पते ।
क क ` क
ता तो के दोनों
(विमक्तेसत्वम्)
नः अस्माकम् हमारे
वस्° हे धनवन्तो! [हे धनवारो
एः (आन कोर)
सुऽगोपा | सुर्षौ _ | अयन्त रक्षक
~ (विभक्तेसस्वम्)
स्यातम् | स्तम् | ,
पातम् रक्षतम् रक्षा करो
न्; अस्मान् हम कों
। ~
वकात् चोरात् चोरसे
५ त
+ | पापमिच्छतः | पापको कामना
अघऽयोः (क्यवि सस्युःप्रत्ययः) । वाङेत्ते
संरुङतार्थः 1
हे धनवन्तो ! अष्धिवनौ ! (यो) युवां महत्त्वस्य
दातारौ षु आस्तम् यौ वा युवां निराकतरौ
आस्तम्, ततो ( युताम् ) अस्माकं सुरक्षकी भवतम्,
पापसिच्छतः चोरात् (च) अस्मान् रक्षतम् ५ ॥
ऋग्म ०१स०१२०१०८ ६ २२११ )
माषार्थः।
हे धनवारे ( अर्िविनो ! ) (जो) आप सचमुच
महस के देने बाङे हो, अथवा जो आप हरने वारे
होवे आप हमारे अत्यन्त रक्षक वनो(ओर) हमें पापी
चोर से बचाओ ॥ ७॥
अभ्विनोदेवते ऊतिद्डन्दः । १२।१२।८
“ < | [8
माकस्मैधातममभ्यमिचिसी नी
1 4.५)
माकुचानोगृहभ्योधेनवोगुः । स्तन्ा-
1
मुजोअशिश्नोः ॥ ८ ॥
मा मा _- -| सत
=। । न ध (व
कस्स कस्म फिसांके लिये
धातम् अभि-~+धातम्, | सौपो
उप्रस्थापयतम्
, मभि असि-+ -
( १९१७ ) क्रौ०भं०१ सू*११० पच्य
| ह व
भमिचिगा शत्रवे शतु के तां
नः अस्मान् हमको
मा मा मत
।
अकच अयोग्यस्थानम् | अयोग्य स्थान को
ष अस्माकम् हमारी
४००० । १)
गृहभ्यः श्हेभ्यः धरो से
= ॥ १.#
घेनष्ः गावः गोरे
ग्ः गच्छन्तु जावे
ए (लेख्ये द्डधड्मावः
हि ।
रुतनऽम् ज स्तनेशुज्नन्ति | स्तनं से पालने
~ ~ `> | पारयन्तीतिता| बाली
{मखपस्ने कविर् }
सथिधोः शिगुभिर्धियुक्ताः| ब्दो से विद
(स्यः) (हुड)
(म्व्पीय कार)
कर्मं *१स्०१२० म०९ ( ३२३१८ )
संस्टतार्थः।
(हं अभ्िनौ } युवाम्) अस्मान् कस्मचिष
शात्रन माऽचस्थापतम्, स्तनैः पालयित्रयोऽसदीयाः
गावो वत्सेवियुक्ताः ( सस्यः ) चैभ्यः (अन्यत्र)
अयोग्यस्थानं मा गच्छन्त ॥ ८ ॥
पाथः
हं (अद्ििनो ! ) आप हमें किसी शत्र के ताई
मत सोपो,स्तनों से पालने वाली हमारी मोए् वई
से बरख कर रोस (दसरी जगह ) अयोग्य स्थान
मँ न जवे <॥
आअदिवनौदेवते विराटछन्दः । ११।११।११
दु होयन्मिचधितयेय॒वाद् राये
चनोभिमोतंनाजवत्प । दइषेचनो
मिमीतंघेनुमत्यै ॥< ॥
दु्ोयन्
न (ददेखिङि धस्यरन्,
छन्दो रेफर्पपकारः)
द्यु | दोहन करें
( ३२१९ ) क०्मन१ स्*१२० १०९
मिचऽधितये| भि्र्णा पोषणा-| निर्ध क पारनं
म् किये
(डघान् घारणपोषः
णयोः |
1
यवाक यवां कामयमाना. तुम्हारी कामना
७ (खुपामिति विमर्दक) करने वारे
राये घत्ताय धन कं लिये
च च ओर
नः अस्मान् हमको
म मो म् योग्यान् कुरुतम् | योग्य करो.
वाजऽवलटयें | बलयुषकाय चरसे पृक
छ
दषे अन्नाय अन्न के लिये
चच च ओर
नः अस्मान् हमको
श्हमे०१स्०१२००१० ( ३२२० )
मिमोतम् | योग्यान् कुरुतम् | तैय्यार करा
- ~ -- ५
[० चु [५ = =
ल्य) ग | य॒क्तंक
धनुऽमत्य भर्थक्ताय +.
संस्रतार्थः।
(हे अभ्सविनौ ! ) य्वांकामयमाना; (स्तोतार
भित्राणां पोषणाथैम् ( युवाम् ) दद्यः, ( युताम् )
अस्मान् चर्युक्ताय धनाय योग्यान्करुतम्, अस्मान्
गोभियुकतायाऽननाय (च) योग्यान्क्रुतम् ॥ ९ ॥
मापार्थः। ,
(हे अर्िनो ! ) आपकी कामना करने बारे
(स्तोता) भिन्नो के पालने के लिये (आपको) दोहन
करं, आप हमं वर से युक्त धनके लिये योग्य कर,
(ओर) हमे गौओं से युक्त अन्नके लिये योग्य
कर ॥९॥
अभ्विमोदेवते गायत्रीछन्दः ।८।८।८
8 ॥ ५ 1 ५
अभ्विनोरसर्नरथ मनग्रवंवाजि-
~ 4 क ५१4 ।
भनोवतोः । तेनादंभूरिचाकन ।१०।
( ३२२१९ ) शन्मं०१ तुर१२०म०१०
।
भरशििनोः अभ्विनों कं
असनम् प्राप्तास्मि |मैनेपालियाहे
।
रथस् रथम् रथको
अनप्र वम | अ्वेतरिनेव् गन्तं | घोडों के विनाही
व समर्थम् `| चरनेवारु को
(बाजि्मो- | बहुखान्नयोः | बहुत अन्नू
( ऽवतोः
। = =.
तेन तेन उसके डरा
अम् | मदन् मे `
न भ
॥
मूरि प्रभूतम् बहुत को
च्च कामये कामना करतां
वाकन् (कनीकान्तो छिटिरूपम्) 1
घ्स्टतार्थः।
(अदम्) षहुऊान्नयोरद्विनोः अद्वेविनेव गन्तु
अनप ०१त्०द२००११ ({ देररय )
समर्थ) रथं प्राप्तवानिति, तेनाऽहं प्रभृतम्(धनम)
काम्ये ॥१०॥ <
ध भापार्थः । ४
मैने बहुत अन्न वाके अश्विनं के घोड़ों से
विनादही चलने वारे रथकोषाचिया है, उसके
द्वारा मं बहुत (थन) की कामना करता हं ॥ १० ॥
जो अदिविन फा धरकाशमयसरूप दै वदी रथ दै, उस फो
मने पालिया दै गर्थात उसका सहारा पकड् लिया है ।
अदधिनोदेवते गायत्रीछन्दः ।८।८।८
अयस्रमहसातन् द्यातजेना यन ।
सोमपेयसखोरथः ॥ ११ ॥
अयम अयम् यह
समद हे धनसहित्त! | हेधनसे.यु्त
न (धस्य ववं छान्दसम्)
मा मम् मुक्चको
&
६ २२२ ) ऋर्मर्शस्र १२०म॑न्११्
तनु ` विस्तार युक्त कर
प्राप्यते भ्राप्त कराया
लह ्रापणे कम्ैनि| जाताहे
ङेडचाडागमःग्दी्॑-
14
2
द्या
५ दरछान्दसः)
जनान् अशान् मनु्योको
र ६ ४
अनु भ्रति की ओर
[निके ॥ 1
सोमऽपेयम् | सोमपानयोम्यं | सोम पीने योग्य
नन ^| स्थानन् स्थान को
सुऽखः सृलस्पः सुखरूप
रथः रथः रथ ।
संस्छतार्थः ।
हे धन सहित ! (रथ !) अयम् (खम्)्मा विस्तारय,
(अयम्) सुखरूपो रथः (अषधिविभ्याम्) जनान् प्रति
सोभपानयोग्यं स्थानं नौयते ॥ ११ ॥ ॥
भावार्थः
हे धन से युक्त (रथ!) यदह (तू )मुकते विस्तार
मा०म१०१स्०१२०४०१२ ({ ३२२४ )
युक्त कर (इस) सुखरूप रथ को (अदि) मनुष्यों
कीओर सोम पौनेके योग्य स्थाने लेजाते
हे ॥ ११॥
अआिवनोदेवते गायन्रीछन्दः ।८८।८।
अधस्वप्नस्यनिर्विटे ऽमञ्जत-
न्चरवतः । उभातावखिंनभ्यतः ।
१२॥
अघ | | अध अव
1 द
स्वप्नस्य | स्वप्नात् स्वप्नसे
पऽ्म्य्े पष्ठी)
निः निः ~
विटे ` | निःहषिरे.नितिं | िन्न हु
णगाङस्ि
्रमल्जंतः जभञ्जत भोगन करने
वारेसे
च ष्व ओर
<
( ३२२५ ) ऋण्मंन्रस्० १२०१०१२
~... । 20 क
रवत् धनतरतः धनवान से
उभा उभी दोनों
ता तो वे, .
, ।
1 क,
बस्िम कषिप्रम „ | शीषू `
ह (ाग्मार |, ५
* नश्यतः ` “| नष्ट. होगे
नन्यत्ः = रर
भापार्थः। 4 „1.4
( अहम् ) इदानीं खप्नाद्, अभू तों धनि.
नन्वव नििण्वोऽस्मि तावुभो क्षिप्रं नश्यतः 1 १२।
संस्छवार्थः १) +; 1 ' “८
में अब स्वप्न से ओर भोग त्त. करते , रे
धनौ से खिन्न हुवे दोनां ङीष् नष्टनहँगे ॥१२॥
इति विर्युत्तरशततमं सुक्तम्] † ^
शिभमन१त्०१२१ = ({ रद्य )
अ०स०१स्०१२१।
इन्द्रोदेवता कक्षीवानरुपिः
विनियोगो लेद्भिकः 1
सक्त का भाषार्थं,
हम भभियवददियो की स्तुति को हमारे रक्षक छद कव
सु्नेगे ए जयद घर के सथ मतु्य उन का ध्यान करगे तमे वह
भवदय हमारी पूज्ञाको स्वीकार करने फे चयि लये कदमो से
पधारगे।९। बही यज्षस्वीवीर ऊपरके माकादा को थाम हप दैभ्वही
पथियी यो सीच कर मन्न पशु भौर धन को दमारे लिये उपपन्न
करते हे, घे मनुष्य पथय इष नादि भजा को जर कू््यं की पनी
एमारौ माता पृथिवी को उत्पन्न करके टृपादृष्टि से देख रदे हं ५
भात समयक राजा आर्य रहित इन्द्र अगिणवबदा के प्रचीन पुरु
वामके चरानि पर प्रतिदिन प्ुचतेयेभये सौ अरय हीरे जो आकाश
म जगमगते र्दे उस्तीने वनापदे नौर उसीने पुं मोर मनुष्यो
कै लिये मक्त को थामा हुमा तै ।३। हे ध्र । जर ज।पमर्लो
के भर्षणक्यिद्ुप सरोमसेमद् युक्त दोकर सोन नोक चारे मपने
घञ्चते मनुष्यो के साय द्रोद कटने धारे अन्धकार रुपी 'गुफाके दारो
षो तोडकर खोरतेदो तव खष्टिकरम के चलनेके लिये रामी दुर
दिनिरूषो मै एक पक करके चादर निकटतोरह 1४1 देष!
अगरसयके मातापिता माक्राद्त गौर पथिनीनेभपक्रो खष्टिका
मलीमं घल मेट किया ओर मनुप्याने अग्निहोत्रद्धारा मद्व
दोहन करने वारी गौ का पवित्र दूध मापके प्रति मण किया
१५१ रथ उदा का प्रकारा यदटने र क्त्यं का उद्व मा, गव हम
देथताभो फो इष पजय पर एवित द, पछ र्य को किस्ङूपी
( ३२२७ ) कर भ०१ ०१२१
हविर्या को हौ खे से सचते हप चन्द्रमा + भक्तौ फ पाल प्राप्त
देतेहै 1६ दैष्! यदह भपष्ीकेपुख्पा्यं काफल दह किदेव
ताभ फे यज्ञ के निमित पु वांधने का यूप घनान के लिये चम-
कीली धार वारी कुर्हाड़ी च रही दै, गाडीवानं रात्रि से पदि
धर पटने के लिये वैल को हांक रदे टंभोपारु गौर्भो को चारे
हं मौर कर्मड छोग द्ीघ्रता से अपना काम कर रटे है जिते अन्ध-
कार के फटने से पष्टठे कायं समाप्त दोजाए्, श्न सव कमी फी
सम्माघना श्सीटिये है कि भाप प्रतिदिन दिन को उत्पन्न करते
हो| हेद्नर! जब लार महीने बी रात्निरूप दूएने परकश
कौ गडप्प कर लियाग॑" तव माप उसने युद्ध करते हु मदान भा-
काशे परकादा के माड महीने रूप माठ घोड़ा को, लाप, भौर
मापा अनुमोदन करने के लिय मन्यो ने सुनहरी रंगक्ता
सोम निचोड। ओर उक्त को दूध से भवर करके भापके ताहू मरपेण
किया।८। देषनद्र] कर्म॑कुश्चरु चवष्टाके ये हप विद्युतरूपी
सोहे फे घ्र को जव आपने अपने मक्त कस्त को. रक्षा लिये
भाकाश्षसते छोडा, तव अनाचृष्टिरूप असुर चासौ भोर स्ते शस्तौ
क्षे धिर गया, घोर प्रजा फे हितकारी षस के लिये धृष्टि हर
1९1 हे चच्नघारी द्र ! जलौ के चोर उस शृश्र की भोर
सर्ध्यफे छिपमे से पदिके चिदयत रूपो वल्को पफौको, भौर
नापर स्पश्युष्णक्ते जपे पपवर कोडखाड् कर आकाल्ल
से निकाले । १०1 हे न्द्र ! भव्यन्त वल वाख मकाद भौर पएयिवी
भी जो चिना पियो के चरते हे आपके इस कर्मं पर फुल्त
क चन्द्रमाकी किरणं सुर्य्यफोही किरणे जो चन्द्रमा
पर भिर कर किर हमारे पास पंत है ।
न य धुसांत उस समय का है किजजय आास्वजाति उचरमेख
षषे समीपस्य देशो म र्ददीयो।
अन्मं०१ सन्द ( ३२२८ )
होते है कि भापने उस सृजर वृत्रको जो नदि मेरहताथा
चञ्जसेमार कर सुला दिया ।११। दे गतुप्यो के दितकारी शद.
आप अच्यन्त वेग वाले घायु के घोडे से ज्डे हप सथ पर सवार
ह, भोर जो कवि के पुत्र उशना कपिनेर्तति के बल से जप
के लिय चञ्न घडा उको चत्र पर चलाने फे लियि तीक्ष्ण क्रो
1१२] ह इन्द्र! जब आपने जपने मक्तपतदा के लिये खुद्धमें ठंवा दिन
करने फे निमित्त पूर्य्य के घोडा को थाम दिवाथा तव सूर्य्य फा
घोडा पिये षो न्वा खदा, फिर आपने पनशके यक्षदीन
रघुम ष्पा नव्ये नदि्यो के पार गेम जा पर 1१३।दे वज्ञी ।
1 आप दल दृ्द्रितासे दम लोगौ षौ डवे यह जा
पापषा सूप हमारे खमीप वन। रहता है, माप हरम र्थ घो मार
धनसे युक्त रको दः लि्तसे हम मन्नवयान यशस्वी मोर सच्ची
याणी घले चने 1१४। दे बल भ्रताप सौर धन के मूख 1 धन्द्र 1 नाप
की वह द्याव॒द्धि जोहमपर्थीष्षीणनद्ो, भन्न हमारे चारो
यर हा, दे स्यामी। दमको्गौमोमे साह्यादो जिल सेम
स्तूतिफे योग्य चन फरभाय कफे सथ मोद करने यटे यने 1१५
न = ~
‡ अर्थात शरद्क्रतु मे घरीरूप चत्र योसृखा कर नदिर्याका
अङ स्वच्छ विया।
८ २२२९ ) कम्मण सृर१२१म११
इन्ोदेवता निचृतनरिष्टुष्ठन्दः ॥१०।११।११।११॥।
कदित्थानेःपाचचदेवयतां खवद्
गिरोअङ्गिरसातुरण्यन् । प्रयदानड्
विश आचरम्यस्योरुक्रसतेचध्वरेय-
जजः॥ १॥
कत् कदा कय
इत्धा खलु सचमुच
(भा० कोण)
नुन् नरान् नरोको
॥ पाचम् पाता रक्ता करने बारा
(वारक्षणे, ताच्छीलि-
कस्वेन्, व्यत्ययेन
सोरमादेश्तः)
टे वऽय॒ताम्| देवकामानाम् |देवभक्तो की
।
श्रवत् श्नोप्यत्ति -सुनेगा
(टेर्धडागमभ)
कम॑०१स्०१२१ भ ( ३२३० )
1
गिरः स्तुतीः स्तुतयो को
॥
अङ्धिरसाम| अङ्गिरसाम् | अगिराभं की
त्रगयन | खरोकुकेन् = |शीधूता करताहुमा
^ २ (र्ण स्वसयाम् )
प्र ष्र~+ --
यत् यदा जव
1
आनट् |अ~+आनद् _ |व्याम्त होता हं
व्याप्नोति
(निषे २।१८)
विश्ः रजाः प्रजाओंको
स्रा , | स्वतः सधमोरसे
© )
म्यस्य | श्दिणः श्दस्य की
ध (दम्यशष्दादर्भभादि-
स्याच् )
+
खरु विप्ुम् |चडे
( ३२३९ ) कऋण्भन१स्०१२१५१
+
क्रस्त् - | कमते कदम उटाताहै
= (छेखधाडागमेिष् )
-अच्वरे . | यज्ञे . | यन्तम
यजचः यष्डव्यः | पृजनीय
संस्टःनार्थः। त
नराणां रक्षकः (इन्द्रः) स्वरथन् (नन्) कदानु
देवकामानाम् अद्भिर स्तृतीः श्रोप्यति ? यष्टव्य
(सः) यदा हिणः प्रजाः सवंतो उयाप्नोनि (तदा)
यज्ञे विपुखतया क्रामति ॥ १॥
भपार्थ; 1
नरो के रक्तक (इन्द्र) शीघ्रता करते हुए सचमुच
कव देवभक्त अंगिराओंकी स्तुतियों को सुनेगे ?
(बह) पञ्य जव शृहस्थ की भ्रजाभों को सव ओर
से उ्याप्त हो जाएंगे (तव) यन्न में चोड कदम
उडाषगे५१॥
भन्न-दे पूर्वां मै प्रदन दै कि न्द्र दमर्थनितवंशिर्थो की सतति
ष्ठी ष्य सनम, उन्तराद्धं मे उर कि जव वदं पूज्य धर्के सरे
मरेष्या चमन म व्याप्त षो जापणे, तय घौडे ङ्द्म पस दीधय यच्च
म आर्पैमे भौर हमारी स्त॒तियो यो स्पर्गगे +
ऋर्म॑न्स्०१२९ मन्दे { ३२३२ )
इन्द्रोदेवता त्िष्टुपुछन्दः ।११।११।११।१९।
स्तम्भीहयांसध॒रुयं मुषाय
इसूरवाजायुदरनिणं नरोगोः । , अतु
स्वजांमदिषधच्॑ततनरा मेनामवस्
परिमातरंगोः ॥२॥
स्तम्भोत् |स्तव्मवान् याभा रं
ष् (रण ४१ =
याम् युखोकम् युखक को
सः सः उसने
॥
घरूणम् = भरयितारम् (एषि एयिवीलोक को
। चौलखोकम्)
प्रषायत सिक्तवान् साचा
3 --- ^ {शुषत्तेवने टटधडागः
प मः, दना प्रसवस्य
शचायजदेखरणन्दणग)
चम्
बाज्ञाय
विस
नरः
गोः
अनु
स्वऽजाम्
.मद्दिषः
चन्त
भराम्
0;
( ३२३ ) ऋन्म०१८्०१२१ प०२
| वी
(निधं ३। १५)
अन्नाय
धनाय
(ुषामिति विभक्तेः)
वीरः
गवे
(चतुर्थ ष्ठी)
अनुू+
स्वत उत्पन्नाम्
महान्
(निघं* ३२)
बुद्धिमान
५
१,
अन्न के लिये
धन के लिये
५3
वीर
गो केलिये
अपने आपस्ते
४५
उस्पन्न हुड को
महान्
अन् ~+चक्षत+अन-| छपा स दाः
कस्पयारष्टवान्
(चष्ट, पदयतिक्रम्मा
निधं २१३)
प्रजाम्
[प्रनाको
॥
मणम॑०१६्०१२९ मग्र ( उद्द५ )
(भ 1 & ~
मनास् पत्नीम् पनी को
| \
अग््वस्य | अदवस्य घोडेकी ,
धनि ‰
परि परितः सुब ओरसे
मातरम् | मातरम् `| माता को
गोः ए्रथिवीम् प्रथिवी को
(छितीयाथें पष्ठी)
संरषतार्थः ॥
मेधावी स वीरः युलोकं स्तर्धवान् अन्नार्थं
गवामथ धनाम् (च) एथिवीलोकं सिक्तवान्,महान्
(सः) स्वतःउरपन्नां श्रजास् अद्रवस्य पर्नीरूां
मातरं एयिवीम् (च; अन्कम्पया इष्टवान् ॥ २ ॥
मापार्थः। )
षद्धिनानि उनवीरने युल्ोकको थाया (भौर)
अन्न के यिये, गौं (ओर) धन के लिये प्रथित्ी
ल्योफ चयो गाचा,(उस) भ्डानने अपने आपे से
उत्पन्न हुं परजा का{ओर) अर्व की स्त्रीरूप एयिव्री
साता को छृपाेच्टि से देखा 1 २॥
"मवं सूय है मोर उती सी एषपवो दे जो दम सद की माता दे ॥
४
(८ ३२२१५ ) कन्मन्१९्०१२१ सन्डे
इन्द्रोदेषता निष्टुछन्दः ।१९।११।१९।११ ,
॥
नक्ञ्वमरूणोः पव्यैराट् तुरोविशाम-
॥ र
क्गिरसामनव्युन् । वकद वलंनिघयुतं
|
तरुतम्भदद्यां चतुण्पदेनर््वायदि-
}
।
पाद् ॥२॥
।
नच्त्त् प्राप्तवां पह चताथा
| च त
वम् आहननम् पृकारको
अरूपो उपसाम् उषाओंका
(म (पूसवर्णदीर्ः)
¢
पत्यम् पुरातनम् ध्राचीन को
2 स
दण्ट . राजा राजा
५ (सजतेग्िप् )
तरः अनलः आलस्य से रहित
# 1
कन्म ०१८०१२१ म॑ ( ३२३६ )
विश्णम् पजानास् प्राजके
1 |, ~
अङ्गिरसाम् अद्धिरसाम् अंगिराभोंके
न् अन वि
५ॐ ॥ 1
दन् अन्~+यन् प्रतिदिन
1 अनुदिनम्
तचत निर्मितान् चनाथा
। र (गडमावग)
वजम् हीरकान् हीये को
(सुपामितिविमरःख)
। 8
निऽयुतम् शतावुदम् सौअरबको
। च (यआण्क्रो०)
तस्तस्मत् स्तम्मभितवान्
| थांभा
द्याम् दुलोकम् , | धुलोक को
चतःपटे चतुष्पदे चुपाएके चिये
० ।
1 ्
न्याय | मन्दुषाय मानुपक चिषे
( ३२३७ ) कण्म^१ ६०१२१५०४
.दिऽपादे | दविपदे | दुपाए कं छ्य
संर्छतार्थः।
< उषप्तां राजा अनलसः (इन्द्रः) प्रतिदिनम्
अद्धिरोवंशीयानां प्रजानां पुरातममाद्वानम् ( भ्रति )
प्राप्तवान्, (सः) शतार्वंदं हीरकान् निरभितवान् चतु-
प्पदे मानषाय द्विपदे(च) युराकं स्तम्भितवान् ॥३॥
„भाषार्थः ।
उषां के राजा आलस्यहीन (ईन्द्र) भ्रति.
दिन अंगिरानशी प्रजाओं के पूव॑कारु में वुखाने
पर पहुचते ये, (उसने)सो अरत्र हीरे बनाए ( ओर)
चपायों (ओर) मानुष दुपाओं के चये युोक को
यामा १२३१
षौ भर हीरे अर्थात् तायागण।
इन्ोदेवता वरिष्टुपढन्दः)११।११।११।११
1. ५ ` ~|
अस्यमटंस्व्थंदा्ताया ऽपी-
। । । मौनचि
इतसुख्ियाणामनोकम् ।यद्प्रसगेचि-
` क्रमं" {्०२२९ १०४ ( २२३८ )
1 ।
ककुमनिवतं दपदु होमानुमस्यदूरो-
त्ः॥ 8॥
अस्य अस्य इस के
„1 ५ ५५ मा
मष्ट मद मदम
& + © (व् 1 ७, द्
स्वय्येम |रेभमाणम् | रमते हुएको
7 ^ | (स्डरशष्दे, यत्
` | स्थयः संपूर्वस्य
4 ~ विधेरनित्यत्वाद्
1 वृद्धयभावः ¢
टाः दत्तवानसि ` | तूने दिया हे
न्न । (भडमावः) भ
ताय } ऋताय भरत केलिये
1.
अपिऽछतम्| निगूढम् , | चेहएको
._ ,॥ ४
उखियाणास्| गवाम् गोओं फे
(निधं २।११)
५ 1 1
अनोकस् | मृदम् = - । चुडको
( ३२३९ ) कभ १८्०१२१ १०४
यत् यदा जव
ष्ट खलु सचमुच
4 व =
प्रसगे आघाते प्रहारमें
चिऽककूप् चि्िखयोषेतः | तीन नोक वाला
९। ६ ह
निऽवर्तत | नितरवर्ते | भत्र होताहे
। (रेखथडागमः)
मप अप =
1 ि 4
टद दरोहकर््रणि [गोह करनेवार्छोको
# 1
मानुषस्य मनोः सम्ब्रन्थिनः| मनु संवंधौ के
#॥
। ¢ २)
दरः दवाराणि दरोको
वः° अप + वः,अपाघर | खोल देता हे
# णोति, उद्वाट-
यतीर्यधं (1
(खडये दुङधडमावः
चेक, गुणे दर्डधा
दकोष)
कम५०६८्०१२११०५ ( ३२४० )
संर्छतार्थः । वि
हेइन्द्र ! स्वम् अस्य (सोस्य) भदे ताय
रेभमाणं निगृहं गवां समूहं दत्तवानति, यदा खलु
निश्चिखरोगतः तजः) आघाते प्वत्त॑ते (तदा सः )
मनोः सम्बन्धिन्याः (प्रजायाः) दरोहकर्बीणि दारानि
उदरधाटयति ॥ ४॥
ध भावार्थ; । क
( हे इन्द् ! ) आपने इत (सोम) के मद मे ऋत
के लिये गोभों कं भंड क्रो दिया है, जव तीन, नोक
बा (वज) सचमुच वध करने में शत होताहे
(तत्र बह) मनु की (अनाओं) के साय खोद करने
वले द्ारोंको खोल देताहे॥९॥
रामती हषं गर्द दिन है जिनको पणि छिपाकर रखता है,
सन गोर्भो फो न्द्र ऋत भरात् खष्टिक्रम के चलाने दे छिये भपने
तीन नोक वासे वचसे पणिको गुफानोके व्रासको तोड़कर
निकालते दँ ओर शीतकतुकी ठम्यो रानि पवात् फिर दिनि
रूपौ गौय एक दक करक चादर निकलती हें ॥ ~
इन्दोदेवता त्िष्टुपूडन्दः 1११।११) ११।११
५ +.
तुर्व॑पयोवत्पितरावनीतां राधः
्् ध ष ८
सुरतस्तुरणंसृररय् । शुचियत्तेरेकण-
( ३२७१ ) नर्पन१स्०१२१ ५०५
मायजन्त॒ सवद्ःघयाःपयचास्ल-
यायाः॥५॥
तभ्यम् तुभ्यम् तेरे खये
¡1 नै ॥
पथः चलम् चरको
(भाग का)
यत् यदा जघ
तै श [र
पितरं पितरा माता (ओर) पिता
अनोताम् आनीतवन्त | खाए
| (डिशषोदुर्)
राधः उपहारम् भेट को
। (मा० कौर)
सुरतः सुबीय्णंयुक्तम् | सृन्दरवी
युक्त को
ज
तुरण स्वरोपेताय |शोघरूरारौकेलिये
= (तुरण स्वयां छषिप्)
अ्ररय॒० | धारयिध्यो धारण करने वाले
<~ ~ल (रण धारणेऽमौणा- 4
दिकः उप्रस्यवः) 9
कण्मेन्सण्र्देएमन्प ( रेरे )
॥ ,
ण्राचि शुद्धम् पतिध्रकोौ .
ह ।
यत यदा ज्र
ते तुभ्यम् तेरे लिये
५1
रेक्णः धनम् धन को
स्केण (निघ०२।१० }
|| आ+ ~
अयजन्त | आ+अयजन्त, | अर्पणक्रिया
अर्ितवन्तः
[द्वात + ४ कै दोहने
स॒त्;ऽदटु- | अघ्तस्व दोष्य्| अष्टत क वाहन _
1 धष ति भ (साण्मार) बारीक
{ |
॥
पयः पयः दृध को.
॥
उखियायाः| गोः गौके |,
स्वार्थः 1.
(दे इन्ध!) कषिकारिण तुभ्यं यदा धारयिभ्यो
(पावा एथिव्यौ) सुवी्योपेतं वरूथम् उपहारम्
( ३२७३ ) श्व०मं०१९स्०९२१ भण
आनीतवन्तौ.यदा(च मनुप्याः)अश्टतस्य दोश््यून्गोः
पवित्र पयोरूपधनं तुभ्यम् अगितवन्तः ॥ ५ ॥
मापार्थः।
{ हे इन्दर! ) शीधुारी आप के लिये जव धारण
करने वारे माता (ओर) पित्ता (यौ ओर प्रथिवी) सु-
न्द्र वीयं से युक्त वरूप भेट को खाए (ओर)
जव (मनुष्यों ने) अग्न फे दोहने वाखी गो के पविन्र
दग्धरूप धन को आप के ताईं अर्पण किया॥ ५॥
इस का ंयंध अगले मंच के साथ है।
भं के उत्तराद्धं स अग्निदोनकी भोर सूचना है, ख्ष्टिकी
भासुरी शक्तय जगत मै अन्धकार को पलाना चादती हं, भौर
देवता मनुप्य षे तकार श्रवमदा को उतपन्न करना चाहते दै,
देवतामो के ल भयलन मे मनुष्य मौ सग्निहोन द्वा सक्षायता करः
सक्तादै 1
इन्द्रोदेषता व्रिष्टुप् छन्दः ।११।११।११।११
अधपरजन्नेतरयिर्ममन्तु प्ररोच्च-
स्याउपसोनसूरः । इन्द्थमिराण्टस्म-
दुभ सवेय॑सिज्चन्लरणामि-
धाय ॥&॥ |
कग म॑*१सू०१२१९ ००६ ( २२४४ ;
अघ तदानीम् तत
प्र प्र ~
जनने र प्रकर हु
1
तरणिः |शीधूगामी रीघूगामौ
र (निधं सथ)
ममत्त सादयतु हषं से युक्त करे
- - ५
ति (मदीहर्पेभन्तांवित-
ण्य्ाद्स्माद् चिकरर-
णस्य शटुछान्दसः)
प्र ध ष्ट
यस्याः
मसः
र प्रदीप्त हो गया
ऽभृत्
(ख्च दीप्तौ लुडिः
ध्यरययेन चटेदिवणा
श)
अस्याः इससे
उषतः उषासे '
{ ३१७५ ) क्ण्मन१ल् ०१२९५०६
म् डव
सर ४ सुः
0
इन्द्ः सोमः
~.1
येभि #4 येः
च्रष्ट पराप्नोति
मानो
सुचयं
सोम
जिने
प्राप्तहोताहे
[ स्वऽद्दु स्वतोदीप्तैरहव्येः |अपने आप चम
(अि्न्धीदीप्तो,्रपोः कतीह हवियों
च्ंठ्य्ः | द्यदित्वाद्रूपसिद्धिभ)
[
८.
सवेण सवेण
#
सिजचन् |स्षिभ्चन्
र |
1
जरगा स्तोतृणाम्
= (जरतिःस्तुतिकम्मां
निघं* २।१९७ विमृक्तेरा-
स्वम)
शनि ए | धरति
1
सुवकंद्वारा
सीचता हुआ
स्तुति करने
वालों के
कीओर
, वमन्त म ( ३७६ )
स्थानक
धाम | स्थानम्
संस्छतार्थः।
तदा शीघगामी- स्यः अस्या उपः प्रदीप्त
प्रादर्वभत्र(अयमस्मान्) माद्यतु, येः स्वतः भदौप्तेः
हव्येः सुवेण सिञ्चन् सोमः स्तोतुणां स्थानं भ्रति
प्राप्नोति ॥ & ॥
भाषार्थःः।
तव शीधृगामी स्यं मानो इस उपा रे प्रदीप्त
होकर भरक्रट हुआ (यह दमे) दर्वि करे, जिन स्वयं
चनकती हुईं हवियों से सरके द्वारा सींचता
हुआ चन्द्रा भक्तोंके स्थानको प्राप्त होता
हं ॥ ६ ॥ †
शस फी पतिं पिके मंते है ।
” सूर्यं का उद्य दोना देवतार्भौ कौ विजय का सृचफ दै, इ
चये दमे प्रसथेक सूरय॑उदय पर पित दोना चादिये ।
स्वयं चमकम दुह दियं सूट्थैकी सर्पे हेजो चः न्मापर
गिर फर चनद्ररद्रिमरूप से दमारे पास यातो दमनो धन फो छम
से खचता हुमा चन्द्रमा हमारे स्यान फो भप्त ह्येता हे ।
इनद्रोदेवता वरिष्टुष्ठन्दः ।१९।११।११।११ `
1
स्विध्मायद्वनधितिरपस्यात
( ३२४७ ) प्ोगम० १सु०१२१ म॑०७
1 ६ | (५
सूरोध्वरेपरिरोधनागोः । यद्धप्र
+ 1 (=
भासिकलत्व्यौअनुदयू ननविशेपभ्-
2 वि
पेतुराय ॥७॥
सऽद्घ्मा ॥ खु चमकतीहु
यत यत् जो
1
बनऽधितिः, शादी सहाद
श (भा० घी)
अपस्यात् किम्मोदुक्ताभवति कामें तस्पर
पभ * | (अपषति कमे नाम होती हे 4
निघं० २९ क्वचि
सति ठेडचडागमः)
विदुषः विद्यन के
(पष्डचाग्लुः)
$
यज्ञे यक्त में
कण्मंर१सु०१२१ म०७ ( ३२९८ }
|
परि : परि+ -
1
रोधना वांधने के ये
नाय
(चतुर््यागडा)
गोः पशोः पश्य के
यत यत् # जो
# खलु सचमुच
प्रभासि | अनु+भरभात्ति, | त् प्रतिदिन प्रका-
ह अनुदिन घदी- | शित करता है
पयति
1 (अन्तर्माचितण्यथं )
लत्न्यान् |कम्म॑योग्यान् | कम्म करनेमें
^ | (छत्वीति कर्मनाम योग्यो को
निधं २१ तत्रखा-
॥ धुरितिवत्)
अन् अनु+ -
भज
दयन दिवसान् दिनोंको
= ( ३२५९ ) ऋभ्मं०स्०१२१ भ
॥
0 ~.
अनविभ्रो | अनक्ता दाकटेन | गाडीत्रान केलिये
प्रविदते
(विद्रासेऽकिपिस्ति
"अहसदीनां "दति
वार्तिकेन सकारस्य
रेफादेडाः)
पशऽडइषें पनां प्रेरकाय | पशुओं के हांकने
~ (घ्षगतौ, अन्त्मोवि बरार के छिये
तण्यर्थादस्मात् क्किप्)
।
स्रमाणाय श्ीघृत्ता करते
तुराव - ४५ हुए केलिये
संस्छृताथं ५
हे इन्द ! यद् बिदुषो यज्ञे परो॑न्धनाय सुदी
प्यमाना व्क्षादनी कर्मोदुक्ता भवतति, यत् (च) खल्
कराकटेन प्राप्नृषते, पद्मवाहकाय, सरमाणाय (च
कमेयोभ्यान् दिवक्तान् अनुदिनं प्रदीपय।स (तत्
तवेव चीय्यंस्य फलम्) ॥ ७ ॥
मापः
हेन्द्र! जो विद्वान के यन्ञमें पशु के बाधने
के किये खव चनकने वाली कुरहाडी अपना कामं
करती हे, ओर) जो सचमुच गादीवान केः लिये,
पशु हांकने जारे के लिये(ओर) शीघत। करने वाक
कमम ०१ सृ०१२१म०८ ( ३२५० )
क लिये काम करने योग्य दिनों को षतिदिन परका-
शित्त करते हो(वह आपके ही वीयथंका एङ ३)।७॥
कुरहादौ अपना काम करती है अर्थ् यूप वनाने के लिये
शृष्षकोकारनी रै ॥
इन््रोदेवता भुरिकूत्रिष्टुपछन्वः 1१ २।११।११।११
॥
अष्टामोदिवआदौहरेदधह
, । 1 | 1 *
दुस्नासादमभियोधानउत्सम्। रिं
= ५, | वि 1 1
यत्तेमन्दिनदुलन्दधे गोरभसमद्वि-
॥
भिवाताप्यम् ॥ ८ ॥
अष्टा अष्टौ आढ
ि (पिमरूयस्वम्)
महः महतः महानसे
दिवः खुखोकात् | युरोक से
=
आरटः आनीनवान्ति | तू रछायाहे
(आग्फ्रोर)
( ३२५९ ) कन्मे०१स्० १२१ ०८
र) अश्वान् घोडौंको
(वचनष्यत्ययः)
द्दह इह यहा
। < व
य॒ प्रकाश क दवान
युम्नऽस दम् त्रितारम् वाङेक्रो
सभि प्रति की ओर
योघधानः | युध्यमानः युद्ध करता हुआ
।
उत्सम् | पम् कूपको
1 (५ ५८ कः
हरिम हरिदर्णम् सुनहरीरंग व
५ क
यत् यदा जन
ते तुभ्यम्. तेरे चिये
मन्दट्निम मदकारकम् मद करनेवारेको
५ = ` (मडमःवः)
न्तन | अधक्षन् दोहा
ऋणम०१सू०१२१ मं०्८ ( इरषर् )
दधे दये इचि के दि
गोऽरभसम| पयता पवरीक्र- | दधसे वकयुक्त
कियिहुएको
अद्विऽभिः | पपणेः ` पर्थरो से
वाताप्यम् |सोमरसम् सोमरसको
०)
सस्छतार्थः।
(दे इन्द ! खम्) प्रकादस्य अधिभवितारं कपं-
प्रति युध्यमानः (सन्) महतो य॒खोकाद् अष्टाश्वान्
आनीतव(नक्िय दा(मनृष्पाः) तुभ्यं हुरिदर्ण,पयस्ता
परवरलीक्तं, मद कारकम् (च) सोमरसं पाषाणैः दुग्ध
न्तः॥ < ॥
भापार्थः।
हे इन्द्र ! ) धकशिके द्बाने वारे कूपके धरति
युद्धकरतेहुए अप महान युखोक से आठ घोडों
को छाए जव (मनूर्प्याने) अपके लिये
सुनहरी रगत, दुध से वर युक्त क्रिये हुए (ओर)
मदकारक सोभरक्त को पत्रा से दोहा ॥ ८
(१) प्रवादा दयनि चटा पप उत्तरस्देरोकी चार्मष्योनेफी
खंबी श्रीतक्षलकी राथिहेषै
(२) माठ घोडे प्रकाधाके भाठमदोने षह ॥
{ ८ २२५३ ) कण्मं१त्०१२१ भ०९
इन््रोदेवता त्रिष्टुप्छन्दः ।११।११।११।११
त्वमावसंप्रतिवर्तयोगो रदिनोभ-
प्रमानमपमोतख्म्बा।! कतसायय-
चपरुहतवन्वज् च्छष्णमनन्तःप-
रियासिवधेः । <}
त्वम् |खम् तूने
आयसम | खोहमयम् रोहे बारे को
| ।
प्रति प्रति ~
९ ठि ४.५ ०
वृत्यः प्रति-वतेयः, । फका
१ विश्टष्टवानल्ि
(छङधडमाचः)
गोः गवादिषशपल- | चमदे के
सितस्य चमणः
दिवः | शुखोकात्. दुरोकसे
चण्मं०१सू०१२२ मं०्९ ( ३२५४ )
अप्रमानन् वजम् च्जरको
उपऽगीतम् प्रापितम् खाएहुएको
ऋभ्वा कर्मकुशरेन | काम मं चतुर
। ष्ट) (खष्टा) के हारा
कत्साय | रस्साय कुर के लिये
है |
यच यस्मिन् (कार) | जव
प्रर्ऽखहत | देष्डुभिरादूत ! | हे वहुतों से
= न बुराए हु
+ £.
तन्वन् रक्षाक्चन्. रक्षा करता हुभ
= 1 (यासुर)
।
ज्राएणाम् | शुष्णम् शुप्णकरो
५ ५५
> ध
अनन्ते: ।अनन्तेः अनेकों से
॥ + =
परिऽयासि | परिगतवानसि | तूने षेर लिया
५ (ख्डर्ये्य्)
=, < ४
वचः हननसाधनेः | शस्त्रो से
(आयुषः)
( ३२५५ पाण्मं०१स्०१२१०१०
संस्छतार्थः ।
हे बहभिराहत ! ( इन्द्र) तं कर्मकुश्चरेन
(खष्टा) आनीतं लोहमय वज चर्मणः (सकारो)
दुलोकाद् विसृष्टवानसि यदा कस्लाय रक्षा कुतः
न अनन्तेयायुधेः शुष्ण परिगतचानसि ॥९॥
भापर्थः 1
हे बहतो ते बुरखा हृष (इन्द्र | आपने काम
में चतर (ष्टा) से कुण हुषए छोहे के व को
र्म के द्वारा योक से फंका जव कूर्लक लिये
रक्षा करते हृष् आपनं दयुष्ण को अनेक शस्त्रं से
घेर दिया ॥९॥
(९) चस को छोडने के लिये दाय म चर्म पहना जाता दै ॥
(२) शुष्ण पृथिवी को सानि वाटा अनावृष्टि रूप शुर ६।
इन्द्ोदेवता त्रिषटुप्छन्दः १११११ १।११
परायतसरस्तमसोग्रपोते स्तम-
द्विबःप्लिगेडेतिमस्य । शुष्णस्य
चित्परिदितंवदोजी दिविस्परिसु-
स॑धितंतदादः । १०1
क०मे० १०१२१ ०१० ( दर्रे )
पुरा | म्
यत् यावत्
।
सरः सुययस्य
म > 4 (वष्ठघा; सुः)
तमसः अन्धकारेण
(वतीया पष्ठो)
अपिऽद्तैः | ख्यत्
(गाण्षो०)
तस् तम्
अद्धिऽव्ः | दे गरलिन्)
फलि ऽगस | पत्रम् (धरति)
ल (निषे० ११०)
ट वज्रम्
ंतिस् (निघं* २।२०)
स्य॒ | पक्षिप
~ - (मसुश्चेपणे)
॥
श्रापगस्य | युष्णस्य
५
[43
०.६
पिरे
जवतक
,
सुर्यं क
अंधकार के दारा
अ
ख्यसे
उसका
हे वधायी
वृत्र (की ओर)
पको
फेंको
गुप्णका
( ३२५७ ) शण्मन१८्०१२१०१०
चित् | (ष्ण |-
।
परिऽडितम् व्याप्तम् व्याप्त
यत् यत् जो
च
॥
ओजः बलम् वर
दिव ट द्युलोकस्य युलोक के
1
परि उपरि उपर
] ति ^
सुऽग्रथितम् सघाहतम्, गटा हुआ
तत् तत् उसको
|| आ+ >
अट्: आ+अदः, स्ंतो.| सव ओर से तोदो
न्क विदास्य
(विदारणेखोडर्यै ८
छि विकरणस्य लुक् `
संस्तारः 1
हे वच्िन् ! ( इन्द्र ! ) अन्धकारेण सुर्यस्य
धनमं०१स्०१२१ म०१९ ८ ३२५८ )
सयातपूर्व यावत् ( तावत् ) तं घरघ्रम् (घरति) चजं
प्रक्षिप, दिवि उपरि यद् संघटहितंशुप्णस्य व्याप्तं बलम्
(चाऽस्ति) तत् सर्वतो विदारय ॥ १० ॥
भापःथैः ।
हे वजधारी ( इन्द्र ! ) अन्धकार दारा सुय्यं
के लय होने से पहर उस वृत्र की (ओर)
वज को फेंको, (ओर) यौके ऊपर जो गटा हुआ
शुष्णका व्याप्त वल (है) उसको सव ओरसे
तोडो ॥ १० ॥
फलिग, शुष्ण, ये दोनो मनादरष्टि रूप यसतुरो के कल्पित नाम है ।
इन्दरोदेवता च्रिष्टुपृन्दः।११।११।११।११
1 | „~
अनुत्वामरीपाजसोअचक्रे या-
| 1 म
वाक्तामामदताभिन्द्रकम्भेन् । त्वं
॥ रा
हेचमाशयान सिरासु मरहोवजुणसि-
॥
प्वपोवराडम् । ११।
1
( २२५९ ) क्रणं ०१०१२९१ ०११
अनु अनु-खस्य) साथर
त्वा खाम् तञ्च को
मष्दो ) महत्यो घडी
षि । विमरेःखः)
।
पाजसी० | बलवस्यो वर वारीं
अच॒त्रो ० | चक्ररहिते पहियों से रहित
॥
दावाक्तामा| यावा्टयन्यौ |षो (र) थिवी
मदताम ई सद से युक्त हृं हें
-- ~< ~ ^ | (यस्ययेन शप्, यड =$ ५८
2 भाव) _
दन्द हे इन्द्र! हं इन्द्र
©
ततस्मन् | कम्मणि कम्मं भें
५ ए सप्तम्याख्क्)|
त्वम् सवम् तूने
हि
इचम् नम् वर्को
५
कमण सण्१२१म०११९ ( ३२६० )
ध र
आऽशयानस् | निव्रसन्तम् | | रहनं बार को
(आाण्क्ो०)
सिरास नदीष नदियों में
- ७ * (निधं ११३)
मदः महता महान से
न (दतीयाथं पष्ठी)
वजण॒ [वजे त
सिस्वपः | स्वापितवानत्ि | सुलादिया है
न = (अडभावः)
॥ ५
वराहस्तदशम् | वराह जेसेको
वराम् ॥
संस्छतार्थः।
हे इन्द] (तव)कम्मेणि चक्ररहिते महस्यौ वलधस्यो
दयावाण्धि्यो स्वामनुसृत्य मदयुक्तेऽभवताम्, छं
नदीपुं निवप्न्तं वराहसदशं घ्रं महता वरेण
(ह्वा) स्वापितघानस्ि । ११।
नपार्थः ।
हे इन्द ! (आप के) कर्भ पर चिना पहिवों बारे
चड़ षलवान द्यो ( ओर ) प्रथिवी आपके साधमद्
से युक्त हुष हं, आपने नदियां मे रहने बारे वराद
तुल्य घृत्र को महान वज से(मारकर)र खादियाहै।११।
( ३२६१ ) ऋण्म०१स्०१२१म०१२
इन्द्रोदेवता निचुत त्रिष्टुपछन्वः ।१०।११।११।११
। 5 ५
त्वमिन्द्रनव्योयाअनोनन् तिः
| व
ष्ठाबातस्यसुयुजोवरदिष्ठान्। यतं
। 1 | ५
काव्यउश्नासन्दिनदाद् दचदण
। ।
पाथ्परैततच्चवजम् ॥ १२ ॥
त्वम् ५ प्
इन्द्र हे इन्द्र! दे इन्द्र
।
नर्यः. |दभ्योहितः | मनुष्यो के लिये
हितकारी
यान यान् जिनको
1
यवः रक्षति रक्षां करते हो
(ठेटधडागमः)
नुन् | नरान् | नरको
ट ^
कग म०१स्०१२१०१२ ( ३२६२ )
|
तिष्ट | आरोह चद
1 (भडोलोपदछन्दन
शचातस्य वायोः बायुके
।
सुऽयुजः | सदुक्तान्. तन्दर जुड़े हुरओको
। भ न्त् ५५
वङधिष्ठान् अतित्रोदृन् | खुर लेचलनेवा-
` लको
यम यम् जितस्को
५५
गः ~ हि (*
त तुभ्यम् तरे छिये
काव्यः कवेःपुत्रः | कतरिकेपुत्रने
।
गना उशना उश्चनाने
।
गन्दिनस् मद्करम् सदकारी कों
त् दत्तान् दियाहे
दात् इ देया है
उचऽनम् | इतरस्य हन्तारम् उत्रकेमारनेवारेकः
(८ ३२६३ }) कण्सं०१्स्०१२९१०१२
।
पाय्यंम (दत्रणाम्)पारणे- (छनच्रओं के) उरा-
४ ऽतिक्रमणे स. | घने में सधं को
मर्थम्
तनुर पैनाओ
तत॒च्च (लेड्येलिय्) ५
।
वजम वजम् वज्रको
^ ५, |
संसछनाथः।
इन्दर चभ्ोहितस्स्वं यानृनयन् रक्षति (तान्)
अतिबोदृन्, वायोः सुयुक्तान् (अश्वान्) आरोह,
(अपिच) कवेःपुत्रः उश्चनां वरत्रस्य हन्तारम् (चरन्)
अतिक्रमितुं समथ मदकरं यं वज्रं तुभ्य दत्तवान्
(तम्) तनुकुरु । १२।
मापार्थः।
हे इन्द्र ! मनुष्यों के हितकारी आप जिन
नरो की रक्ता करते हो (उन) खव ऊे चलने बाले
चाय के सुन्दर जडे हुए (घों) पर चढो (ओर)
कविकेपुत्र उदानाने जो वृत्र के मारने बाला
(भोर शत्रुओं के) उलांघने में समथं मदकारी वज
आपको दिया है (उस को) पेनाओ 1१२।
पानम ०१८०१२९ म०१३ ( देर )
इन्दोदेवता त्रिष्टुप्ढन्दः 1 ११।११।११।११
र | [ |
त्वंसुरोहरितोरासयोनृन् भर-
प, ॥ (क
च्चक्रमेतशोनायमिन्द्र। प्रास्यपारं
(व । ॥
नवतिंनाग्याना मपिकार्तमवर्तयोऽ-
1
यज्युन् ॥ १२ ॥
५ = =
ल्ब् म् स्वम् तू ने
॥
सरः सुस्य॑स्य सूच्यं के
५ (पश्याः सुः)
1
रितः हरिद्वर्णान् सुनहरीस्ग वालों
ि + को
रमयः उपरमितवानसि | रोका है
(अडमावउपकर्गा- '
मावदच)
नुन् नरान् नरको
॥ =
भरत बोदुसशकत् कचरसर्का
क
(मडमापः)
५
८ ३२६५ म ऋ०म॑०१ सू०१२१५०१३
चक्रम् ् पिये को '
। ` “
एतशः एतशः यतश
म् न नदीं
अयम् अयम् यहं
इन्द हे इन्द्र ! हेन्द्र ^`
। भ
प्रऽअस्य परक्षिप्य | फक कर
पारम् पारम् पार
नवतिम् नवतिम् नञ्वेको
।
नाव्यानाम् लावातार्य्याणाम् | नदियों के
1 (नदीनाम्) `
अपि अपि भी.
कार्तम् गर्तम् गटेको
(गस्यकत्वं छम्द्लम्)
&, ६ ई
अवतेयः ध्रापितवानति | प्टुचाया देः
१००१्०१२६ मं१४ ( ३२९६ )
यज्ञन करने वारं
1. (९
छ यजनरदितान्
४ व | को
संस्छतार्थः।
हे इन्द्र ! तवं सुय्य॑स्य दरिद्वर्णानक्वान् उपर-
मितवानसि, अयम् एतश्च: (सस्य॑रथस्य) चक्रं वोढं
नाऽशकत् (स्वम्) यजनरहितान् नतेनंदीनां परे
प्रक्षिप्य गत प्रापितवानसि ॥ १३॥
भाधाथः)।
हे इन्द्र! आपने सुय्यं क सुनहरी घोड़ों को रोक
दिया, यह एतश (सुय्यं केरथ के) पिये को नले
चर सका, आपने यत्न न करने बाटो को नञ्पे
नदियोंके पार फक कर गे में पहुंचाया दे ॥१३॥
पतश सूर्यं के घोडे कानाम है, योर द्र केउल मक्त फा
मामभी हे निके व्यिह्द्रनेसूय्येकेरथ को ठैसकरयृद्धयो
चयि दविनिकफोखंषाकर दिया था देखो २।१२।५
इन्दोदेवता त्रिष्टुप्छन्दः ।११।६११।११।११।,
५. ॥ 1
त्व॑नोच्यस्याडन्द्रद हयायाः पा
|
हिवजिबोटुरितादभोकं । प्रनोवा-
। ({ ३२६७ ) क०्मंनर त्०१२११०१४
1 1 |
जान्थ्यौ २ अश्ववुध्या निपेयन्धि
(ऋस 19.
खवससूनु ताय ॥ १8 ॥
त्व्म | तू
अस्मान् इमकफो
अस्याः |अस्याः इस से
न्द्र हे इन्दर 1 हे इन्द
टःऽ नायाः इःखनहन्तव्याया दरिद्रतासं
(दरिद्रतायाः)
(हन्वेकम्मगिखल्
भ्रत्ययः)
पादि | परि रक्षा कर
बछिऽव्ः | दे वजिन्,। | हे क्जवाले
दुःऽडतात् पपित् पापस ..
पणम न८्०१२१०१७ ( ३२६८ )
५
अभीकं
प्र
समीपे समीपम
भ्र+ ` -
असभ्यम् | इभारे यिय
[4
वखानि वंको
रथयुक्तानि रथ सितो को
(छन्दिघनिपौ,दति
मयर्थयिदकारः)
अर्वाः (विमान जिनमें घोडों का
सवेन) चोव्या- [होना निरिचत हो
येपुतानि उनको
अन्नार्थम् अन्नके किये
श्र+-यन्धि, परयच्छ दे
(विकर्णस्यद्ुक्)
यशसे यश के लिये
त्रियक्तत्यास्मि- | प्यारी (ओर)सश्ची
काये वण्ये ॥ वाणी केलिये
( इध ) कान्मगदसूषरेन५
संष्टतीर्थः।
हे विन् ! इन्दर ! सखमस्मान् समीपे (वर्तमा-
नात्) अस्माद् दारिद्रयसूपात् पापाद् रक्त, अन्नार्थं
यक्षते परिय्तसयास्मिकाये वाण्यै (च) रथयुक्तानि,
अश्ववोधकानि (च) चलानि अस्मभ्यं प्रयच्छ ॥१४॥
भापर्थः1
हे वजवारे इन्द्र ! आप हमें इस समीपवर्ती
दारिद्रचूप पाप से वचं, अन्न के लिये, यश॒
दते लिये (भर प्यारी (ओर) सच्ची चाणी के लिये
रथ तते यक्त (ओर) अश्वो दे बोध कराने वारे वलो
को हमारे ताईं दं ॥ १४ ॥
इन्द्रोदेवता निप्टुप्छन्द ५१९१६ १।११।११
५ । 1
मासातअस्मतसुमतिनिंदसद्
.1 र ॥ ॥ 1
बाजप्रमदःसमिषोवरन्त । आनो
ध र, । ,
भजमघवन्मोष्वय्यों म॑हिष्ठास्त
1
स॒धमादःस्यास ! १५।
कार्म ०एस्०१२१म०६५ ( २२७० )
मा मा मतं
सा सा वह्
ते सदीया तेरी
अस्मत अस्प्ातु हममे
मस (सत्तम्याटुक)
सऽमतिः । अनुथहास्मिका | दयावृद्धि
५ -~
~~ चुद्धिः
वि वि+ ~
दसत् वि-~दसत्, क्षीणदहो
स्स उपक्षीयताम्
(दषुउप्तये
सोड्द्द)
दाज्ऽप्रमद्दः| वाजेवलेःधरक्ृष्टं | हे वलो के कारण
महस्तेजो यस्य | धतापश्चाली
9 तथोक्तस्तत्स
स्वध
स्म्. सम्+
।
इषः
त्रम्त्
( ९२७१ ) कण्पन१६्०१२१२०१५
अन्नानि अन्न
सम् + वरन्त, | चारों ओर हो
संदृण्वन्त,
(्ज्घरणे व्यत्ययेन)
श्षप्)
आ =
अस्मान् हमको
आ +भज; | भागी बनाओ
भगिनःकुरु
हे घनवन् । | हे भनवाले
श स
गोषु, ; । गों मे,
स्वि *॥ + न स्वामी
अतिस्तोतञ्याः | अस्यन्त स्तुतिके
योग्य
तव तेरे
सदमा्यन्तः | साथ मोद करने
(वप्) बारे
क्मेन^१्स्०२१म०१५ ( ३२७२ )
निके
स्याम | स्थात | हम होवे `
संस्छतार्थः1
हे बेस्तेजस्िन् ! धनवन् ! इन्द्र !) सा तदीया
दयास्िक्राचुद्धिररमासु मा उपक्षीयताम्, अन्नानि
अस्मान् संदृण्वन्तु, स्वामी स्वम् गोपु अस्मानु
भागिनः कुर, (वयम्) अतिस्तोतन्याः (सन्तः) तव
सहमादिनो भवेस ॥१५॥
मापार्थः |
हे बोके कारण प्रतपशाटी ! धन वाके
(इन्द 1 ) वह आप की दयाचुद्धि हममे क्षीणन हो,
अन्न हमारे चारों ओरहेस्वामी आप गौओं मे हम
को भागी वन्वे, हम अत्यन्त स्तुति के. योग्य
हु २ आप के साथ सोद करने-बारे हौ ॥ १५॥
इत्येकविशत्यधिकशततमं सुक्तम् ॥
म न्द प~
( २२७३ ) बानमं० १९सू०१२द
चर मं०१ सू° १२२।
विभ्वेदेवादेवनाः शेक्षीवान्रविः ।
पिनियोगोटेद्धिकः। “
सूक्त का भाषां 1
हे मर्तो} आपजो क्रोध करके दध दथाद्टुदोजति
हो पेते मापते चिवि हम द्ानीखद्र को हवि भर्पण करते हे जिस
में भापक्राभी मागरैःपख्दरके साय मरो पतो स्तुति षस
ल्य कर्ता हं किवे आकार भौर प्रथिवो फे बाणधारी वी
की न्यां सद्ा हमारी रक्षाम त्पर्स्हनेदें। १) दिन भौर
राश्िदेवता मक्त को पद्िखो पुकार पर्दी पपनीकी न्यां तुरन्त
उचरदेती दहं, वे निन परक्षारसे जानौ जाती दै, पक तो धूर लेके
चुने हष वरस को पदनती है, दूसरी सथ्य की शोमासेर्सिगरो
षरे पेली सुन्दर प्रतीत दोती दहै मानोसोनेके अप्नूष्ण यने
पदे 1 २) भ्रमगकप्ने वि सूर्यं कः दुर्शोन हमें दुक्त करे,
वपां रने बे चायु क्षा स्पर्शा दमे मधुयुक्तं करे, घलकेअभि-
भरानीदेवता द्र मोर मदर्य फे आद्र्शरूप पर्वत हमारे उन्घा
~ को वदाव, यद् सव देवत्ता हम को धन देने को इच्छा षरे ।३।
उष्धिकषा पुज मेरे लिये अदि्नको वुखवे, ओ नकरः
मेसीदहवि को खा, मेरी रक्षा कर यर मुञ्चे यदा से उज्ज्वल
कर) हे साय्यंगण { जाके पुत्र अग्निका अर्चन कयो, मोर
भक्त की मातत प्रथिवी भोर पिता आस्य कौ ध्याभो '७ हे मा्य॑-
अन} तुर्दारे लिये उदक का युथ दन्द को पुकारा है जैल पूय॑-
कै उशिक कष दुध्र स्वयं दस मनका द्रस्टा श्रनि दहै।
भर्ंन्पेसन्एरर् ( रर })
लमरयस्ने घोयाने पतिकीप्रान्ति केल्ियि पृकाराथा, धरनोक्त
भारते वाके पृपादैवकी उदारता फो जानता भाम अनि
की धनराशि का वर्णन करता ट । ५। हे मिनन ओर वसण । मेरी
ल पुकार षो सुनो, घर घट मे जो आय्यंजन आपको बुलते दं
उन सव की पुकषारको सुनो,दमारा सिन्धुनद् जिस का दान भरसिद्ध
है, जे हमार खेर्तो को सीव कर हरे मरे करतां है मोर जो खव
पुनन वालारै जसौके साथ हमारी पुकारको सुने! ६1 दे
मिश्र भौर वरुण ! मै आपके उस्र दान की प्रशंसा करता हं जो
आपने मृष्चे यकष मेँ सौ गर्द दिला जौर प्रसिद्ध रथी राजा प्रिय
स्थको तत्काल पुष्डिदौ मरः यह पुष्टि उसके लिये चिर
स्था ह ।७। मेँ उस बडे धनी देचजन के दान फो स्तुति
करताहे, हम भाय्यमनुप्य वीर पुरो वाटे हर् कटे मिरकर धन
को भोरे, देधताभो ने अंिरावंद्धियौ को यहुत अन्न दिया रै आरः
मुक्षे चोद रथ भौरधनका स्वामी बनाया । <| दे मित्र भौर
धरण | जो मनुप्य सवके साथ द्रोह कर्ताहमा टेदढी चाल से
घलता दै भौर मापके साथ देष करताष्टमा सोमको नदीं
निचोडतानः उल के द्वद्य म नाश का मूल यक्ष्मा रोग स्थापन
दोतादहै! {नौर ज मनुष्य दैवोनियम फे असुक्क सत्य
पर घटता हा स्त॒ति की वा्िर्योसे आपको भ्रान्त होता
है 1९1 वष्ट मनुष्य देवता से प्रेरित कर भत्यन्त `
भरवान यदास्वो त्वाग्तीर मौर खदा शूरषीर द्ोता है, षद
गै" ममिप्राय यदहदहैकिं जो नास्तिक वुद्धि रखता दुभा
किष्सो प्रकारे दद्वर का पजन नष करता ।
¶ मर्थात छक्के अनन्तर वद समू मष्टष्टो
लातारे॥ .
{ ३९७५ ) ऋन्म०१य् "१र्दसे०द
युद्धम निःशोकः होकर जाता ह मौर भपनेले व्डेसेमो नदं
डरता। १०1 हे भानन्द् फे देने बाख } अमर राजामो { माप
भष माकर स्तुति करने वाङ मस की पुकार को सुनो, आका
रै चेगसे चरते प्ट अधप रथीकीपुक्रारकौसुनकर उसे युद्ध
र पिता कर धन दिते दो, जिसे मएपका यथा वटे । ११।
देषताभ ने कदा डेकि जो सोम निचोड् कर यच्च तहमं बुखाप्गा
दष उक्तके लिये च तो छेकर भगे, यश भौर धन का समह
{जिन मै ह्िथस्दै पेखे देवता हमारे यह म माकर दमे . र्षण
किये हप अन्न को सेघन करं ।९९ जव दख चमसौमेसोमको
उञ दप ऋसि छोग भाहति देने धते ल्यि अन्निकी भर
जाति दै तव हम दर्पस्ते युक्त होते है, जिन के घोडे सौर रासे
छामुषूल दौ धद दम शय करर, घोडे मालिक ह भौर वीरको
ज्ञयो छि स्प्यं युद्धकी भोर रण करते है । १३ । जिसके
सोने षो कान भौर रत्नौ से जडी हं प्रीवादै उत्त घनरूप
सय्यैको देवता ह्य देवैभाय्ं की स्तुति से तत्काल भाने वारी
उपय स्तुति करने चे भर दधि देने बटे दोनो से प्रेम
१ १७} दे मिन्न मौर वरुण { मुघचे राजा मद्यशीस्ते चार भौर राजा
सयव ने तोन न उमर ये धोडं दलन किये ह्मुद्र परथनुप्रद
षी भापक्षा खया रथ चमकना है जिललफे किरणो के डंडे द भौर
जिस का टला प्रका 1 ५।
[43
विम्वेदेवादेवताम त्रिषटुप्छन्दः 1१ १।११।११।११
५ ~] _ +
्रवःपान्तं रघुमन्यवोऽन्धो यन्न
५ 1 ब ॥
सद्रायरीन्द दुघ भरध्वम् । दिवो
श००१स्०१२२ म॑०१९ ( ३२७६ )
स्तोष्यस्रस्योरे रिष॒ध्येवमरुतो
रोदस्योः ॥१॥
प्र भर+ -
व्: युष्मान् तुम
1
पान्तस् पालयन्तम् पारतेहपको
रषुऽसन्यतः देलघुकरोधाः ! | हेशीपूगामी
क्रोधवाले
अन्धः अन्नम् भन्नको
(निघ०्राओ)
यन्नम् यज्ञम् यज्ञ को
1
रुद्राय रुद्राय रुद्रके लिये
1 =
मोव्द दुपे दानिने दानी के लिये
भ्र्तस् | प+भरभ्वम्, । हमसंपादन करते
सम्पादयामः हें
(पुखप्यत्ययः) ^ -
{ ३२७७ ) -स०म०र९्०१२२ म॑
दिवः द्युखोकस्य युखोक के ॥
अस्तोषि | स्तेमि स्तुति करता
++.“ ~ | (ल्यं छन्दसो दु %
। क
सरस्य | त्राणवनः प्राणत्रान के
९ ।
= जः
बरे वीरः वीरो के साथ
। । त
5 इषूणां धारकाईइव चाणेकि धारणक
स (रुणोमावे यणादेशः, | रने वारोंकीन्याह्
1 चिभक्तेयस्वम्)
मरुतः मरुतः मरुत
सेदस्यीः दावाण्धिन्योः यो (ओरौ एथिवरी
(निघं* ) के
सस्टतार्थः।
हे लधुकरोधाः ! ( मरुतः!) युष्माकं पारुयिता-
रम् अन्नरूपं यज्ञम् (यम्) दानिने सुद्र सम्पाद्-
यानः, अहम्) प्राणवतो शुलोकस्य वीरैः सह(रदम्)
स्तोमि (यतस्ते) द्ावाएधिव्योर्वागानां धारयितारः
इष (सन्ति) ॥ ९१
भरम० १०१२२ मण्र ( ३२७८ )
सापार्थः
हे शीघगामौ कोभ बारे (मरतो [ ) आपकं
पालने बाले अन्नस्य यन्न को हम दानी रुढके लिये
संपादन करते हे, में भराणवान युखोक के वीररोके लाय
(सद्रकी) स्तुति करता द (क्योंकि वे) चो (ओर) एथिवी
कफे वाण धारण करने वाख की न्याई (हे) ॥ ९॥
विद्वेदेवादेवताः, भिष्टुप्ढन्दः ।११।१ १1११1११
५615 1
पत्नोवपूवंदर्तिबाहधध्या उषा-
(१ (4
सानक्तापुरुधाविदाने । स्तरोर्नाऽ
०. । ५ # ९।
त्कब्युतवसाना सूख्यस्यचियासुह-
|
शोदिरण्यैः ॥ २॥
पत्मोऽद्व पत्नीव पटनी की न्या
परवऽतिम् पषाहयानम् | पहिरी पुकार को
६ २२७९ 2 ००१ ०१२२ म्र
> ०५ ४ क गः
वहघघ्य | व््ुम् }खने के लिये
स्व (धुभग्वणेतुमथंदाध्यै
्रत्ययः)
न अहोरात्िदेवते | दिन (जोर) शद्ध
"व देवता
पुरुधा सिन्नध्रकारण | भिन्न प्रकारसे
“~ 11
~ द (
विदाने | ज्ञायमाने जानौ जादी हुं
(वयत्ययेनाऽऽकनेषदे.
सति विदेः कम्मणि
खट शानच् )
प धुम्रः धूः 1
स्त रो ४ (जाण्को०)
¢
न इव की न्याइ
वसम् घस्त्र को
च त्कम् (आ० कोर ) ।
) धय [स
विऽखतम् | चयूतम् डने हृद को ..
५,
ट
पारद धाना
घ्म
व साना
पहिनती हुई
कण्पण्द् सू०१२२ मं०्े { ३६८० )
]
४ ५ ¢ ९.
सूय्यस्य | सूच्यस्य सथ्य की
भिया शोभया श्लोभासे
। १
सुरभी शोभरनंहङ्यमाना [सुन्दर दीलती हुं
| ¢ क त ॥ (न
हदिरगयेः स्वर्णालङ्कारेः |सोनेकेअलकासेसे
संस्छताथः 1
सिन्नप्रकारेण ज्ञायमाने अहोयधिदेवते पत्नीव
पूर्वाह्ने वक्तुम् (स्एहयेते,) (एका) धश्च इव व्यूतं
वस्व परिदधाना (आस्तेदवितीया तु) सूर्य॑स्य ज्ञोभया
स्वर्णालङकारेः सुहश्यमाना (व्रियते) ॥ २ ॥
भाषार्थः।
दिन (ओर) रानि देवताजो भिन्न प्रकारसे
जानी जाती हं पत्नी की न्याई पहली एकार पर
बोलने के लिये (उरसुक होती हेः) एक धृष की न्याई
चुने हुए वस्त्र को पहने हुष(ै,ओर दसरी)सुय्थं की
श्लोमा द्वारा सोने के भूषणो से सुन्दर दीखती(दै) ॥२॥
विदरषेदेवादेवता निचुतूत्रिष्टुप्छन्दः ।११।११।११।११
| ॥ ६
, ममन्तुनःपरिज्मावस डां ममत्त॒
{ २२८१ ) क्म०दृस्०१२२ म॑०३
बात अर्पाठपग्वान् । भिोतमिन्द्रा
पवैतायुवेन स्तन्नोविशवेवरिवस्य-
न्तुदेवाः ॥ ३॥
1
समन्त 6 मद से युक्त करे
-- 9 (मदीये, भन्तनचि-
तण्यर्थाद्टोटि विक-
रणस्य शसुदान्दलः)
नः अस्मान् हम को
।
पररिऽज्मा | परितोगन्ता | भ्रमण करने,
(सुः) - ,.| वारा(सु्य)
वस॒र्हा = दिनके प्राप्त
= (खान्मा०) कराने बाला
ममन्तु = | मदयत् मद से युक्त करे
(2
बतः वायुः चायुः
जाके
अपास् अपाम्, ज
क०मं०१त्०१२२ मे `{ ३२९२
।
हषण्ऽवान् वपेणचान् वरसाने बाला
शिशेोतम | तीक्ष्णीरुरुतम, | उत्तेजित करो
क # |
इन्द्रापवेता| ३ इन्द्रापवतो ! | हे नद् (भोर)
प॑त
युबम् युवाम् तुम दोनों
६ अस्मान् हमको
ते ०]
तत् (चिभकतुक्) ५
नः सस्मन्पम् हमारे लिये
~ ~
विश्व (स सप
बरिवस्यन्त् | धनंदातुमिच्छन्तु| घन देनेकी
वनदः (चरिवदतिघननाम, इच्छाकर ˆ
निघ० २।९०
तसमात्कयचूद्र्ययः)
टेवाः देवाः देव्ता ,
॥
{ दरेथदे ) कण्मंणसूररेय्म भं
संस्छतायथः।
वासरस्य मपयितता परितोगन्ता ( सुथ्यंः)
अस्मान् सादयतु, अपां ववित्ता वायुः (च)मादयतु, हे
इन्द्रापर्वतो ! युवाम् अस्मानुत्ते नयनम्, एते सर्वे देवा
अस्मभ्यं धनं दातुमिच्छन्त्॥ ३॥
मापाथैः ।
दिनके प्राप्त कराने वाला (ओर) चारों ओर
श्रमण करने षाटा(सृय्वं) हते सद से युक्त करे(ओर)
जखोंके चरसाने बाला वायु मद से युक्त करहे इन्दर
(ओर)पवंत ! आप हमें उत्तेजित कर, ये सव देवता
हमारे लिये धन देने की इच्छा करं ॥२॥
धिष्वेदेवादेवताः, त्रिष्टुप्छन्दः 1११।११।११।११।
५ 1 क
उतत्यामेय शसाश्वेतनावे .उय-
ॐ ] व
न्तापान्तौशिनोदवध्ये। प्रवोनपात-
मपांकणघ्वं प्रमातरारास्पिनस्या--
योः18 । -
अमन १त्०१२२ ०३ ८ ३२८२ )
1 . ध
ठपर्ऽवान् | पणवान् धरसानेत्राखा
श प १.
शिशीत तीक्ष्ीङ्रुतम, | उत्तेजित करो
~ - ^ । उन्तजयतमिस्पधः
८
उन्द्राएवता| ह इन्दवा ! | ह इन्दु (गोर)
न पत्रेत
युवम् युवाम् तुम दोनों
: अस्मान् हम को
श म
त् चं
तत् (विमकतरु्)
न् असूमभ्प्रम् इभारे किये
क ,
विश्वं सर्वे सव
अरि न्त् षनंदातुमिच्छन्तु| घन देने की
न न (वसिवद्तिधननाम, इच्छाकर्
निथ० २।१०
तस्मात्क्यच्पधत्ययः)
देवाः देवाः देवता
{ ३९८५ ) कन०१य्०१२३ मं*४
।
नपातम् | पत्रम् पुत्रको
५ ५५
अपास् अपाम् जाक
~~ ५
क्णश्वम | भ+कृणुध्वम्, | एजो
~ > ~ ` | अचच॑यत ज्कोर)
प्र ध्र+(कणुष्वम् पूजो
1 अर्चथत 4
मात्य मातरो माताओको
ग (बिमक्तेसलम्)
रास्पिनस्य| स्तोतुः स्तोताके
= (निधं०४।३)
आयोः मनुष्यस्य मनुष्य के
[ि ८ निपं० २।३)
संरकृतार्थः ।
अपिच उश्चिजः पुत्रो यशसा ममोज्जवरना्थम्
(हतिः) भक्षयन्तो रक्षन्तो (वाऽञिविनो) आहयितम्
(रत्तो भवत्) (हे आर्य्या: ! ) युयम् अपां पत्रम्
अरचयत, स्तोत्र्मनष्यस्य मातरौ (यावाप्रथिन्यौ
चे) अच्यत ॥४॥
मापार्थंः।
ओर उरि, फा एच यश्षसे मेरोउञ्ज्वक होने फे
ऋण्मं०१स्०१२द मं ( ३२८४ )
अपिच ओर
तौ उन दोनौाकों
(विमक्तेयत्वम्)
मम मेः ।
यशसा यशसे
उञञ्वलनार्थम् | उन्वरहोनेकं
लिये
व्यदन्तो, [हति] भक्षण
[हविः] भक्षयन्तो| करने बरछाको
एदकारलोपदछान्दसः)
पान्तौ रक्चाकरनेवाराको
उशिजःपुत्रः । उशिक का पुन्न
आहयितुम् | चुखाने के छिये
(मर्यकण्यै)
ध्र+ -
युयम् तुम सब
(धमार्यद्ितीयष)
( ९८७ ) ००६०९२२ मण्प्
मी [+ ६ त्र 4 र
शिल ५ | उक्षिजः पुनः उशिक् कापु
‰। च = =
ष्ट्वध्यं आ + हुवध्ये, आ| वुरानं क [ख्य
५ हयितुम्
1 ऋ
सोषाऽदव घोषेव घोषा की न्याई
६)
प्रासुम आह्यानम् पुकारको
४५
5 अजनस्ख अजुन कीः
अर्जुनस्य ् र
„ „1 = सि
नरो प्राप्तये भ्राप्तिफे दिये
प्र भ~ ~ १, द
(३ 7 ० १
।,व्ः , [रयुप्मदथम्. , ९ 2 निषु छिये-
प्रष्णे पृषणम् (| पूपा,को
१९ न+ १, 111 र 0310111
नद्ाचने *:` 'दानिनम्र- पाद दप्नीलनो, त
५
श्त (म पत एल पारम गोरह ति हार य
1 2 सपरत तरोपल क (>;
1811 न =
कि 31111711 र
ऋन्मंन्सूनद्रुर् म॑०५ ( ३२८६ )
लिये उन ( हषि) खनेवारे (ओर) रक्षा
करने बारे (अशिनां) को बुखाने में (पररह)
( हे आय्योँ ! ) तुम जो के पत्र की पजा कये (ओर)
स्तोता मनुष्य की माताओं (यो मरप्रथिती) की
पूजाकरो १४॥
वि्ेदेवादेताः, त्रिषटण्डन्दः ।११।१११११११
। ।
आवोरुवणयुमौ शिजो वध्ये
ध अ
धोषवशंससजं नस्ये । परवःपूष्णे
ट (क ॥]
दावनच्चौअच्छा वोचेयवसुताति-
मग्नैः 1 ५।
अआ आ+ -
वः यृषमदर्म् आपके छिये
जि रजने वारको
रुवम् =| गजितासम्, = |गरज कं
( २२८७ )} कुर्मरदत्०१२२ १०५
अशिनः | उशिजः पुत्रः | उशिक् का पुत्र
[५ = = (~
षहबध्ये |आ र वुङाने के लिये
9 इप्यत्तुम्
र ॥
घोषाऽडूब | षोपेव घोषा करी न्याह
।
आह्वानम् पुकारको
भंसम् ,
# "| अजनस्य अर्जुन कीः
अजनस्य |-~ | अछ
1
नभर प्राप्तये भ्राप्तिकेिये
1९१
प्र भ ~ ^
< (क 4. 1
पवः | युप्मदर्थम् , „|| पङ् दिष-
पुष्यो, ‹|पषणम् '|शूषाःको
1 द}, {५ । ११०१ द्ववुयु्चदुं | [शा 9)
"यने ५ ` (बानित्तम्; (| दमनक, 8
क्त एणः प एस (पा दन पसि छ णार ठ
ऋ = 1 अर अप्तसः पठ वरोपरि" रि कतै
दरे गतनिष्ल 5 सरन ~क कमि
11 2, 1,
मन्म गसूनररर मे०५ ( ३९८८ )
४ ध ।
मच्छ | आ+अच्छ, | लक्षरख कर
अनिरक्ष्य
बोचेय् प्र+वोचेय, | कथनकरताषू
प्रवि
(ख्डयं छिडः)
वस्ऽतातिम धनरारिम् धनराशि को
(ताति भ्रत्ययः)
शरगनेः अग्नेः अग्निकी
सेस्रतार्थः
(हे आयाः! ) उशिजः पो युष्मदर्थं गजितारम्
इन्दरम्)भाहयितुम् (घइत्तो भवति) यथा घोपा अज्ु-
नस्य प्राप्तये आह्वानम् (कृतवती) (अहम्) युष्मद
दानिन पूषणम्अभिरक्षय अग्नेधंनराशिवणंयामि। प
मापार्थः \
(हे आर्यगण ! ) उशिक् का पुत्र आपके लिये
गरजनेवाङे इन्दर)को युखानेके खये (धडत्त होता हे)
जेसे घोषा ने अजुन की प्राप्ति के लिये चुखायुथा,
से आपके{लिये दानी पुपाको लक्षमं रख कर
अग्निकी धनराद्धिकोा वणन करतादं॥प॥
घोषाने पति छ परास्त के चिथे{दन्द्र को)धुकाया था, सम्मद
है किम्जनखलकेपतिकाभानष्टो।, \
( ३२८९ ) श्म ल्०१२द मन
विक्वेदेवारेवनाभलिष्टुप्ठन्वः ।११।११।११।११
गरतसमिचावरूणादवेमो तशरुतं
सदनेविश्वतःसोम् । ग्रोतुनःगरोतु-
रातिःसोत्ः सच्ेचासिन्धुरह्विः।&।
शतम् श्वणुतम् सुनो
१ (विकरणस्यदटुक् )
से मम मेरी
मिचावसणाा| हे भित्रावरुणो ! | हे मि (जोर)
~+ वरुण
1 क
ष्ट्वा ` | आनानि पृकारोंको
(शोसपग)
मा इमानि ह इन को
खत अपचि "` | भोरभी
रतस | श्णुतम् | सूनो
सचते ` "|. , |
[न
पण्म०९ सूनर प०्६ { ३२९० )
विश्वतः स्वतः सव ओर से
सीम् (रणः)
1 ९.9
गरत् श्रणोतु सुने
#
नः अस्माकम् हमारे
।
ओरोतऽरातिः भक्तिद्धदानः ` । प्रसिद्ध दानी
* [स॒श्रोता खच सुनने चाल
स्ऽशओरोत् 3 (मौणादिकं रूपम्) &
सक्तः सन्दर खेततों नारा
स्ऽच्तचा > (लिमकतेणत्वम् ) | `
सिन्धः सिन्धु
सिन्धुः
अत्ऽभिः अद्धिःसद जलो के साथ
संर्छृतार्थः ।
हे भित्रावररुणो।(युवाम्)इमानि मदीयानि आहा-
नानि श्रुणुत, यहे(च) विश्वतः (आह्यानानि) श्णतम्,
प्रसिद्धदानः, सुश्नोता, सु्षेनः (च)सिन्धु; अद्धिः सह
अस्मान् श्णोतु ॥ ६ ॥
~^
` ( ३२९१ } कम्पे सृ०१२्२म०५
भाषार्थः
हे भिन्न (ओर) वरण ! आष इन मेरी पृकार्यो
को सनो(ओर)घर मेंसच ओर से {पुकारो को) सुनो,
प्रलिद्धदानी, खृचर सुनने बा (ओर) सुन्दर खेतों
वाला सिन्धु जख के साय हम को सुने ॥६॥ ` .
विरवेकेवादेवताः, विष्टुष्छन्दः (११।११।११।११
भः |
स्तुपेसार्बावरुणमभिचराति गवा
1 (ध
शताएच्यामेषुपलै । ुतरथेप्रियरघे
1 ट । |
दधानाः सदयःपुण्टिनिरन्धानासी
अगमन् 1 ७ ।
स्तप स्तुवे स्तुति करता
(व्यत्ययेन मध्यमः)
सा तत् उसको ~
` (ल्मकेन्बुः)
गाम् | कजत;
कन्पर१ सुय भन { र्द )`
अर्ण हे वरण ! हे वरुण
मिः हे मित्र! हे भित्र
4 दानम् दानको
राति 0
।
गतास गवाम् गोका
^ ५५
गता शत्तम् संकटा
छ { विमक्तेरात्वम्)
।
प्रत्तऽयामेष्। ए्षाणामन्नानां | अन्न से युक्त हु
॥ | यामःनियमनं| (यञो)
येपुततथोक्तेषु
यज्ञेषु )
(एक्त्त्यन्ननाम ॥
नि्यं०२७)
पल्छवंशीये | मे --
1
॥
>)
तऽरघे भ्रसिद्धरथोपेते | प्रलि्धरथवछे में
८५५
यऽरघे | धियरधे प्रिवरथमे `
1 स) 1
)
` ( ३२९९ ) कन्मनतुर्रर मन
।
दधानाः | धास्यन्तः धारण करते हुए
सदयः तव्काखम् तत्का
गुष्टिम् | एष्यम् ` पष्िको
निऽरून्धा- स्थिरीकूर्वन्तः | स्थिर करते टु
॥ न= 1. (जसोऽक्घगागमः)
{ नासः ।
सग्मन | भाप्नुवन्. पहुंचे
~ ~
संस्टतार्थः 1
हे वरण! हे मित्र ! (अहम्) युवयोः तद् दानं
स्तवे (यद् देवाः) यज्ञेषु पञवंीये (मयि) गवांशतं,
भसिद्धरधोपेते ध्रियस्थे (च) सयः पुष्टि दधानाः
(५ ५
स्थिरीकूर्वन्तः (च) प्राप्तवन्तः ॥॥ ` |
मृपायैः।
हे वरुणाहे सिच्र! में आपके उस दानकी स्तुति
करताहंजो यञो के वीच(देवता)(मुद्ष)पवं शमे सो
मों को (नोर) सिद स्थ॒, वारे (राजा ' यरय
सें तस्क पुदिटि को धारण (र) स्थिर करते हुए
पहुचे ॥ ७१
त्रग्मन्ट सू०१२० म०्८ ( २२९४ )
विभ्ये्ेवादेव ताभ िष्टुष्ठन्द१ ११११।११।११
भस्यस्तुपेमडिभघस्यरा धः स-
चासनेमनुपःसुधोराः । जनोयः
पलेभ्योवानिभीना नश्वावतोरयि-
नोमच्यंसरिः ।८।
अस्य अस्य इसके
षे स्ते स्तुति करता दहं
स्तु `> (उयत्ययेन | © ४
मद्िऽमघस्य| महाधनिनः महाधनी के
।
५ दानम् दानको
रुः ५ [५ ` (मान्को) 1 +
४ ॥ ध { ८
"सुता! "| सह (भूसा) |इकटे (होकर)
वपु वा) [व , १ न्ता) | गे 7
"कत्, तम्भतम्, , |-हम ५.
~
ऋ०सं° ६९.७० अद्यो: ुद्धयशुद्धि पत्रम्।
३१०५ ९ यवम् युवाम् | ३२०४ ९ तन तीन
५ १३ जायय जय्य षणः ४ ष्य शत
३१०६ १ फा को ३१९८ ६ यक्तालः युका
३१०७ १६ छुप्राय त॒मर॑य | ३१५४ < ~ल द्
३१९०८ ६ प॒ पू | १८ तचः स्नः
1 ‡
३१०९ १० रीति सतियो | २९५७ ९ च्क्तः चुः
२३११० ९ सम् समु |, घ्तुनेफ(- तुमने फिर
३९१९ < देवरौ! देवरौ! { दिवा
१९३. जह भम् | ३९५८ ८ दे
देवो | २१५९ ९ भात भरति
३९६० १ नाम् गाम्
३९६९५ २३ स्त॒ताः स्ततीः
„+ खवा युवा |३१६८ श्२ ज्ञा डतरा
यच ग्ध |* १ थम थम्
+ २० दीर्घायु दीर्घायुषं
१९११९ ९७ ष्ण्या प्ण्य
+ ध] सा स्ता
३१२२ ७ धतेदू दधसे ३१६९ ११ वाधा घोषा
३९१२९ ४ ष्का देको ३९७० १७ देनो देभो
आदय भष्विव ३९७१ रटे का को
1 मन॒ मन् | १८१९ ७ नष्टं नष्ट
३१३८ २१ पुनं चनव ३१८८ ३ यवम् युवम्
२१२९ ,१२ स्थी स्थो | ३१९० ९ प्राप्तं नष्टायं
३१९२ ८ चिश्चा चित्राः
३१९३ ११ यथं युयं
३११४ १५ यवम् युषम्^
[वय
¶
५ ४ स्षो जवी
9 9 ८
।
४“ 2 "नयस्य
विज्ञापन ।
इस अककेसाथष्टा साल
पूरा होगया डेजिन स्माध्यायो
पंडितं की सुचना एगो. उन
का नाम सातवें साल के रजि-
ष्टर में लिखा जावेगा,जिन की
नदं भांग उनके नास चंगला
अंक नरं जायगा-पिकले.चंका
डाक महस्लः.मेजनं से सेल
जाविंगे ¦ `
सुन्प्र जयराम
मेनेजर ग्वेद संहिता,
फीरोलपर कछावमी।
[भाद्रपद १९६९
ऋुस्वेद् सहिता
(ेदिकजोवनन्याख्यायुता)
पदपाठ, शब्दा्थ,संस्छत ओर भाषा अनुवाद्
टिप्पणी ओर मन्त्रो के आश्चयं पर
व्याख्यान से युक्त `
। जिसको सुखताननिवासी पंशा्करवत्तेशासतरी ध
८ की सहायता से दिवनाथ आहिताभििमे 9
(8 सस्पादन किया।
११८
(2
ध
४ खाहौर 1 इ
£ पर्लाव रएकानीमोकल यन्ासयमें प्रिष्टर लाला
(4 „ खालमन वो भधिकार से छपा ¦ (इ)
( ध १२ भेको का सिम मृद्य २) ध
पदे रणको कामूट्य ५2 श
£ ७० यंते वा मृत्य १३ ६
छ क
थ
1
{ ६२९५ ) ऋन०१ ८०११२ भण
। 1
न्पः
ॐ
मनुष्याः,
| (निघं०्यरे)
सुऽषोराः सुवीरोपेताः `
1 (५
जन्! देव-)जनः
ह क
पलुभ्यः पज्वंशीयेभ्यः
19
बाजिमी- (भमूतेनाऽन्नेन
ज युक्तः
१ वान्
1
सव्ऽवतः | अभ्वोपेतस्य
रथिनः . रथिनः
, च्यम् | मदम्
सूरिः ध
|
सुन्दरवीरोसे युक्त
रिव] समूह
जो
पञ्जवं रियो
केलिये,
वहत अन्न वारा
धों से युक्त फ
रथ से युक फ /
मेरे लिये
भरण करने वाला
कन्म०स्न्दर मे*९ ( ३२९९ )
संर्रतार्थः 1
(अहम्)अस्य महाधनिनः (देष-) जनस्य दानं
स्तोभि, वयमाय्यं-) मनुष्याः सु्रीराः (सन्तः) सह
` (भूखा) सम्भजेम, यः (देव-) जनः-पवंशीयेभ्य
प्रमृतेनाऽन्नेन य॒क्तो मह्यम् ८ च) अद्षोपेतस्य
रथोपेतस्य (च धनस्य) प्रेरयिता (अस्ति)॥८॥
भापार्थः।
मे इस महाधनी (देव-) जन के दान की स्तति
करता हु, (हम आय~) मनुष्य सुन्दर वीरोसे यक्त
(हुए २) इकटटे भिर कर भोगे जो (देवजन) अंगि
रवंशिों के चिवि वहत अन्न वारे (ओर) मेर
लिये घोड़ों से (ओर) रथोसे यक्त (धन) के पेरण
करने चाखेह॥ < ॥ ~!
सिन्राचरभोदेवते, निचत् िष्टपछन्दः॥११।११।११११०
जनोयीमिचावरुणावभिध्र गपो-
नवांसनोत्य चगयाध्रुक् ' स्वयसय-
दमंदयेनिधत्त आपयदीहोचामि-
ताव ॥ € ॥
( ३२९७ ) कऋ००२ ल्०१२२ ०९
।
जनः महुष्यः , | मनुष्व ।
यः यः जो
मिचावरूणो| हे मिन्नावरुणो ! हेभित्[भोरों बरुण
समिऽध्रकर | अभित्त ोग्धा | सव ओरसे गोह
करनेवाला
अपः जट्सयान् जरमय(सोमोको
[सोमान्]
ने न नहीं
वाम युवाभ्याम् तुम दोनों के ख्ये
सनोति निष्पीडयति | निचोदताहे
{ ~क टिरगस्या ट्दीचालसेद्ेष
(111 कृ टिछगत्पाद्े
॥ ध करने वाखा
( श्
न:
स्वयम् अपने आप
स्नयत् बू
सः सः वह
अन्म०१त्० १२२०९ ( ३२९८ })
यद्वमम् यक्ष्मरोगम् | यक्ष्मा रोगको
शट्य हव्ये हदयमें
नि नि+ य
धत्ते नि-+धत्तेस्थाप- | स्थापन करता हं
व यति
। भ
श्राप प्राप्नोति प्राप्त होता
(ख्ड्ये चिद्)
(1 जो
च् विन
म् रणः] त
1 4
ष्टोचामिः | वागभिः धाणियो' से
। (निधं १११) द
चटतऽवा | ऋतयुक्तः निवम से युक्त ,
सं्नार्थः 1
(मित्रावरुणौ ! ) अभितो द्रोग्धा यो मनष्य
क्रिर्गत्या देष्टा (सन्) युवाभ्यां जटमयान
(सोमान्) न निष्पीडयति, स स्पयं दये यक्षमरोगं
( ३२९९ ) कणमंनरस्० १२२५०१०
स्थापयति, यः (च जनः) ऋतेन युक्तः (सन्, स्तुति.
रूपाभिः) वागमिः (युवाम्) प्राप्नोति ॥९॥, ।
मापार्थः।
हे मित्र (ओर) वरुण ! सव से द्रोह करने वाखा
जो मनप्य टेढी चारु सेदवेषपकरता हुञा जापक चये
जलमय (सोमो) को नदीं निचोडता, वहं अपने आप
हदय से यक्ष्मा रोग को स्थापित करता (ओर)
जञा मनुष्य नियम से युक्त हुआर स्तुतिरूप बाणियों
से (आपको) प्राप्त होता हे ॥ ९॥
षय का सम्बन्ध भगे मंत्र फे साथ दै 1
विभ्वेदेषादेषता निचृतविष्टुपूढन्दः ।११।१०।११।११
सत्राधतोनइषोट सुजतः श-
॥ + | 1
धस्तरोनरगृतेखवाःविसृुष्टराति-
1
्यातिबाव्य्हसुत्वा विभ्वासुषटत्सु
॥
सदमिच्छरः ॥१०॥
कान्मम१स०१२२म०१० { २३०० )
स्ः सतः वह
। मों
ब्राच्तः महत्त महानोंको
(निघं०३।२ )
1
नप मनुष्यान् मन्ष्योंको
ष (निघ०२।द )
दमऽसजतः दानशीरेः (देषेः|| दानी (देवताओं)
४ सुभ्ररत से खूब प्ररण
क्याहुञा
[५ ॥ त \
श्रधःऽतर; , चलचकच्रः अस्यन्त बलवान्
(दार्धंश्ति वटनाम
निधं०२।९ )
नराम नराणाम् (मध्ये) | नये के (वीच)
(वर्णापायदछान्दसः)
1 143
गर्तऽखवाः तिख्यातयशाः | प्रिद्ध यक्चचाखा
[विसष्टऽ- विखष्टा त्यक्ता | त्याग शी
रातिदनि येन
- रातिः तथोक्तः,
~~~
( ३३०१९ ) कण १त्०१८२म*१०
याति प्राप्नेति जाताहे
[बार भृशं सर्ता,अशद्धि- निदाङध होकर
- ५ - | तगमनः जाने बाडा
( सत्वा | (सनेःकनिए्)
ट
| = द
सवष सवम
वाड् (नद (०
सङ्धामेषु युद्धा मं
एत्ऽसु | (न००२९४
|
सदा सदा 1
सदम्
इत एव ही
५५
|
र्ः शूरः शूरवीर
०
संस्छता्थः।
स दानक्षीछेः (देवः) सुप्रेरितः, नराणाम् (ध्ये)
बलवत्तरः, विख्यातयरशाः, व्यागक्ीरः स्वेषु
सडमामेषु सदेव शरः महतो मनुष्यान् (अपि)
अङ्भतगमनः (सन्) पपप्नोति ॥ १०॥
माार्थः।
वह दानङीर (देवताओं) से खूब षेरित हुआर,
करम ०१य्११२्२१९११ ( ३३०२ 2
नरो ऊ [वीच] अर्यन्त चख्वान्, पसिद्धयशवारा,
स्यागशीर [ओर्व युद्धो म सदा गूरवीर बडेमनुष्यों
के सामने [भी] निश होकर) जाता हे ॥ १०॥
विरवेदेवादेवता तरिषटुएछन्दः ।११।११।११।११
1 व
अधगमन्तानदुपषोखवसुरेः ओः
। । क
ताराजानोच्शतस्वमन्द्राः। नभोलु-
। [श
बोयन्निरवस्यराधः प्रशस्तयेमदि-
। ~
नारथयवत ॥ ११ ॥
।
. पघ अथ अव
1
ग्मन्त प्राप्नुत तुम प्राप्त हो
(गमेर्खडर्येखङिः ष्य
व्ययेन तःशपोदुक्,
उपधारोपदय) ~
1
\ सनुष्यस्य मनुष्यकी
नद्ुषः | (त तु
(८ ३३०३ ) कम०१स्०१२२म०११
आहननम् एकारको
स्तोतुः स्तोताकी
(निधं ३।१६)
श्वणुत सुनो
(रदम्)
हे राजानः! हे राजाओ
अमरृतस्य अश्तके
हे हर्पयितारः! | हे दपं के देने वारे
नभसि वेगवन्तः | आकाशम वेग
कः
वाले
ये जो
(विभरुुक्)
निर्गतो मुखादुच| पुकारने वाले के
रितोरवरच्दो लिये
यस्य तस्मे
(लत्च्य चष्ठी)
धनम् धनको
ˆ ` -)
ण्न १सृ"१्द्र्मण्द्र् ( २३० )
। ~ ड £ ( ४ = वि
प्रस्गस्तय | प्र्साथम् प्रशंसा के खिये
मद्िना | महत्छेन महच्वसे . ..
मं (- (मकारखोपदखछान्दस,)
रथऽबते रथवते रथीके चि
सस्छातार्थ॑ः।
हे हषयितारः ! अश्तस्य राजानः ! (देवाः)
(ते ययम्) इदानौमागच्छत, स्तोतुमनुष्यस्याऽऽहानं
श्वणृत, नभक्ि वेगवन्तो ये (युयम्) आहयित्रे रथवते
(निज-~)महच्वेन प्रजार्थं धनम् (प्रयच्छथ) ॥ ११ ॥
भापार्थः।
दे दपं के देने.वाे ! अग्न के राज्ञा (देव
ताओ}) वे) आप अव आओ, स्तोता मनप्यकी
पकार को सुनो, आकशे वेग वरे जो आप
एकारने वारे रथी के लिये (अपने) मद्व से धर्ंसा
के दिये धन को (देते हो) 1\ ९१५
विक्ेदेषप्देवताः, घ्िष्टुप्ठन्दः 1 १९११।१९।६१
[ऋ 1 1
एतंगधधासयस्यसुरे रित्यवो-
६ १३०५ ) क्ण्म०१य्०१२२१११९
| + „ ।
चन्दश्तयस्यनंश । दयुस्नानियेषु
। ध
वसुतातीरारन् विभ्वेसन्बन्तुप्रमु-
न ॥
येषुबानम्॥ १२ ॥
एतम् |फतत् इष को
ति भि
०
श्धेम् ` | बलम् वको
धाम् धारयिष्यामः | हम धारण करेगे
न=" (दधाते डरथे रुडिः
वि
| ~
यस्थ यस्य जिसकं
सुरः स्तोतुः स्तोता के
~ _
इति इति णले
वोचन | उक्तवन्तः कहा
छाण्म०१स्०१२द१०१२ ( ३९०६ )
॥
द शऽतयस्य| कशचमपेप्वव- | दस चमस पत्र
स्थिनस्य (सोमस्य), म रक्खे हए
| (खान्नाग) (सोम)की
नभ्रा प्राप्तये भ्रान्ति केलिये
(ण
॥ 1
दुस्नानि यश्चां्ि यज्ञ
|
यचु येषु जिनमें
।
वसुऽतातिः धनराशिः धन का समूह
ररन् शशं रमन्ते | खुध रमण करते ह
(ड्लगन्ताद् रमते
| दर्थेट्डि रूपम्)
विष्व सर्वे सव
सन्वन्लं | सभनन्ताम् | सेन करं
~ ~ ७. (षण सम्मकी)
० ४ =. [9
प्रऽ्मघष | गजेषु यज्ञो मे
~ &. (सला० भार)
1
वाजम् अन्नम् अन्न
य,
( ३९०७ ) ऋण्मं०१८्०१२२म ०६२
संस्छतार्थः।
[7 ४.७ ७५
थस्य स्तोतु्द॑दाचमसेप्ववरस्थितस्य (सोमस्य)
प्राप्ये (वयमादूनाःस्नः, तस्मै) एतद्वरधारयि-
ष्याम इति (देवाः) उक्तवन्तः, येषु यज्ांसि ध-
नानि (च) रमन्ते (ते) भिदे (देवाः) यन्ञेषु अन्नं
सम्भजन्ताम् ॥ १२॥
मापार्थः।
"जितत स्तोता के दश्च चमसां मे रक्खे हृण(सोम)
की प्राप्तिके लिये(हम वलाए गए है, उप्तके लिये)
इस बल को धारण करेण एसा (देवताओं ने )
कहा, जिन में यश्च (ओर) धन रमण करतेहे
वे स्र (देवता) यज्ञो में अन्न को सेवन करे ।१२
शिभ्वेदेवादेवतामत्रिष्टुप्छन्दः ।११।११।११।११
॥ ~ ~.
मन्दामचदशतयस्यधासे य
| 1
त्पञ्चविभ्रतोयन्त्यन्ना । किमि-
| ॥ ( |
ष्टाश्वङण्टरभनिमरेत ईंशानासस्त
। [न
रुषच्छऊ्जतेनुन् । १२।
क°मं०१्०१२९ १०१३ ( ३३०८ )
| व्
मन्दट्ामह | हण्यामः
|
ु
धासेः
1
यन्ति
॥
अन्ना
किम्
स्थतस्य
(सोमरूपस्य)
अन्नस्य
(निघं०२।७)
दिः
यवा
द्विः+पञ्च
धारयन्तः
गच्छन्ति
अन्नानि ध.
(वेर्योएः)
किम्
|
८टऽयश्वः|इष्टाङ्नोपेताः
(णमितिविमरःघुः)
हम हर्षित होते हं
दत्त चमसो में
रखे हुए कं
(सोमरूप)अन्न कं
जब
दो पंजेको
धारण करते हष
जति है
अन्नो को
क्या
अभीष्ट घोः
वारे
|
इष्टऽरभिमः
एतं
इ
दंशानासः
।
तरुषः
ऋज्जते
नुन्
& ५
{ ३३०९ ) व्रानम०्०१२२ म॑०१२
इष्टरम्िनयुकताः | अभीष्ट रासां
() वाले `
एते ये
ईरितारः ईशन करते हष
जयक्ीखाः जयश्ीख
(तस्वेरौणादिक उसिः)
प्रेरयन्ति प्रेरण करते हें
नरान् वीरोंको
संस्टतार्थः)
क्षयम्) दद्राचमसेप्ववस्थितस्य (सोमरूपस्य)
स्नस्य॒(अर्पणेन) हष्यांमः, यदा ( अस्मदीयाक्-
सिजः) द्विपञ्चकानि (सोमरूपाणि) अन्नानि घार-
यन्तद् चन्ति,
अभीष्टाऽद्वोपेताः अभीष्टरभ्ि-
बन्दः (च नराः) किमू (क्च्युः,) एते इंदितारो जय-
शीलाः (चाऽ्वाः) नरान् (युद्धार्थम्) भेरयन्ति ॥१२॥
मापार्थः 1
हम दश्च चमसों में रवखे हुए (सोमरूप,) अन्न
कणम०्प्सू०१२२म०२४ ( ३३१० -)
के (अपंण करने से) हर्षित होते है, जब (हमारे
ऋत्विज) दो पंजे (सोमरूप) अन्नं को ध।रण करते
हण चरते है, अभीष्ट घोड़ों वारे (ओर) अभीष्ट
रासो वारे (नर) क्याक्रे, ये इशन करने वाले
जयौ (घोडे) नरो को (युद के दिये) प्ररण करते
हे५१३॥ ॥
तरिदवेदेवादेवतताः, त्िष्टुपुखन्दः ।१९।११।११।११
(
दिरण्यकगीमणिग्रोवमर्णं स्त- -
८41 ४ क
न्नोविश्रमैवरिवस्यन्तुदेवाः । अर्यो
॥ |
गिरःसद्यञआजग्मुमोरो खा्चाक-
1 ~
न्तुभयेष्वसूमे 1 १६॥
1
दिरण्य- | दिरण्ययुक्तकण- | सोने से युक्त
= वन्तम् | कानों बारेको
मशिऽगमोुम्| मिषुरूया- मियो से यक्त
भरीवयायुक्तम्, । प्री[ चारे को
6
अणः
तत्
नः
.।
विभ्वे
८ ३३११ ) भगम १त्०१२२२११४
क्षोभयुक्तम् | क्षोभ वारको
तत्ः -- | उसको
(म
अस्मभ्यम् | हमारे स्यि)
सर्वँ सव `
वरिवस्यन्तु घनेदातुमिच्छन्त धन देनेकीहष्ठा
देवाः
४९
थ्यः
|
गिरः
सद्य;
सा `
1
लग्मुषोः
(चरिवतिधननाम कर
निघंण्क्धच् भरत्ययः)
= =
दषाः ` दवता
आय्यंस्य आय्य कौ,
(हस्वदान्वसःखुपा-
मितिविमरेःखुः) . ९
स्तुतीः स्त॒तिर्यो को
तक्कारम् तच्काल
आ+ च
4
आ~+जम्मुषीः, आईं हई
आगतवत्यः
(पष॑वणेदोधः)ः
ध
भानमात्०१ययेम०१० ( ३३१९ )
श्रा आ+ |~
उखः . | उषमः उषा
न (आण्को०)
॥ ॥ वि4
कन्त । आ~+चाकन्त, | अनुराग करं
चाकन्तु ८
प्रीति कुवन्तु
॥ र ~
उभयेषु उभयेषु दोनो न
"~ ॐ
पस्से० | अस्मात ममे
न (सप्तम्याश्तेभादेशाः)
सस्छृताथः)
सवेदेवरःः अस्मभ्यं दिरण्ययुक्त क्णवन्तं . सणि-
युक्तया भ्रीवया यक्तम् [च] क्षोभयुक्तम् [तुय्यम्]
धनरूपेण दातुनिच्छन्तु, आय्येस्य स्तुतीः्रति सयः
आगतसवत्यउपत्ः (हविर्दातिरि स्तोतरिचेति) उभयषु
मस्ता प्रीति कूर्वन्त् ॥ १९॥
मापार्थ;।
सव देवता [हमारे छिपे] सोने से युक्त कानों
वाले [ओर] मणिपो से यक्त प्रीवा वारे क्षोभयुक्त
[मूरस्व]फो घनरूप से देने की इच्छा करआर्य्यं की
स्तुतियों के भरति तत्कार आहं हुई उषाः [हवि
देने वार ओर स्तोता दन) हम दोनों
अनुराग
फर ॥ १४॥
( ३१३ ) भणम०स्*१ २००१५
सिच्नावरणोरेवते, त्रिष्टुप्छन्दः ११।११।११।११।
चत्वारोमामशगररस्यथिग्व
स्चयोरान्नायवसस्यनिष्णोः। रघो
वांमिचावरुणाटोघौप्साः ्यमग-
भरितःसुरोनाऽदीत् ।९५। .-
चत्वारः चत्वारः चार,
मा मामू मुञ्च को
मरस्य मशर्शारस्य भरा के
॥
॥ शिशवः वाक -
शिष्व (गुणामावे यणादेशः
१
चयः त्रयः तीन
राच्नः रान्तः राजा के ॥
कभ्मन्१सृ०१२२्म०१५ ( २३११४ )
भायवसस्यं आयवल्तस्य
जिष्णोः जयशीलस्य `
रथः रथः
वम् |रुवयोः
भिचावरुणा। हे भित्रावरुणो !
|
©
ः र्यः
५ (म्ल इति रूपनाम
निधं०२७)
स्कः किंरणरूपदण्डो-
भस्तिः| फेतः
म् इष
श्रदौत् | रीप्तवान् |
आयवस के
जीतने वारे कं
रथ
तुम दोनोंका
हे मित्र (ओर)
वरुण
घडे रूपवाखा
किरण रूपी र्डं
वाखा
सूयं
की न्याई
मका हे
८ ३३१५ ) ऋ०्मे०रस्०१२र१०१५
संस्छतार्थः।
हे मित्रावरणो ! मां चारः [राक्ञः] मशार्शा-
रस्थ, घथः [च] जयज्ञीलस्य रा्तआयवसस्य(अश्व-)
शिदातरः [प्ताः] किरणरूपदण्डोपेतो दीर्घरूपः [च]
युषयोरथः सयंइव दीप्तान् ॥ १५.॥
मापा्थः।
हे भित्र [ओर] वरुण ! मृ्षको चार [राजा]
मशचरशार के [ओर] तीन जयश्षटी राजा आयवतके
वाक घोडे [भिखे हे] किरणरूपी ठंड वारा (ओर)
वड रूप वादा आपका रथ सूर्यं की न्याह चमका
हे ॥ १५॥
इतिद्राविशस्यु्रशतमं स्तम्।
भ०्म०१स्०६२३् ( रेरेष्दे )
[न
० ं०१सु° १२३।
उषादेवता, वौर्घतमसम्वुत्रःकक्षीवादपिः 1
तरिनियोगः-
१--६३ । पततूलक्तं धातरलुवाके उपस्येक्तौ भादिविनशस्तच
विनियुक्त ।
सक्त का -भाषाथं ।
दुक्िणकी भोर उपाका चोडः रथ जड गया * भौर
भद्णरदित देवता शस पर चदु गर है"मदारानी उप। मतुप्यलमु-
"दुष्य फो लिये त्विकिस्छ 4 कप्ती दुरं कके मकाद सै उड खडी
है।१९1 घन को जीतने वाटी द्ानद्तोन्या उपा सारे जगत से पदिले
-जागो है, वह नित्य नप जोचन चटी युवति ंचेस्थन से ष्टि
दकनी है भर मासो पुक्कार पर सव देवतामां से परे भाती
है। २1 हे ुलयन्तो उपा देवि ! अप जो माज मरणध्मि्ो को
अषपनारमाग यांटर्टोदो हर्भे यद घर पटोक्कि दनी सथिता
एम सयं फे सामने निष्पाप कदं ।२। दिनदिन भधिक रपवती चन
वार उपादेधी घर चर जाती है, वह मडुक चारी नित्य देतेकी च्च्टा
छरती दुरं भातो है मौर मागे से माने धनौ को योरनी है।४।हे
दवाधोट!दे नगफको यदिनासौर ए घर्यको पुध्री। माप तपसे पदते
~~~ -----------~------ ~=
^» उ्ठरमेरुफे सप्रीप दरीतङ्ख फी ठंधो राधिके पठे
पषले पदल दुक्षिण की मोर उपा फा पादुर्माव होता है मौरयद
क्रः दद मर र् दिन दक श्र मेर पर द महीने तक माचाद्य
फी परिमामा करतो रहती हं, पी सूय्यं उदय होता है ।
ग उपा प्रकार वषया मनुप्य जाति दी. विवित्सा रवी है,
काकि प्रसादा सारोग्यके दैनेयाटारह।
‡ "मगस्तौनाष्य का मनिमानी दवता हं ।
( ३३१७ ) क्र०मं०१स्०१२य्
स्त॒ति फी ध्वनिको उटाभो, जो पाप क्तो बरोरता है वद पीडे
रहे भौर हम उसको आयको सहायता से युद्धमे अीत।५। भय स्तुति
क्षो गोत उचरं, मारी वुद्धौ ऊपर कौ ओर रने भोर निदो
षे लिये अग्नयी प्रज्वचित ईरा, देखो ! जगपमातो द उपप अघ-
फार से छिपे हप धनो को ्रकट कररदो दै।&। चमकते इष्ट रथ यर
दसीहदं उषः ने भकार भौर पृथिवी पे अन्धकार को छपा दिया
षे, पक दर्ता भौर दूखरा खाताहैः पल प्रकार भिन्नरूप
घाले दिन भौर राते भाते मौर जाते हैँ # 19 । यहे उपर्थैः जली
क्छथीं वैसीहो भाजै, यह वहुत काठ तकः र्ण के स्थान
मम" उहरती हे, तीर दिन तक सकाश फी परिक्रमा करती हं
मौर प्र्येक उपा पक दिन मे अपने मयने स्थान को पटु जातौ
है {1८ । प्रथमदिन६§ को जानतो इषं उपा चमक्षती हद
कि अंधेरे से श्वेत रंय की उत्पन्न दोग दै, वद अतिदिन
नियत स्थान को पटुंचतो हई इष्टि नियम की भर्य्ाद्ा को नदीं
¢ उर देशौ फो ठंवी उपा के अनन्तर सूयय "उदय
देता दै भौर फिर ९० घड़ी फे दिन रा्ि दोने लगते दै, परन्तु
यै भिन्न कूप वे दोतेदं अर्थात् पदिके दिनि छोरे मोर रात बदु
दोती है, फिर शनैःशनैः दिन वदता जातत है।
र चवरुण का स्थान भाश!
{ जिल मेरुलमोपस्थ स्थान को कवि देखस्देहै वदां
निरन्तर ३० दिन तक उरा का धका माकाश म घूमता हमा
दोषता दे ओर एक दिनि प्क प्क उपा वो पष्टुयजतीदै
जहसेच्टीथो)
§ भ्रथभ दिनि खम्बो रान्निके समप्राप्तं होने पर उवा
पटने का पदा दिन द \
क्र*भ०१८्०१२द् मं०१ :( ३३१८ )
उर्कंघन करती है। ९ हे दैवी ! आप कन्या फी न्या अपने छरीर
फे सौन्दय्यं से मोती हुईं मिलने को कामना करने वाले सूचय"
येव के पात जातौ हयो सौर युचतो आप रुस्कराती दुई दमक
फर सामने से छती को उधाड देती हो 1 १०1 दे उपा] माता
से लिमासो दुं य॒त्तो की न्यां आप सुन्द्र रूपवती बनकर
अपने हारीरको दिलाने षे लिये प्रकर करती हो षे कस्याणी ।
भाप खव दूर तक चमको, आपकी दस कान्ति को दृखरी उपा
नष्टौ पहुंचे ।१९ घोडे मौर गर्भा की स्वामिनी,सवसे वरे योग्य
उपारे सूय्य॑ छौ किरणो से दषा करती दुई कव्याण वारे रूप
घो खेकर मातीरै रोरफिरच्टीजातीदै। १२। हेनिथमकी
डोरी फे यनुखार चटने वाटी उपा [ दम मे पर्येक श्रम कमं को
स्थापन फरो, हमारे दुने से शीघ्र मामो जौर दमम भौर
हमारी जाति पो धनवान मे धना को चिरस्यायी करो । १३।
उपादेवता निचत्त्रिप्टुप्डन्दः।११।११।१०।११
॥
प्रथुरधोदक्षिणायाअयोन्ये नं
८ ।
देवासोचखतासो भ्रस्य॒ः। छ्णादद-
५ ~ #२।
॥ ॥ |
स्थादय्यारिविद्धाया श्रिचकिठसन्ती
1 1
सानुपाव॒च्तयाय। १।
( ३३१९ ) फ०म०१९्०१२२म०१
ण्थुः विस्तीणः चोडा
1 =
र्धः रथः रथ
।
टल्तिफायाः| दक्षिणललम्बन्धि- | दक्षिण वारी
न्याः(उषसः) (उषा) का
अयोजि | युक्तोऽभूत् = |जुद गया दै
प्रा आ+ =
एनम् पनम् इसको
~. ॥ ड ५
दवास्ः देवाः देवता
(जसरोऽसुगागमः)
खतासः | मरणरदिताः | मरण से पहत
११
अस्थुः आ-+अस्युः, | चदे हं
= आङूढवन्तः
छष्णात् छृष्णवर्णात् | काले से
~~
खत् उत् =
पण्मंनसू०१२३म॑०१ ( ३३२० )
अस्थात | उत्+अस्थात्, | उदी ह
क्न उस्थिताऽभत
अय स्वामिनी स्वामिनी
विहायाः विहायसः आकाश्च से
(वर्णखोपदडान्दलः)
{चिकि चिकिरसन्ती | चिकित्सा करती
। त्सर् हुईं
।
सनप्यसरम्बन्धिने। सनप्य सम्बन्धी
मानुषाय
केचिये
।
वर्गाय समुदायके चिये
त्तयाय (र्दन)
संस्छवार्थः1
दक्षिण्तम्बन्धिन्याः (उषतः) ववस्तीणो रथो
यक्तोऽभत्, मरणरर्हिता देवा एनमाहूढवन्तः
स्वासिनी (उषाः) मनुप्यवर्गाय चिकिसा कुवती
(सी) छृप्णद्एक(शापद् स्थिताऽम्त् ५१५
मापार्थः।
दक्षिणवाली(उपा)क्रा चोडा रथ जुड् कर तैय्यार
हो गया हे, मरण से रहित देवता इस पर च्छेदं
८ ३३२१ ) कण्मंर१्०१२३ मंन
स्वाभिनी(डषा)मनुष्यस्सपुदाय के लिये चिकिर्ा
करती हुदै कारे आकाश से उटीदहे॥१॥
उषादेवता वरिप्टुप्डन्दः ।११।११।११।११
1 1: रि
पूर्वा वि्वस्माद्मुवनादबौधि
1 ॥ 1
जयन्तीवाजंहदतोसनुचो । उच्चा
॥ ॥ 1
न्यख्यद्युवतिःपुनमूं रोषाच्रगन्
1
परथमापूवतौ । २।
पवा पूवम् पदर
म
॥ ९
व सवस्मत् सवस
।
भवनात् खोकात् रोक
ते
अबोधि | नाटतएभूत् जागी है
जयन्तो जयन्ती जीतती द
०५०१२०१२ म॑ ( २३२२ )
1
वानम धनम् धनको
५ (भान्कोर)
हती महती बडी
।
सनुचो | दात्री देने बारी
* (षणुदने)
उच्चा उच्चस्थानात् | ऊंचे स्थान से
= (विभक्तराव्व् )
वि जिन )
अख्यत् | 'वि+अख्यत्, | देखती है
न पदयति ,
(्डर्थेलङ्)
युवतिः | एषति युवति
‡ऽभ्ः वारर होने
पुनःऽभूः कला वार होने वारी
ष््रा आ+ छ
उषाः उषाः उषां
स्मगन् अआ+अगन्+जाग- आई र
नि तवती |
(गमेपधाछोपः)
( श्र ) क्न्म०१स्९१२द म॑न्द
प्रघसा धथमम् पहडे
९__। ने ६
पर्वती | पहने (कति) | पहिी वार पु
५ कारने पर
,संस्छतार्थः 1
धनं जयन्ती महती दाज्री(उषाः) विद्व स्माद्मुव
नात्पूर्व जाताऽभ्त्, पनःपुनभ॑वनक्ीला युतिः
उच्चस्थानात् पश्यतति, (इयम् ) उषाः पर्बाहयाने
(सतति) प्रथमम् आमततवती ॥ २॥
माषार्थ. 1
धन को जीतती हुई वदी देने तरारी (उषा) स्व
खोक से पहर जामी हे, वार २ होने वाख युति
उंच स्थाने देखती हे (यह) उषा पहरी चार
पुकार ने पर (सव से) पदर आई हे ॥२॥
उपादेवता निचुतुतरिप्टुप्डन्दः 1११।११।१०।११
४ ॥ |
यदद्यभागंविभनासिनुभ्य उमी-
~ 1 ~. , ~. 1
देनिमर्यचासुनाते। देवोनोमचस-
कन्मन १्०१२३ ०३ ८ ६३२४ )
| ।
वितादमूना अनागसोधो चतिसु-
॥
य्यीय । ३।
यत् थत्र
हि
अद्य अद्य आज
भागस् | भागम्
~~ ५
। 1
विभजति वौटतीषह्ठो
विऽभमजासि (केखचाडागमः) “ | ॥
नम्य ‡ | मनुष्येभ्यः मनुष्यों के लिये
९
उषः हे उषः! हे उपा
टेवि हे देवि! हे देषी
मर्त्यऽचा भत्य॑रोके खोक में
(सप्तम्यर्थे धाव्य)
सुऽजातं [~ हे उंचेकुर वारी
( ३र२्५ ) कण्ण सुर्दमंन्दे
टेवः देवः ` | देवता
नः अस्मान्. हमको
न्न अस्मिन् (कारे) | इस (समय) में
सविता सिता सविता
॥ न, क
दमनाः दानमनाः देनेमें मन ल-
भ ध गाने वाला
अनागस्; | पपरहितान्. | पाप से रहित
ठि कथये ~ दुओंको
त् की
वोचति दुन) |
1 €<.
स्याथ । सस्याय स्यं को'लिे
©.
ंस्टतार्थः।
हे उच्चकुरोस्न्ने ! उषोदेवि ! यदय मस्यंखोके
नरेभ्यो भागं त्रिभजसि ( तदस्मान्, एतद्वरः
देहि यत्) अस्मिन् (समये) दानमनाः सविद्देवो-
ऽसमान सर्य्याय पापरदितान्. कथयेत् ॥ ३ #
कन्म रस् ०रर्दम० ( ३३२६ )
मापार्थः। ० व
हे ऊवे कुलवार | उषाकेवी ! जो आज आप
मव्य॑लोक नें मनुष्यों के चिये भाग वांटतीहो (स्तो
हम को यह वरदो कि) इस (सपय) दानमे मन
खगाए हृष्ट सविता देवता हम को स्थं के सामने
पाप से रहित कहं ॥३॥
उपादेवता च्रिष्टुप्डन्दः ।११९।६१।११।११।
|. 1 „1
गृदगृंमहनाय्ात्यच्छा दिवेदि-
ि ए | |
वेश्रधिनामादधाना । सिषासन्ती
1 1
दयोत॒नाशश्वदागा दय्रसग्रमिद्म-
ॐ
जतेवसूनाम् 181
1
ध खहंण्दम् घर घरको
चदहना |उपाः उधा
(स्न (निधे० )
( ३३२७ ) कर्मन्द सू०१२२ ४०४
याति ध , [ आगच्छति आती हे
म - र| ललेन ||,
अच्छ र यति कौ ओर |
। दिबेऽदिष प्रतिदिनम् भरतिदिनि
।
अधि अधिकम् अधिक
।
नास रूपम् खूपको
(भाग्कोग)
।
दधाना | भासयन्ती _ | धारण करती हुं
।
सिसासन्ती | दातुमिच्छन्ती | देने की इच्छा
करती हूर
द्योतना | भकष्लवती | भरकाक् वाली
ग्र्वत् नित्यम् सदा
अ आ+ ~
अगात् आ~+अगात्, |आतीहे
~ आगच्छति
(लडर्थेष्ङ )
सन्मेन१त्०११२म०५ ( ३१२८ )
1
अय्स्ऽअ्ग्स्। अघ्रमय्र् आगे आमे
इत् | णव ही
भजते | तिभजति ्ौटती हे
भतं हि (उपसर्मछोपः)
बस्नास | धनानि धनोंको
@ ५ (द्विती पष्ठी)
संरतार्थः।
उषाः प्रतिदिनम् अधिकं रूपे धारयन्ती (सती)
प्रतिख्रहमुपगच्छति, ्रकाश्वती ( सा ) नित्ये दातु-
सिच्छन्ती (सती) आगच्छत्ि,अधतोऽप्रतपय (च)
धनानि विभजत्ति ॥ ४॥
भावार्थः
उषा प्रतिदिनि अधिकसर्प को धारण करती
हुईं प्रत्येक घरकी ओर जाती है (बह) भकाञ्चवाटी
निस्य देने की इच्छा करती हु आती ह ओय)"
आगे से आगे धों कोर्वे{रती हे ९॥
उपादेवता निष्टुप्डन्दः ।१९।११।११।११।
॥
भगस्यस्वसावरूणस्यजामि
( २३२९ >) ऋण्मंन१स्०१२३ म॑०५
रपःसनुते्रथमाजरस्व । पश्चास-
। दध्यायोअघस्यधाता जयेमतंदच्नि-
यार्न । ५।
।
भगस्य भगस्य भगकी
स्वस भगिनी बहन
वरुणस्य वरुणस्य वर्णकी
जामिः | इदिता पुत्री
न ौ (माश्कोर)
उषः उषः! हे उषा
` सनते हेदयाशीरे! |हेद्यावारी
(न (मान्को)
प्रथमा प्रथमा (सती) | पिरे
णीहि स्तुति की ध्वनि
जरस्व (निघ ३।९७) | करो
अन्मं० सृ^१२्दमेण्५ ( ३३३० )
पश्चा पश्व्वात् पीछे
वि
स्ः सः वह्
दध्याः गच्छतु जवे
स (दस्यतिर्गव्यर्थः निधे र
चचनव्यरययः)
यः यः जो
1 ध
अघस्य पापस्य पापक
घ्राता धारयिता धारण करनेवाला
1 <
जयेम जयेम हम जीतें
तम् उसको
तस्
|
उषता उषासे
दक्तिणया | उषा)
। क (व
रघन रथेन रथफद्वारा
सस्नार्थः ।
ठे दयाशील { उपः ! भगस्य भगिनी, बर्णस्य
(८ ३३२५ ) क०्मं०१ सू०१२३ १६
दुहिता (खम्) पथमा (लती) शणोहि, यः पापस्य
धारयिता (अस्ति) स पश्वाद्धषत्,तम् (वयम्) उषसा
(पेरिताःसन्तः) रथेन जयेम ॥ ५॥
भाषार्थः।
हे दयावाी { उपा! भग की बहन, (ओर)
वरुणकी पुत्री आप (सबसे) पहर स्तुति की ध्वनिं
करो, जो पापे धारण करने वारा (हे) बह परे
रहे, उसको हम उपासे प्रेरित होकर) रथके
द्वाराजीतं॥५॥
उषादेवता चिष्ुप्ठन्दः ।११।११।११।११।
| ^ |
उटीरतांसूनृताउत्पुरन्धो रुद्-
1 ि ॥
गनयःशुशुचानासोचस्ुः । स्पाडां
| ॥ ८
वसूनितमसापरगच्ट् डा ऽऽविण्क्यव-
न्त्यसोविभ्रकीः । ६।
कर्मं *१ ८०१२३ भ॑ण्ं ( ३३३२ )
छत्
चरताम्
1
सूनृताः
उत्,
॥
परम्ऽधोः
उत्
1
अग्नयः
1
शरशुचानासः
स्युः
स्पादा
उत्+ ~
उत्+इरताम्, | मुखसे निकले
उच्चयन्ताम्
(द्स्गतौ)
स्तुत्तिगीतानि | स्तति के गीत
(माग्को०) ४.
उत्+(इरताम्) | उन्मुख हों
उन्मख्योभवन्त्
बुद्धयः बुद्धिर्यो
(पूर्वस्वर्णंदीैः)
उत्+ ~
उम्नयः अग्निर्यो
अवटन्तः दहकती हुईं
(शवोत्तौ)
उत्-+-अस्थः; | उपपरको उदे
उातष्टस्त
(टोड्पट्ड)
स्पृहणीयानि | कामना फरने
(लेर्खपः) के योग्यो फो
( ३२३ ) कण०१ सू०१२२ १०६
|
वसूनि धनानि धर्नांको
तमसा | अन्धकारेण | अंधक्रारसे
अपऽगवटद्ा अपगृढानि | च्िहुओंको
© ५ (
9१.
आविः आकिः+ =
जणन्ति [आषिः+रण्वन्ति, प्रकट करती हैँ
~ । प्रकटीकख्वन्ति
उषसः उषसः उषा
विऽभातीः | देवीप्यमानाः | लूव चमकती
वंखवणेदी्ेः)
संरस्छताथ :।
(इदानौम्)स्तुतिगीतामि उच्चय्यंन्ताम्, बुद्धयः
उन्मृख्योभवन्त्, उलन्तोऽग्नयः (च) उत्तिष्ठन्त्
देदीप्यमाना उषल्तः अन्धक्रारेणाऽपगृढानि स्एृहणीः
यानि धनानि श्रकटीकूवन्ति ॥६॥
भापार्थं ६।
(अब) स्तुतिके गीत मुख से निकरे, बद्धिर्यो
मुख हों (ओर) दहकती हदं मणग्निर्यो ऊपर कों
ऋणं ०१स्०१२३ मं०७ ( ३३४ ,
उठे, खूव चमकती हुई उषाप' अंधकार से चपि हृर
कामना करने योग्य धनों को प्रकट करती ह ।&॥
उषादेवता चिष्टुण्छन्दः ११।११।११।११
य ~
अपाऽन्यदेत्यभ्यशन्यदटति बि-
01 (8 ।
युरपे्रदनोसज्चरेते ' परिकितो-
। । न 1 1
स्तमोयन्यागृद्ाकरद्यौ दुषाःशोश-
चतारघेन 1 ७1
रप अप+ ~
अन्यत् | एकः दन्दः) | एक (जोड)
एति अप~+एति,. | हटता हं
अपगच्ति
असि अभि 2
अन्यत् = | दवितीयः इन्दः) | दूसरा (नोदा)
५
एति
। क
विषुऽरूपे°
1
अधनो”
परिऽकितो
।
तसः
अन्या
गधा
( ३१ ) ऋण्म०१ स्०१२२ १०७
आताहे
आगच्छति
विनिन्नखूपे | भिन्नर सूप वाले
अहोरात्र दिन (ओर) रात्री
(भत्रस्म्बन्धाद्
रात्रिरप्यदशष्देमो-
पवर्य्यते)
सम्+ =
४ = १९
सम्+चरेते, चलते ष
संचरतः
°|परितःनिवसन्त्योः चारों आर निवात
(क्वनिवाते कपि | करने वारो के
सति तुगागमः)
तमः अंपेरेको
पका पकने
गृह्य ~+ व
गर्भ०रल्०१रे म०७ ( ३३३९ )
पकः गृहा+अकः, ~ 1 छिपाया ्
ब गुहायासकरोत्
गोपितवती-
व्यर्थैः
(ल्डर्थेलड्)
1 =
तरी दयोत्तितवती चमकीहं
अदत्
छ घा ४ उषाः उषा
हिः 1 क ~ =
देदीप्यमानेन | जगमगातेसे
शोशचता
रथेन |स स्थले
सस्टतार्थ' ।
एकः नद्) अपगच्छति, दितीयः (च) आगच्छति
(ष्पम् ) विभिन्नरूपेऽहोरात्रे सं चरतः, (तयोः)
एका परितो निवन्त्योः ( यावारयिव्योः) तभ;
गोपितवतीदेदीप्पमानेन रथेन(च) यो तितवती ॥७॥
पाथः
एक (जोडा) हरता ओर)दसरा आताहे इस
धकार) भिन्नरूप वाले दिन (भोर) रान चरते हे,
एकने चारों ओर निवास करनं वाटी (योभरश्थिकी)
( ६२२७ ) क०्मे०१८्०१२३ म॑०्
के अंधेरे को छिपा दिया हे (ओर) जगमगातेरथ से
वचमकी हे ॥ ७॥'
उषादेवता त्रिष्टुष्डन्द्ः । ११।११। ११।११।
1
सहशरदयसहशीरिटुष्बो दीष
[~ 4. 1 1. ५
सचन्तेवरुणस्यधाम। अनवद्यास -
4 1 [^ 1 )} {
शतंयोजनान्ये कैकाकतुपरियन्ति
सदयः) ८)
। <
* | सद्यः पक जेसी
सभो (पूर्वसवर्ण दोरधः)
सदय अदय आज
^ सऽटशेः सदटश्यः पक जंसी
(ग)
त् अपि भी
ऊम् | (पूरणः)
। भ ०८ ( ३३३८ }
भरतः वस् कर
| दीर्घम् दीर्घकालम् | वहुतदेर
सचन्ते | सेवन्ते. सेवन करती है
वरुणस्य वर्णस्य |वरुणके `
।
श्राम् . , | स्थानम् | स्थानको
शरनवदयाः | दोषरहिताः | दीपसे रहिते
< = =
जितम् | दवन | वीप तष
हितीया) -
1
योजनानि | दिनानि दिन तक
। युक्तः
स्यातूतचोजनम ,
दिनमिवयर्थः)
1 स
एकाऽएका | एक्का (सत्यः) | पक २ (हुई २)
|
कतुम् नियतस्थानम् | नियत स्थानो
( ३३२३९ ) कण्ण सृ,१२२१०९
1
परि परि+ ' |-
यन्ति | परि+यन्ति, |चारोओरयूमतीहे
9 परिगच्छन्ति क
सदाः पकस्मिन् दिवसे | एक दिनमं
श्स्छृतार्थः।
(एताः) (उषसः) अदय सरश्यः, इबोऽपि (च)
सद्यः (सरथः) वरुणस्य स्थानं दीर्ध॑कारं सेवन्ते,
दोपरहिताः (एताः) रिश्वत दिनानि (आकश्चम्)
परिगच्छन्ति, एकेकम्, (च) नियतस्थानम् एक
सिमम् दिवसे (घाप्नवन्ति)॥ < ॥ ॥
मापार्थः।
(ये) आज एक जेसी (ओर) कर भी एक
जेप वरुण के स्थान में बहुत देर त्क रहतीहैः
दोप से रहित (ये) तीस दिन तक (आक्र) की
परिक्रमा करती हे (ओर) एक एक नियत स्थानको
पक दिन में (पहुंच जाती हे) ॥ ८ ॥
उपादेवता चिटुप् छन्दः ।१९।११।११।११
॥ ॥
जानत्यनह्ःप्रधमस्यनाम शक्ता
0 स०१२३ मं०९ ( २३४० )
क्णादजनिष्टभिवतीची । ऋतस्य
योषानमिनातिधामा ऽदरहर्निस्लत
माचरन्ती ॥ <॥
जानती । जानती जानती हुई
अह्नः दिवसस्य दिनके
५. प्रथमस्य पिरे के
नाम रूपम् र्पको ।
शुक्रा दीप्ता चमकीङी
कछण्णात् क्ृष्णवर्णात् | कारेरंग वालेसे
सननिष्ट | द्रम = | रटे
भरिवसोची | खेदं भाप्तनन्ती
भ्वेताहपयर्थः .
( १३७१ ) क्रम्मग१त्०१२३ भ्
तस्य॒ | छलस्य तके
योप! युवतिः युवति
न ष
हिनस्ति नाद्च करती हे
मिनाति (मीभूर्दिखायाम्) ।
धाम मर्य्यादाम् मर्यादाको
अष्टःऽअद्ः दिनेदिने प्रतिदिन
निःऽजतम | नियतंस्थानम् | नियत स्थान को
(मा० कोर)
भाऽ प्राप्नुवन्तो | पषटुचनी हुड
संस्टवार्थ!।
आद्यस्य दिवसस्य रूपं जानती (उपा) कृष्णात्
(अन्धरारात्) दीप्ता श्वेता (च) प्रादुरभूत्, (इयम्)
युतिः दिने दिने नियतं स्थानं ध्रपप्तुवन्ती (सनी)
भरतस्य मर्य्यादा न हिनस्ति ॥९॥
भावार्थः)
आदिमेन्चेने वारे विनि दपएषफो जानती
००१ ०१२ म॑०१० ( २३४२ )
हुं (उषा) कारे (अन्धकार) से चमकती हुई (ओर)
भवेत उत्पन्न हुं हे, (यह) युवति प्रतिदिन निपत .
स्थान को पहुचती दुद ऋत की मर्य्यादा को उल्ल
घन नहीं करती ॥ ९॥
उषादेवता विष्टुपून्दः ।११।१।११।११
~ 1 । ६, 1.
कान्थेवतन्वारेश्ाश्टानी एषिदै-
1 छ |
विदृवभियच्चमाणम् । संस्मयमाना
1 ॥
युवतिःपुरर्ता दानिव्तासिलणु-
पेविभाती ॥ १०॥
कन्याऽदधव कन्येव कन्या की न्वा
तन्वा शरीरेण छरीर के द्रा
शा्दाना अतिदायेन दातय. भद्काती हुं
न्ती,उत्तेजयन्ती
प्प धृ (निप्र)
५ ( ३२७३ ) ; क्षणम ०१०१२ ०१०१०
\ १ .
॥ एषि गच्छसि जाती हो ,
`टेवि हे देवि! हेवेषौ -
1
॥
देवम |देवम् ,. ˆ |केवको
इयन्षमायम्। भप्तुमिच्डन्तम् | शाप्त करने की
ख्छा करते ईश्को
[सम्ऽस्मय- संस्मयसाता ˆ |खत्र पुस्करादीहुं
== †
८ माना
4 तिः दति
युवति; | ति रा
।
परस्तात् |घ्सः आगे
4 ५५
आतिः अत्रिः+ ` |- ^
वचसि वर्त्ति छति्योको .
लगुषे - सकः--णुपे, | उवादती हो
= उद्ष्मटयस्ि
विऽमास्ञो | विणोतमम्ना | दमकरीपद
छम ०१८्०१२२म०१६ ( ३३४५ ) ,
ष्स्तार्थः 1
हे देवि ! (तम्) कन्येव शरीरेणोत्तेजयन्ती(सती)
प्राप्तुभिच्छन्तं देवम् (प्रति) गच्छसि, वियोतमा-
ना (च)युवतिः (खम्) संस्मयमाना (सतौ) वक्षांसि
पुरतः उद्घाटयसि ॥ १० ॥
, भाषार्थः।
हे देवौ ! आप कन्या की न्याह शरीरके दारा
` भडकाती हई प्राप्त करने की कापरना वाखे देवक
पांस जाती हो (ओर) दमकती हदं युत्रति (अप)
खुच मुस्कराती हुईं छातियों को आगे से उघाद्
देती हो ॥;१०॥ व
उषादेवता निचत्तिष्टुप्रन्दः ।११।१०।१ १११ ..
॥ शच
सुसद्धा्ामातृर्ष्टेवयोषावि-
| ४ कय 1
.स्तन्वंलगुषेहशेकम् । भद्रात्वसुमो
वितरःः य॑ १ ~, 2; (४.
| रच्छ नतत्त अन्याडषसां
नशन्त ॥११॥` ` 1९ 157 ,
सुऽसङ्ाशा
| 1तखण्टा-
ऽङ्
योष। ४.
आविः
~~
1
तन्वम्
कपु
=+,
कस् |
भद्रा
त्व्
प्ः “ .*
=^ 9 1
( २३७५ ) कर्मः १.सृनद२द१०११
सुरूपवनी सुन्दरर्प' वाली,
दीप्तौ)
त्रा स्वच्छीक्र- | माताकेद्धारा
तेव ` | | स्वच्छ की हरं
| की न्याह
युवतिः ¡ । युवति
आविः+ ' |~ र
शरीरम् ` | शरीरको ,
1
आविन॑कृणुषे, | भकट करती हो
प्रकटयसि ॥ ११ {र
दर्णनार्थम् दश्चन केखिये
(रणः) त
4 ~ १\ „14
कस्याणल्पा | कस्याण स्प
त्वम् तू
हे उपः ..( हे उषा
° कन्म ०१त्०१२२ १०११ ( -२२४१
. विऽतरसः | विप्रकृष्टयथा- | द्र तक _
न स्यात्तथा
(क्रियाविशेषणम्)
वि व+ -
(=+ 0 वि+उच्छ, आवि खि
न भव
न न नहीं
तत् उसको
ध
ते तव तेरे
अन्याः , [अन्याः दूर `
34
उषसः उषसः उषा
( प्राप्तवत्यः परटची ड
न् ~ - (नल्लति्राप्विकर्स्मा ही ॥
निघ० , जडभाव.)
सरछतार्थः।
हे उषः ! मात्रा स्वच्छीङता युवतिरिव घरूप-
ती दं निज-) दारीर दं यित पकटयत्ति, कस्याण-
८ ३३७७ ) “ अा०प०९स्०१२द०९२्
रूपा (खम्) दुरदेशपर््यन्तमाविभंव, अन्या उपः
तवेताम् (कान्तिम्) न शराप्तवस्यः॥। १९॥
£ भापाय॑ः।
डे उषा ! माता के द्वारा स्वच्छकौ हुं युवति
. फी न्याई सुन्दर रूपवती आप (अपने) शारीर को
ॐ
दिखाने के सिये श्रकट करती हो, (बह) कस्याण
रूपा-आप दूर तक खिलो ओर उषा आप की इत
(कान्ति) को नही पहुंची हे ॥ ११॥
उषादेवता त्रि्टुप्छन्दः १९११।११।११
सश्वौवतीनोमिसीरवि्ववारा यत-
समानाभ्िमभिःस्व्यस्य । पराचय-
नितिपुन॒राचयन्ति भद्रानामवन्मा-
नाषासः॥ १२॥
|
अगवऽनतोः| असर्ुकाः | घोडों वाटी +
पप्वसदणदीैः)
-गोऽमती; | मोभिु्ाः | गोओं वारी
ध०म॑०रस्०१२३१०१२ ( ३३४८ )
। 6. (~ शाक
विभ्रवऽवारः सर्वेवैरणीयाः | सव से घरने
योगद
1
> यतमानाः | वतमानाः टन करती हुई
। |
रश्रिमऽभिः किरणः किरणों के साय
।। ॥ =+ [७
स््॒यैस्य सूच्यस्य |सूष्वंकी
©
परा परा+ ~
च (परण २) ज
॥
॥
यन्ति परा+यन्ति | चरी जाती हें
1
पनः पुनः फिर
५ॐ
#: 11 आ+ ~
च च ओर
यन्ति आयन्ति |आजाती है
भद्रा कल्याणानि कस्याणवांलोको
= शिर्ष)
({ ९३५९ ) वहण्मं+९८्०१२३५०१२
1 =
नाम् रूपाणि रूपोको !
रि पिमक्तेषुग)|
वदमानाः धारयन्तः धारण करती हुईं
। श
षसः | उषसः उषाणे
४
संस्छृतार्थः
अद्वेरुपेताः मोनिर्यक्ताःसर्वर्वरणीयाः, सूच्य॑-
रम्िनिभि्थतमानाः(च)उवत्तः कटयाणानि रूपाणि
घारयन्त्यः परागच्छन्ति पनरागच्छन्ति च ।॥१२॥
भाषाः
चाड वाङो, गोओं बारी, सव क्ते वरन योग्यः
(मोर) सूयं की किरणों क साय स्या करती हु
उवाः कल्याण वारे सूपो को धारण करती हुईं
ङी जाती ह ओर फिर आजाती द ॥ १२॥ 9
उषादेवता त्रिष्टुप्छन्दः ।११।११।६१।११
॥ ॥ ॥
छतस्यर्िममनुयच्छमाना
1 ~ (2 (क
मद्रभट्रकतुमर्मासुधेडि 1 उषोनो
भन, १८्०१२३०१३. ( ३३५० - )
॥ र १
अद्यसुदवान्युच्छा. ऽस्मासरशयो-.
1
घवतसुचस्युः ॥ १२ ॥
ऋतस्य स्व ॥ | मत की
रक्षसस् | त्म् ` [वेक्ेको
[चमुऽय्- ` [अनुवर्तमाना |[अनुददूलचसती हु
{नं | ६५
(च्छमदना
मद्रम्ऽभ दरत् धरतिरस्याणष् |-्स्वक कसपाणक्ो
ऋतुम् | ममं स्स क्तो
^ ॐ |
५ ~ ५ (हि)
अस्मासु | तन्ल्तु | हनम
| धर्मिकये
॥
उषः
( ३२५१ ) ऋण्मरसू=१२३म०१२
उषः उषा
न्: अस्मभ्यम् हमारेयिये
अदा अद्य आज
॥
स्ऽद्टवा |सुखेनाऽऽहयमान!| सुख स वृखाह्
७ जाने री
वि वि+ =
उच्छ वि + उच्छमआति. खिखो
~+ भव
सखस्मासु | भस्मसु हममे
[1 ५
1
रायः धनानि घन
।
मघवत्ऽसु धनवत्सु धन वानो में
च च ओर
* भवन्तु हों
स्यु. ० सं ह्
भ०म०१स्०१२३५०१२ ८ ३३५२ )
सस्छृतार्थः ।
हे उषः ! (खम्) ऋतस्य सूत्रमनुवतंमाना(सती)
अस्मासु प्रतिकरयाणंकम्मं धारय,अदय सुखेनाऽऽहूय-
साना (सती) मस्मन्यमाविभव,अस्मासु(जस्माक्म्)
धनवरसु च धनानि (स्थिराणि) भवन्तु 1 १३ ॥
भाषार्थः!
हे उषा! आपन की डोरी के अनुकूल चरती
हुं हम मे ्रस्येक शुभ कम्पं को धारण करर, आज
आप सुख से बुखां (जाकर) हमारे चिये खिर,
ओर हम में ओर (हमारे) धनियों में धन [स्थिर]
हों । १३ ॥
इति्रयोविश्तयुत्तरश्चततमं सुक्तम् ।
® ५
( ३३५३ ) "कनमनर सृर्र्ण
चट० म० १ सुर १२६
उषादेवता.दीर्घतमसःपुत्रःकक्षीवःनृषिः।
विनियोग ।
१--१३। यतस्सूकतं धातरन्चाकसय उपस्येकतो मादिविन्तसतरे च
चिनियुक्तम् । (मा०७।१४२)
सुक्त का भाषाथ ।
भग्निदोत्र के लिये अग्ने के प्रदीप्त होने से, उषा फे खिले
से भौर स्थं के उद्य दने सते विस्तारः के साथ प्रकाशत फेर गयो
हे,भव सवितादेवता हम दोपायो ओर चोपायो को मपने मपे काम
म॑ खगने को लियिभरेरणा कर्तेदै। १। देवतार्मोकेनियमको न
तोडतो हर भौर मरुष्यौ के काठविमायको छिजाती हु, लवी
साचरिके अन्त मै माने घारी,उपा चि गङ् है.यह निरन्तर चमकने
वारी पिछली उपभो की मृति दै भौर आगे माने वाचो मे परी
है! २। यह् माकर की पुरी ज्योति के यस्त पने हप मचान॒क
सामने दरीख पदौ है, यह देवता के खष्टिनियम पर ठीक ठीक
चलती दै मौर कभी भी दिच्याभो का उखेयन नदीं कस्ती है मानो
छान धारी दे । २! यद देसी समीप दिखाई देतो दै जसे उम धो-
दियो कीष्छाती, जैसे ऋषि यपनी अभीष्ट कामनाओं को प्रकट
करत। हे पेते इ ने भपने द्ारोर के अंगो को प्रकट किया है, यष
मक्खो की न्या सोता को जगाती है मौर जगे सने वालव म
~---
उन प्रोदियोकोजोक्लामने वधी है ।
नै' ख्यो उपा फे वौतनेपर ज ६* घडफे दिन रत दवे दै
उनकी उपप भागे मलेदडी उपर है
"न्मन १ सृ०१२४ ( ३३५४ }
सबसे जधिक डरने वाली है ।9। किरणरूपौ मोमो फो उत्यन्म कमे
वासी उषा ने फेरे हु अन्तरित के पवाद म ध्वजः फो प्रकट कर
दिखा देह माकाश मोर ए्थिवो रूपौ मता अौर्पिताकोगोद् फो
मस्ती दु मस्यन्व दूर त फक गद है 1५1 देखने मे वष्टुत वडी
यह उप! न अपने फो रयाग करतो है मोरन वेगाने फो, यद् अपने
निद्र शसैर से उचेजित करतो ह्न खोटे से छिपती दै न वदु
सखे। ६ 1 पदिचम की मोर मुख कयि हृष यद पुरुषौ छौ भोर पसो
उकछण्डा से जाती ह जैसे विना भारं बालो वदनरभौर पेसे चलती
ह सैने धौ के जीतने के ल्यि स्थ पर् ददने वाखा चीर, यद
हसती ह देले अपने रूपको दिप्त है अले भनुराग से भसे
हृ मौर सुन्दर चर पने हष पद्नौ भपने पति को । ७ 1 छोरी
चदन ° यदी ये चि स्थानो खाली कसती दै मानो उसको
दिला कर दटजातो है, पूटतो हृदं उप। भेले म जगनेचाली सिये
की न्या सूर्यं की परिरणो से मने अगौ कोरंगती है । ८॥
इन यहनो मै नव प्ली चली जाती ह तो उल्क स्थान 1
दृखरी नई माजञाती है, ये नई उपार्दूः पुरनिया कौ स्याद्र हमारे
च्वि शुम दिनो के रने बाली दो भोर थन के सित दमारे लिय
भ्रकट। ९1 दे धनेदवरो ! उपा ! जो दानशौख दँ उनको अगाभो,
जो कंञूख व्यवहारी मनुष्य हं वे खो पडे रदे, दे धनक स्वा-
निनि! प्रणियोकी आयृको क्षीणकरने बारी जपहमारे धनिको
फते चयि धन के साथ प्रकटे 1 हे दयाश्नीखे} भाप मुञ्च स्तुति
करते चारे फे लिये धन के साथ प्रकटे । १०। यह युवति पूवं
द्विम उवसी है, सौर खाखरंगके वैलोष्ो रथम जओडती है
यद् अव् व्विगो, खूब उजाला होगा ओर घर रमे अग्निहोत्र
दिये भगिन्यै प्रदौप्त दोगो 1११ दे उपा ! आपके खिटने पर मन्न
*. छोरी बहन रान्नि सौर डौ उषा दै ।
( २३५५ ) ऋन्मं०१९८्०१२००्
के स्ोजो मनुष्य अन्न की चिन्वा म गे हैं मोर पक्षी मी घोसो
से उड, हेदेयि ! जहवि देने वाले मकतल्न हँ उन को आप
धस्येठे दी बहुत धन पटुाती दो )१२। दे स्तुतिके योग्य
उषम ! प्रेम करती हई आपकी मेरे स्तोके स्तुतिदो ओर माप
ये, हे देधियो ! हम आप की रक्षा से ैकडौ भौर सदल्लो धन
के भागी बनें । १२1
उषादेवता व्रिष्टुपछन्दः।१९।११।११।११
। क
उषाउच्छन्तीसमिधानेअग्ना
॥ |; > [
उदयनृसृय्य॑उर्वियाज्योतिसथेत्। ठे-
। ४ ।
बोनोचसवितान्वधै प्रासाषीद् दिप-
। 3
तुप्रचतुष्पदित्यं ॥ १॥
उषाः उपत्ति उषां
(सुपामित्तिविमकःखुः)
उच्छन्ती आविर्भ॑वन्स्याम् | प्टूटने पर
3)
सम्ऽदघाने| भदीष्यमाने | परदीप्त होनेपर
पण्मं०१ सू*१२० ०१ ( ३२५६ )
अग्नौ अग्नौ
उत्ऽयन् | उयति
~ ५ (चिमक्तेः सु)
© (=
स
४९ ४ म
उविंया | स्तता
न (विभक्ेर्खियाजादेषः)
ज्योतिः प्रकाशः
अरखेत उयाप्तवानरित
~~ ~~ ५५
>> वः देषः
‡ अस्मन्
1
समिता सविता
न् ) अधना
दूजा कोर)
अग्निस
उदथ होने पर
सुय्थं से
तरिस्तारकं सथ
भका
फोरगयाहे
देषताने
हमको
इस (खोक) में
सिता
अच
( ३३५७ ) ० १ सू०१२० मं०१
९। [
अधम् कार्य्यम् [प्रति] | काय्यं [की ओरा
भ
प्र प्र वि
असाबोत् भ्र+ अस्तावीत्, | प्रेरण करता हें
प्रेरयति
(च्डयेदङ्)
ह्विऽपत | हिपदः दोपायोंको
नि ४ (विभक्तेलंक)
प्र प्र + (असावीत्) | परण करता है
प्रेरयति
(लड्लुड-)
॥
चकुःऽपत् | चतुः, | पाणे को
(विभक्तो लक्)
२4 = १
दूत्य गमनाच जाने के छ्य |
षंस्छतार्थः1
असनो परदीप्यमाने,उषसि माविभंवन्स्याम् सूच्यं
(च) उत्ति, (सति) विस्तीणतया प्रकारो व्याप्त
वानरित.अधुना सबिददेवः अस्मिन्. (लोक) अस्मान्
द्विपदः चतुष्पदः (च) कास्य प्रति गसनाय भरर
यति १।
जु०मं ०१०१२४७ मन्र ( ३३५८ )
मापा्थः।
अग्नि के परदीप्त होने पर, उषा के टन पर
( ओर ) सुथ्यं कं उद्य होने पर विस्तार के साध
परकाश्च पे गया हे , अव सव्रितादेव इशत (लोक)
मेहम दो पायों को (ओर) चोपायो को कार्य्य.
की ओर जाने के सिये प्रेरण करते हें ॥ १॥
उषादेवता त्रिष्टुप्छन्दः ।११९।११।११।११
अमिनतीदैग्यानित्रतानि प्र॑मि-
नतीमनुष्याचुगानि। इयुभोयासुप-
माशश्वतीना मायतीनांप्रयमोषा
ग्यदीत् ॥२॥
॥ हि
अमिनतो | अरिंसन्ती नादा करती हर
1 ~ ~ ~
टेन्यानि | देवसम्बन्धीनि | देवसंवंधियों को
।
व्रतानि रतानि नियमांको
( ३९५९ ) ऋभ्मे० ०१२४ ०२
प्रमिनती क्षीणयन्ती
।
मन्घ्या | मनुष्याणाम्
न । (विभक्तेरत्वम्)
यगानि | युगानि
इ.
दंयुषो याम् गतवतीनाम्
उधमा उपमा
श्न तीना्| नरन्तरवरतनी
^| नाम्
(आऽयत अगाभिनीनाम्
~ नाम्
प्रधमा प्रथमा
षाः उषाः
वि वि+
छिजाती हुईं
निरन्तर होने
वाल्ये की.
आनि वालियों की
पटी
उपा
०११०१४० ( ३३६० )
अदीत |वि+ अथोत्, | खिर गई है
न विद्योतितवती
खंस्छृतार्थः।
देषसम्बन्धीनि चतानि अहिलन्ती, मनुष्याणां
युगानि क्षीणयन्ती, गतवत्तीनां निरन्तरिनीनाम्
( उषसाम् ) उपमा, आगामिनीनाम् (च) प्रथमा
उषाः विद्योतित्तवती ॥ २ ॥
¢ भाषाथंः।
देवताओं के नियमो को न तोड्ती हुई, मनुष्यो
के युगो को चिजाती हई, वीती ह निरन्तर हने
बाली (उषाओं) की मृतिं ( ओर ›) आने बालियों
मे पदी उषा विल गङ् हे॥२॥
` उपादेवता वि्टुपून्दः ।११।११ ।११।११
1 -
एपादिवदुहितामरत्वदर्भि ज्यो
© 1 1
तिव॑सानासमनापरस्तात् । त-
न 1
स्वपन्धामन्वतिक्ताप प्रनानतीव
| नदिभोमिनाति ॥ २॥
{ ३३६१ ) कथम् ०१२७ ०३
एता पषा यह
दिः „ |दिकिः योकी
दुडता दुहिता पत्नी
|
प्रति प्रति+ -
अद्भि भ्रति + अदि, | दीखपडी है
[द दण्टाऽनृत्
ज्योतिः | ज्योतिः ज्योति को
।
वसाना | परििधाना | पदनेहुए
समना ययः तत्काल
कः । (खार मार)
परस्तात् पुरस्तात् सामने
तस्य क्तस्य उत क
॥ 3 ति
परन्धाम मागन् मा्शको
५
कमर १ सृ०१२४ भं { २३६२ )
1 ॥ ६
अन् अनु पी
ह"
एति गच्छत्ति |जाती ह
साध सम्यक् टीकर
{प्रनानती परकर्येण जानतीव| माने खव जानती
। ह
~ .ऽइवं द
मन स नहीं
दिश्रः दिशः दिश्चाभेंको
मिनाति | हिनस्ति नाश कर्तीहे
संस्छतार्थः। ४
उयोतिष्परिदधाना पषा दिवोददहिता सयः पुर
स्ताद दष्टाऽभत् (दषा) सम्यक्तया ऋतस्यमार्ममन-
रति, ध्रकृपंणजानती 'इव (च) दिशो न हिन स्ति२॥
भप्पाथः।
ज्योति के वस्त्र पहने हुए यहयो की पञ्ीञओ
पचिानक सामने दी पड़ी हे, ( यह ) ठीक ठीक त
( ३६६२ ) ऋ०मं०१ सू०१२४ ०४
के मागं पर चतौ हे, ( ओर ) खव जानती हृ
मानो दिशाओं को नहीं विनाश करती हे ॥३॥
उषारेवता व्रिष्टुपएषन्दः ११११।११।११
उपोअदर्भिशुन्धयुवोनवचो नो-
धादवाविरछतप्रियायि । अद्मसन्न
संसतोवोधयन्ती शश्वत्तमागात्-
पुनरेयकौणास् ॥ 8 ॥
।
उपो समीपे समीप
एति पूरणः)
अद्शिं ष्टा) अभूत् | दिखी हे
॥
ष्रुन्छ्यव्; | वडवायाः घोड़ी की
9 9 (ऋ०१।५०।९)
न इव की न्या
वर्च 4 वक्षः छाती
ऋण०म०१ सूृन्र४म०्४ ( २२६४ )
| ।
3 अपिरिष श्टपि की न्या
(निर० ४।१६)
आविः आविः +
अक्त आविः + |
== प्रकरितत्रती
प्रियाणि प्रियाणि
प्रकट किथारै
भियो को
अद्चऽसत् | अन्नसादिनी अन्न परवैढनं
(निद० ४।१६) वारी
न ङ्व ` की न्याइ
स॒सतः | स्वपतः सोते हुओं को
।
बोधयन्ती | बोधयन्ती जगातौ हुं
सव से अधिक
निरन्तर (चमः
कने वाली)
& निरन्तरतमा
श्म आ+ =
च्यम् आ+ अगात्, | आई ॐ
॥ त् आगतवती ५. ङ् ह,
( २३३९५ ) शण्म॑० सू०१२५ १०४
।
प्रन पनः किरि
[ऽद्युषो आगामिनीनाम् | आने वालिया के
॥ णाम | ये) | (वीच)
संस्टतार्थः।
( उषाः ) वडानां वक्ष इव सपे दष्टाऽमूत्,
पिरव ( च ) प्रियाणि श्रकटितवती पनरागामि-
नीनाम् ( उषसां मध्ये ) निरन्तरतमा ( इयमुषाः)
मक्षिका इत स्वपतः (मनुष्यान्) भ्वोधयन्ती (सती)
पुनरागतवती ॥९॥
भाषार्थः 1
( उषा ) घोदियों कौ छातीकी न्यां समीपत
दिखी हे (ओर) उसने पि की न्यां प्रियो को
धरकरकिंया हे, फिर आने वारी (उपाओं) से वसे
अधिक निरन्तर (वमकने बाङी यह उपा) सक्वी
की न्याई सोते दुए ( मदुप्यों ) को जमाती हदं
फिर माई हे
कण्म०रस्०१२० ०५ ( ३३६६ )
उपादेवता त्रिष्टुप्ञन्वः।११।११।११।११
< अ. । $
पू्वअधरनसीज्प्त्यस्य गवांज-
(ष 4
निच्यलतप्रकेतुस् । व्युप्रधतेवितरं
(कव ।
वेव ओभाषणन्तोपिनोरुपस्था॥५॥
1
(8 ५ ग्नम
अ अधे आघेमें
| रि्षके
रजसः अन्तारक्षस्य | अन्तरिक्षके
|
अप्यस्य | व्यापकस्य व्यापक्रके
= (निपारनातसाधुः)
॥
गवाम गवाम् गोओंके
५५
[4
जनि जनयिष्टी उतपन्न करने घाटी
ने
(भन्त्मावितप्यर्थः)
यक्त प + अछृत॒.प्रक- | प्रकर भ्रियाह
| टितवती ॥
19; भय
ऊम्
प्रघतं
विऽतसम्
वेयः
आ
उभा
एृणन्ती
पिनोः
( ३३६७ ) कण्मं०१ सृर{र४ मं०५
ध~+
ध्वजम्
वि+
पूरणः)
वि + प्रथतेऽविस्त्
ताऽभवत्
(र्डं ख्)
व्रम्
(क्छियाविक्ेषणम्)
उरुतरम्
(क)
आ ~+
उभयोः
(विमकतेरात्वम्)
आ ~+ परणन्ती,
पूरयन्ती
पि्रः
पि न
ध्वरजाको
भ 0 चस,
फे गहं हं
दूर तक
अत्यन्त बहुत
दोनों की
भरती हुहु
पित्ता(ओर) माता
का
च०्म०१८्०१२९ मे०्र (६ ३३६८ )
उर्सङ्गम् | गोद को
( ।। |
1
उपस्था
खंस्छत्थः 1
गवामुरपादयित्री (उषाः) ठ्यापकस्य अन्तरिक्षस्य
पूर्वां ध्वजं प्रकटितवती, ( साः) उभयोः पिघ्रोरर्ङक
पूरयन्ती [ सती ] उरतरं दरं विस्ठताऽभवत्। ५।
भेषपाथः।
गौओं के उत्पन्न करने बाली उषा ने व्यापक
अन्तरिक्ष के पूर्वां मे ध्वजा को प्रकट किया हेवह
पिता (ओर ) माता दोनों को गोद कोभरती हु
वष्टुत दूर तक फेर गड हे॥५॥
उपादेवता त्रिष्टुपूछन्दः ।११।११।९१।११
~<= [: 1 मिं
एवेटेषापुरुतसमादगेकं नाजामिं
॥ =. थं
नपरिशणक्तिजामिम् । अरेपसात-
¡1 1 ॥
न्वारेश्णाशदाना नार्भारीषतेनमहो
विभाती ॥ ६॥
( ३३९९ ) क०म०१स्०१२० ०६
णत् इत्थम् इसत रकार
दत् (पूरणः) ~
एषा एषा यह
1
परूऽतमा | विपुख्तमा अत्यन्त घदी
हश दर्शाने देखने में
कम् पूरणः) -
न् न नहीं
|
अजामिस् | अवन्धुम् वेगनेको
न न नहीं
।
परि परि+ प
छाति परि + इृणक्ति, | त्याग करती हे
५ पांरवजयति
जामिम्
अन्यु सेवंधीको
कामे०१स्०१२४०६ ( ३३७० )
~ । ५
अरपसा |अपापेन पाप्हीनसे
।
तन्वा शरीरेण . |शरीरसे
| व
भ्रागदाना | अतिश्षयेन शा- | उत्तेजित करती
ह
[क ४५
तयन्ती, उत्त तुद्
जयन्तीत्यर्थः
(निघं०४।९)
न न नहीं
तः
अल्पात् खोटे से
अर्भात्, ॥
। ति छिपतीः
ऽपरं गच्छत्ति, तिरो- छिपती ह्
भवतीर्ययः
(दष गदी
न ५ 1
मद्ः महतः वड़े से
विऽभातो वियोत्तमाना | खूब चमकती हुई
( ३३७९१ ) ऋण्मं०१ सृ०१२४ ०६
संस्छतार्थः। ,
इर्थंदश्रने विपृकतमा एषा ( उषाः) नाऽबन्धुं न-
( च) बन्धुं परिवजंयति, पापरहितेन शरीरेणोत्तज-
यन्ती वियोत्तमाना (च सा) नाऽसपात् न-[च] मह-
तस्तिरोधवति । ६1
मापार्थः 1
इस प्रफार देखने मे अत्यन्त बडी यह ( उषा)
न अपनेको[ ओर] न वेगाने को व्याग करती हे,
पाप रहिन शरीर से उत्तेजित करती हुई [ ओर ]
खु चमकती हुं न छोटे से (ओर) न बडे से छिपती
हे।६।
उषादेवता त्रिष्टुपडन्दः ११।११।११।११ ` -
[न ५ {2 | ।
अभ्व्रातेवपुंसएतिप्रतीचो गर्ता-
१4 3 ।
रुगिवसनयेधनानाम् । जायेवपत्य-
॥ ।
उश्यतीसुवासा उषाहस्ेवनिरिणी-
॥
तेअप्सः ॥ ७॥
सन १०१८०१२४ ०७ ( ३२७२ )
अभ्नाताऽद्ब श्वाततरहितेव
पुसः पुरुषान्.
एति गच्छति
प्रतीच्यो | परचिमाभिमुखी
{ गत् अार स्था
फः
^ गिव
सनये प्राप्तये
धनानाम धनानाम्
1 ४
जायाऽ द्व | जायेव
-। ध
पत्ये प्ये
उतो कामयमाना
सऽवासा ° | शोभनवस््ा
५
भाइ से रहितकी
न्याह
पुरुषों को
जाती हे
पर्िचम की ओर
सुख किंषए हषं
रथ पर चद हुए
क न्या
श्राप्तिकेलिये
धनोंकी
स्मी की न्याह
पति के लिये
कामना करती हुड
सुन्दर वस्त्रांवाटी
( ३३७३ ) कण्मं *रस्०१२४ म^७
उषाः उषाः उषा
। <: 0
चस्राऽद्धन | दसनव हंसने वाटी की,
शः न्याइ
नि नि~+
रिशोते |नि~रिणीते, | दिखती है.
= दशयति
प्सः रूपम् शूपको
४ स (निघं०राऽ)
संस्छतार्थः ।
उषाः श्राततरहितेव परिवमाभिमुली सती पुरु-
पान् प्रति गच्छक्तिधन प्राप्तये रथारूढइव ( च ज-
यन्ती प्रचरूति,) ( सा ) पति कामयमाना शोभन.
वस्त्रा जायाहव हसन्तीव रूपं दर्शयति । ७।
भाषाथ ।
षा परविचम की ओर मुख किये हुए विना भा
वारी बहिन की न्याह पुरुषों की ओर जाती हे(ओर)
धनों की प्रार्ति के छिये रथपर चने वाले की न्याह
(विज्ञय करती हुई चरती ह्), (वह) पति कौ कामना
कसती हई सुन्दर वस्त्र पहनने वाली स्नी की न्य
भाने दंसती हई रूप को दिखाती ह । ७।
(८ ३२७५ ) क्रभमं०९्०१२४ म०८
एति अप~एति, | हट जाती हे
न अपसरति
अस्याः एनाम्, इस को
(कर्मणिषष्ठी)
प्रतिच- | दर्शयितवेव मानो दिखाकर
(चयाऽदव
(विऽउच्छ- | आविर्भवन्तौ | भरकर होती हुई
न्तो
रभ्रिममिः | किरणेः किरणो के दवारा
# ४५
सूय्येस्य |सुयस्य | सूचक
अञ्जि | खम् रंगको
अङ्क अनक्ति खगाती है
{समनगा £| मेखागामिन्य- [मेल में जानेवा-
{ ऽदधव इव चिकी न्याई
. भ०प०१८्०१२९ म॑०९ ( ३२७६ )
नाः नाय्येः स्तर्यो
॥ संस्टेतार्थः।
(र्चिरुपा ) भगिनी ( उषोरूप्ै ) उयेष्ठाये
भगिन्य स्थानं रिक्तीकरोति ( स्वयं च ) एनां वर्भ-
यितवेवाऽपसरति, (उपाश्च ) आविर्भवन्ती ( सती )
स्यस्य किरणैः रङ्गमनक्ति यथा मेखागामिन्यो
नाय्य: ( रद्नमन्जन्ति) ॥ ८ ॥
भाषार्थः।
(रात्रिरूपं ) वहन (उवारूप ) बडी वहन के
लिये स्थान को छोड देती है (भोर आप ) इसको
मानो दिखाकर हट जाती है, ( उपा ) भ्रकट होती
हुईं सुथ्यं की किरणों से रंग रगाती है, जैसे मेरे
मे जाने बारी स्तर्यो ( रंग खगराती है) ॥८॥
उपादेवता तरिष्टुप्ढन्दः ।११।११।११।११
१, 1
असापू्वासामहसुस्वसुणा]
| ५ |
` मपरापू्वामभ्येतिपश्चात् । ताम्र
|
(८ ३१७७ ) शर्प०स्०१२४१९
1 धोर्न ॐ: |
ठनवन्नन्वसीनूनमस्मे रेवदुच्छन्तु
। १
सुदिनाडषासः \ € ॥
करासाम आस्ताम् इन के
पर्बसाम पूर्वासाम् पहयियों के
©> ५५
अदऽस अहःसु, प्रतिदिन परततिदिनि
ह
मित्यर्थः
(बिसगेटोपदछान्दलः)
स्वसणाम भगिनीनाम् | बहनो के
2 [४
अपरा अन्या दृसरी
पुवौम् पूर्वम् पहली को
ध अभि+ ध
एति असि-+दति, _ | भाप्त होती है
प्राप्नोति
क०म०१ स्०१२७ ५०९ ( ३३७८ )
पर चात् | प्चात् ` | प्रे
ताः ताः वे
प्रत्न्ऽवत् | पृरातन्य इव पहलियों की
4 न्याई
नन्यसीः | नवीनाः नवीन
(पू्व॑सवर्णदीर्घः)
नूनम् अवद्यम् अवरस्य
भस्म | अस्मभ्यम् | हमारे छि
म =
रवत् पनयुक्तयथा- | धन सेयुक्त होकर
स्यात्तथा
उच्छन्तु आविर्भवन्तु भकटहों
ध ष
सुऽदिनाः शुभदिनाः शुभ दिनों बारी
।
उषसः | उपसः उषाणः
पंस्छतार्थः 1
आसां पूर्वासां भगिनीनाम् अपरा भत्यहं पूवा.
( ३३७९ ) ऋणम०८्०९२९५०१०
मनुगच्छति, ता नवीनाः ग्ुभदिना उषसः पुरातन्य-
इवाऽदयमस्मभ्यं धनयुक्ताः सत्य आविर्भवन्तु] ९।
भाषार्थः! ४
इन पहली बहनों में से पव के पीछे अग भ्रति-
दिन जाती हे, वे नई शुभ दिनों बारी उषाः पह-
लियो की न्याई अवद्य हमारे लिये धन से-युक्त हो
कर धकर । ९।
उषादेवता तिष्टुप्छन्दः ११११।११।११
| 1 1
प्रनोधयोषःप्रण तोमघोन्य वृष्य
॥ <. | 1
मानाःपणयःससन्तु । रेवदच्छमघव-
क आ | क
द्भ्योमघोनि रेवतस्तोचसनृतेजार-
1 ।
यन्तां ॥१०॥
प्र प~ ~
बोधय प्रबोधय जगा
००१ सू०१२४०१० ( ३३८० )
उषः हे उषः!
धएणतः दातृन्
५ (णातिदानिकम्मी
निधं २।२०)
मघोनि | हे धनवति!
।
$ अजाथतः
1
9 वणिजः
५ ४ (यास्क)
( स्वपन्तु
ससन्तु त
रेवत धनयुक्तयथा-
ष स्यात्तथा
उच्छ आविर्भव
मघवत्ऽभ्यः धनवद्भ्यः
मघोनि
हे धनवति।
हे उषा
दानिथोंको
हे धन वाली
न जागते हुए
सों
धनसे युक्तहोकर
खिलो
धनवानोंके लिये
हेधन वाली
६ ३२३८१ ) कारम ०१स०१२४५०१०
रेवत धनयुक्तंयथा- | घन से युक्तं होकर
न्न. स्यात्तथा
स्तो स्तोत्र स्तोता के छिये
सनतं हे दयाक्चीटे} | हे द्यावारी
०५. छ, --
जरयन्ती |क्षीणयन्ती | शीण करली र
ष्वस्र्तार्थः 1
हे धनवति ! उषः ! ( सखम् ) दानिनः प्रबोधय,
( कृपणाः } वणिजः (च) अजातः (9 स्वपन्तु,
हे धनवति ! हे दयाज्ञीरे ! ( सर्वान् प्राणिनः ) क्षी-
णयन्ती ( सम्) धनवद्भ्योधनयुक्ता सती स्तोत्रे च)
घनयुक्ता सती आविभेव । १०॥
मापार्थः ।
हे धनवा उषा ! आप दानियों को जगाओ ,
( कंजूस ) व्यवहारी न जागते हुए सोए रहेःहे धन-
वाटी [ हे दयावाखी { (सव प्राणिर्योको) क्षीण
करती हुं आप धनवानों के लिये धन से युक्त हो
कर (ओर ) स्तोता के लिये धनसते युक्त होकर
खि 1 १०।
परमन त्०१२८५०१९ ( ३३८२ )
उषारेवता नरिष्टुपन्दः ।११।११।११९११ |
~ 1 1
अवियमभ्वद्युवतिःपुरस्ताद्
^ क
यङ्गेगवामरुणानामनोकम्। विनुन-
1 1. - 9
मुच्चछादसतिप्रकेतु गुहगृहमुपति-
ण्ठातेञ्नग्निः । १९।
अव अव ~+ स
दयम् इयम्, यह
तैत |अक+अरवैत्,. | उत्तरी है
~ ~ ^ अवरूढवती
यवतिः | युक्तिः युवति
। 2
पुरस्तात् पर्वस्यांदिि | एवंविदे
युङ्ती योजयत्ति जोडता ह
् |
( ३३८३ 2) यानमं०९्० १२४५०११ |
। [् ॥
र कं ।
|
गतास्
अरुणानाम्
अनोकम्
ननम् इदानीम्
उच्छ्ात् वि ~+उच्छात्
आवि्भैविप्यति
(ेस्वाडागमः)
|
असति प+असति, सखव होगा
भरकर्देण भविष्यति
(ह ०६।२९९)
प्र भर ~>
कतुः प्रकाश प्रकत
ध्ण्ब कणप्रन् स्०१९४५०६२ ( ३९३८४ )
, डप उप
तिष्ठाते |उप 1 तिष्ठाते, | उपस्थित होगी
न उपस्थास्यते ।
२ अग्निः अग्निः
/ अग्नि
संस्छतार्थः ।
»
०९ समृहम्[च] योजयति [सपडदानीभ् आ:
वेभविष्यति प्रकाशः भरकर भविष्यति, भतिष्हम्
[चि] अग्निः
भाषार्थः।
यह युवति पूत्दिशामें उतरी
रगके वैलोक्तो जोड्नी हे [ बह 1 अव खिरेगी खु
काश्च होगा (ओर) श्त्येक धर में अग्नि उपस्थित
होगी ॥ ११ ॥
हे (ओर) खाल
उषादेवता वरिष्ुपढन्दः ।१९। ११।१९।१६
= - ।
= चवशिचद्भसतेरपणतन् नर-
व| 1 =, <
रजयपितसानो्युष्टौः , च्रमासते
( ३३८५ ) अान्मं०१् ०१२०१०१२
। 1 1... ~
वदहसिभुरिवाम सुषोदेविदागुर
|
सत्याय ! १२॥
त् |
ते तवर तेरे
वथः पक्षिणः पक्षी
चित अपि भी
वसतेः नीडात् धोंसठे से
अपप्तन् |उत्+भपष्तन्, उडेहें
च ग्नः उडीनवन्तः
नरः म मनुष्य
चच च ओर
ये ये जो
॥
पित्ऽभाजः अन्नमाजः अन्तके भाग
(श (वितुरिव्यन्ननाम,
भिष्र०,२ञ)
11 कण्म॑र१स् ०१२००९२ (€ ३३८६ )
विऽडष्से आविभवि खिलने पर
णहे घरमे
। अमा (निधं० .२४)
| सते वत्त॑मानाथ | रहनेवारे के छिये
| वृसि | भापयत्ति पहुचातीहो
| ।
भरि भभूतम् बहुतको
©
मम र धनको
उपः हे उपः! हे उषा
टेवि हेठेवि! हे देवौ
न ष
दाशत दत्तवते | (हवि) देने वारे
के लिये
{ मनुष्याय सनुभ्यकते लिये
सष्ठतार्थः 1
हे उषोदेवि! तवाऽिभवि [ सति] पक्षिणोऽपि
( ३३८७ ) काण्मं०१स्० १२४५०१३
[स्वस्व] नीडाद् उडीनवन्तःऽमनुप्याश्च येऽन्नभाजः
[ सन्ति तेऽपि स्वस्वकम्मंणि श्ङृत्ताः, 1 [खं इविः-]
दत्तवते शहस्थाय सनुप्याय प्रभूतं धनं प्रापयसि ।१२।
मापार्थः ।
हे उषादेवी ! आपके ल्िदधने पर पक्षी भी [ अ-
पने २ 1 धसे से उदे दै, ओर जो मनुष्य अन्न क
भाभी [ हे वे भी अपने २ कामे खग गहे] आप.
[ हवि ] देनेवाले दस्थ मनुष्य के लिये बहुत धन
प्टुचाती हो । १२। र
उपादेवता च्रिष्टुपूछन्दः ११।११।११।११।
| ५ | ~
अस्तोद्वस्तोम्यात्रह्मणाम ऽी-
८. । {ट्ष
„ हधध्वसुशतोरुषासः । ुष्माकदेनो-
(र र 1
रवसासनेम सडखिर्णा चश्चतिनं च
~ ।
वाजस् ॥ १२॥
अग्म०१स्०१२४०१०१२ { ३३८८ )
।
अस्तोद्वम् स्तृताभवत
स्तोम्या: | दे स्तव्याः!
]
ब्रह्मणा स्तोत्रेण
सै , [न
ध
अभोदधध्वम्| ्दाभ्वत
उशतीः कामयमानाः
न पपूर्वलवर्णदी्)
उपस, | हे उषसः!
युष्माकम् | युष्माकम्
टेवोः हे देडयः !
ष | (पू्लवर्णदी्घ?)
अतस्! रक्षया
सनेम सम्भजेम
आपकी स्तुति हो
ह स्तुति के योग्यो
स्तोच्रसे
५००.
मेरे
बढो
४५
कामना करती हुं
हे उषा
आपके
हे देवियो
रक्षासे
हम भागी बनें
( ३३८९ ) ऋभ०मं*१स्०१२० ०१३
| ८
सष्टसिणम | सदसस चाकम् | हजार को
-- - ५
च ` | तुरणः -
श्रतिनम श्तसहृष्वाकम् |सोको
च च ओर
1
वाजम धनम् धनको
५ | (साग्माग)
संस्तार्थः। ५
ह स्तुतयः ! देन्यः ! उषसः ! कामयमानाः
(युयम्) मर्स्तोघ्रेण स्तुताभवत प्रहृद्धाभिवत(च,)
[बयम्] युप्सदीयया रक्षया शतं सहस्रं च धनं
सम्भञजेम । १३५
मापार्थः 1
हे स्तति के योग्य ठेवियो ! हे उपांओ ! काना
करती हुई आपकी मेरे स्तोत्र से स्तुति दो [ओर]
आप वरदे, हम आपकी रक्षा से संका ओर हजारों
धनां के भागी चनें १३।
इति चतुविराव्युततरशततमं सूक्तम् ।
ण्म ०१स्०र२ष् ( ३३९० )
००१ सू०१२५।
दानं देवता, कक्षीवानृषिः।
विनियोगोलेद्धिकः।
सुक्तका भावार्थं ।
दानो पर्प प्रातभ्काट मे भाक्ररखेरे सयेरे विद्वान को धन
॥ ।
देता दै, भौर बह उको ठेकर रख छोडता है, वद उल धनसे
सपनी सन्तान का पाटन कर्ता दै मायु को बढाता है मौर वीरः
+ सेधिरादुभा खव दरन्ट पुष्ट दोता है!) हे प्रातःकाल
मै यह करनेके च्यिमने वले विदधान] जो आप हुए माप
को पक्षीकी न्यारे धन कौ फांसीमे फंखाता दै, पद सुन्द्र
मोमो, वहत सुवणं भोर सून्द्र घोदधौ का स्वामी वनता हैभोर
इनदर उसको यद! सामथ्यं मौर वल देते ह ।२ नै यक्त करानि वाला
आज सयेरे दी श्न कमे करने घाटे यश्के पुव # कौ कामना
करता हमा धनसे मरे एप ¶स्थको लेकर माया ह हे यजनान !
धीती के राजा चन्द्रफो खोमख्ताको ठंडीकारलख प्ठिक्र
मदु युक कर भौर सतुति के गीतो खे उन फो उसेजित कर 1३।
जयहकप्तादै घाकण्नेको पच्छा स्तादे उक लि सुर
को नदिरयीयदती हो दान देवा दे यादेनेकी ट्टा करता त
उत दे यशको पलातो हरं चारो मोर सेषी को धाराः उतो
प्रप्त होती ‡ 1४1 जेोदेतादे षद पूञ्य्टाकर स्वको पोद
>€.
यरद पुश्रचद दे, जो, यरय परि
पश्रविनाकेथंश्कौ चटाताद् 1 ८
` नृ.धनसेमयद्ुमारय शुन फ
2 मरति उखं ~ यस्क
१.१. ||
|
कजतं० ७१,७२ अद्भयोः शुद्धचशुद्ि पतरम् ।
¶ पं
पर मदययम् छम् | ४० १० थ्यम् चदम्
व -__-----~
1 ९ जसौ) क्ञेखा) | २२३९ १० द्र, दु
० २२ ककः चूक | ३२४१ १५ मर भुर
॥ 1 ८
३९०६ ७ यवादः युवः | ३२५३ १७ सद = सड
स्यात्
३२१ %
क १७ लुक) खक्) " | ३२०६ २० स्यात
॥ १५ (किप) (किप्) | २२७७ ४ सः सुऽ
२१३ १६ पातं पत्र 1
न ३२७९ १६ यास यसि
६ १९ किला किसी | इषे ४ मनन्त मनन्तैः
३२० २ गोषमर्यं॒नोमिरषु ~ क
म इह ५ बालका घ क
३२२५ ९ प्वरोऽ णणोऽ ३२७६ १३ य॒ चर
३२२६ १२ भवत भरन्त ३२७८
++ १३ मौके पार्जोके 1
३२७९. ४ नक्ता नक्ता
९ सान सान
३९९८ ९ कानवय्े को नम्य
ददर १३६ खट्व जेय ३२८५ २६ मचत्) ऽभवत्)
पेष्दे६ ४ दून दयन् ३९९७ ५ सररिः सरि
=-=
१९३८ 2३ भस्य भस्य
विज्ञापन।
` इस अक वो साथ. सातौ
- -साल आरंभ डोगया ॐ, जिन -
स्ाध्यायी पंडितो की सचना
आरगोऽनका नाम सातयेतताल
को रजिष्टर मं लिखा जाएगा
जिनकी नरं जाएगी उन क्त
` नान भगला अंकनं नाएगा।
पिले चंबा डाक महसल सेजने, `
स भजनजारएगेः
सुन्भो जयरास
मेनेजर ग्वेद संदिताः,
फीरोजपुर छावनी)
ए
6 अंक ७५.७६] [आशिन १९६९ ध
चःश्वद् संहिता.
( ` (वैदिकलीवनन्याख्यायुता) (|
0
पदपाठ, शच्दाथ,संसछृत मर भाषा अनुषाद्
टिप्पणी ओर मन्तो के आश्य पर
` व्याख्यान से युक्त
जिसको मुरताननिवासी पंणशद्रदत्तशचास्त्री
की सहायता से िवनाथ आहिताग्नि ने
सम्पादन क्रिया) र
त.
= क>4
गः
९९ ५
१
*
क २.१
शोः
906
१1
खाहोर
परूलाय एकानोमोकल यम्बारयमे प्रिरटटर शाना ^
1
५
^:
ध लालमन को घधिकारसेच्पा। ध
॥ = र न 1
धः १२ भर्वोका मन्निममूट्यर) श्८
7
पठे २४ मका फा मूल्य ५)
७० भंत का मस्य १३
=
द द थ ९.
1)
१2 ॐ#।
ग 9
4
॥
(८. ३३९१ ) ऋ*म०१्०१२५ भन्द्
पर चद्ृता है, सच्च वह देवता मे मिख्जाचा है, उक लि
नदि्ौ धो को वदातो दै, उस्र के लिय यह दक्षिणा * सद्ा बृद्धि
करने घालो होतो हे । ५। ये नाना प्रकारके मोग 4 दक्षिणां
देने बष्लो के दे, मकाद म जो अनेक सूर्यं रोक हैँ उनको दक्षिणा
देने चाके पाते दै, दक्षिणा देने वाठे ठंवो भायु को मोगते हभौर
दृश्चिणा देनेवाे अष्ठत के भागी बनते ह ।६। दक्षिणा देनेवाले दुःख
मौरपापको न प्राप्त द्यं, नियम फे च्चे भोर भजनश्ौठ ›
परुषक्षीणताको न प्राप्न ह, कोर दृखरा उनका कोर { वने,
सव शोक न देने बारे स्वाथींको पाष्न हौ 1७1
दानं देवता त्रिष्टुप्छन्दः ।११।११।११।११
५ 1
प्रातारत्नप्रातरित्वादधाति
५८॥ । 1.
तंचिकित्वान्प्रतिगृद्यानिधत्ते। ते-
॥ _ „0 । ।
नप्रजांवर्धयमानायू रायस्पोषेण
ए 1
सचतेसुबोरः॥ १॥
जो उस्तने यतमं छत्विजोकोदौोहं।
] जेोष्टमष्तखोकमें धनिर्योकेदां देमतेर्द।
‡ ल्िखम दुभ मीर पापफेतीर रगं भार वष ध्यय मीतर
सुस्पितर्दे।
ऋर्मनसू०दरपमंन् [ ३३९२ ).
प्रातः प्रभाते
रत्नम् रमणीयंघनम्
-परातःइत्वा प्रातरागत्य
ट्धाति | वदाति
तस् तम्
चिकित्वान् विदान्.
प्रतिगृह्य समीर्य
नि नि
चत्त नि~+धत्ते,
ग _ स्थापयति
तन तन
प्रजाम् | सन्ततिम्,
वधंयमानः'
५ ०१०१
सवेरे सवेरं
रमणीय धनको
प्रातः काठ में
आकर
०. भ
देता हे
उसको
विदन
स्वीकार करके
फ
रखताहं
उक्ष
सन्तान को
चदाता हुजा
८ ३३९३ ) ०्म०१ल्०१२५ संर
।
आयुः आयुः आयुको
रायः धनस्य धनकी
पोषेण पष्ट पुष्टि
सचते सङ्गच्छते युक्त होता है
सऽपीरः सुषीरेषुक्तः | खूव बीरों से युक्त
५
संस्छतार्थः ।
(दानदीखःपुरुषः) प्रातरागस्य प्रनाते (व) रम-
णीयं घनं ददाति, विद्वान् तप् (घनम्) स्वीकस्य
(स्वपा) स्थापयति, (सः) तेन (धनेन) सन्ततिम्
आयुः (च) वधयन् (सन्) सुवीरः (भूखा) धनस्य
पुष्ट्या सङ्गच्छते ॥ १ ॥
र भाषार्थः
(दानी पुरुष) प्रातः कार मेँ आक्र सवेरे सवेरे
रमणीय धनको देता रहै, विद्वान् उसको स्वीकार
छरके (अपने पास) रखता है, (बह) उस (धन) से
सन्तान (ओर) आयु को वदाता हुमा खव वीरो
पाला (होकर) धन की पुष्टि से युक्त होता हे ॥१॥
श्नम् ०२ तृ०१२.५अ०२ { ३३९७ })
दानदेवता त्रिष्टुप्छन्दः ।१९।११।११।११
1 ॥
सुगुरसत्सुदिर्यःस्वभ्वो हह
(ऋ ।
दस्मवयद्न्द्रोदघातिवस्त्वायन्तं
। [> ।
वसुनाप्रातरित्वो मुचीजयेवपदिमु-
॥
ठ्सिनाति। २।
स्रऽगः शलोभनाभिगोभि-| सन्दर गोर्ओं से
= रुपेत यु
सत भवति होता दहं
(ठेडधडागमः)
सुऽद्िररयः| परभूतेन हिरण्येन | बहुत सरणंसे युक्त
9
सऽञ्मग्वः । शोभनेरदवेः |सुन्दरघोड{सेयुक्त
सहितः
हृत् बृहत्, बहुत को
{ ३३९५ ) -कण्मंरत्०१२५् भन्द्
= १
अर्स अस्प
| 0
वयः साम्यम्
(भाण्को०)
1
इन्द्रः |इन्दः
दधाति |वदाति
यः यः
त्वा स्वाम्
।
आऽयन्तम्| आगच्छन्तम्.
।
वसुना धनेन
इस के लिये
सामर्ध्यको
धन से
प्रात्ःऽदठबः| देणातरागामिन् || हे प्रातःकालमे
अन्तिवारा
1
सुचीज मुच्यमाना सती | रज्जुपाश से जैन
५ (बल्धनम्)जयतौ
~ याऽद्धव्| तिनुक्षीनारज्ु
पादाःतेन. इव |
णेन रस्०१२५ मन्ये ( २३९६ )
।
पदिम् पक्षिणम् पक्षीको
[खत्ऽसि | उचछण्टतया खूब.
1 | बध्नात वांधता हं
. नाति
सस्छतार्थः 1
हे प्रातरागन्तः( विद्वन् ! ) (लः) शोभनानभिमो-
भिरुपेतः, प्रभ॒तेन हिरण्येन युक्तः, जोभनैरभ्येः
सहितः (च) भवति,इन्द्रः (च) तरमे रहत् सामर्थ्य
ददाति, यः आगच्छन्तं खां ^रञ्जुपाेन पक्षिणमिव
धनेनोक्छृष्टतया घध्नाति ॥ २॥
मपाः)
हे प्रातः काल में आने वारे (विद्यान्!).बह) सुन्दर
गौं से यक्त, बहुत सुव्रणं से यक्त (ओर) सन्दर
घोड़ों वाखा होता हे (भर) उसके लिये इन्द बहुत
सामथ्यको देते हें जो आते हुए तुञ्चको °रज्जुपाश्च
से पक्षौ कीन्याहूः घन से खृत्र वांघताहे\॥\२॥
दानेदेवता त्रिष्टुप्छन्दः ।११।१९।११।११
। व
भावमदसुह्तंप्रातरिच्छ न्नि-
~
८ २३९७ ) शण्मर१्त्. १२५०३
[क् # ॥ ६. 1 1; ॥
ष्टःपुचवसुमतारयेन।अग्रोःसुतपाः
॥ । | म © `. ॥
ययमत्स॒रस्य चयर॑वर्धयसूनुता-
भिः ॥३॥
|
आयम् . | पप्तोऽस्मि भाष हुभ-हं
५ (भयगतौ) |
अद्य अय आज ^,
॥
स॒ऽक्तम् | सुकर्म्माणम् | शुभ कम्मं करने
त 0. बाङेको
प्रातः प्रातःकारे प्रातःकालमे
च्च्छ्छन् कामयसानः कामना करताहुज
इष्टेः यज्ञस्य यज्ञ क
पुच म पुत्रम् पुत्रको
1
वसुऽमता | धनवतः धन वालेसे
कण्मरस्.१२५् मन्दे ( ३३९८ )
| 1
रेन रथेन रथसे
अंभो सोमकाण्डस्य |सोमकौ ंडीके
सतम् निप्पौडितम् | निचोडेहुए(रस)
क (रसम्) को
पाय॒य् पायय पलि
।
मत्सरस्य | मदकारकस्य |मद्करने वारेकी
्तथत्ऽषीरम् बीरणामीशितारम्| वीरं के राजाको
(क्षयतिरैष्वयं कर्ममा
किघं०२।२०)
वर्धय वधय वदा
सन्ताभिः | स्ठतिगीतेः | स्तुति के गीतों से
(मा०्को०)
संस्छवार्थ*।
(अहम् ) अ भ्रातःकाठे सुकम््माणं यज्ञस्य पतन
कामयमानः (सन्)घनवता रथेन आगतोऽरिम,(हेयज-
( ३६९९ ) शमपंन१्०१२५ भ०४
मान! खम्) वीराणामीरितारम् ( इन्द्रम् ) .मद्-
कारकस्य सोमकाण्डस्य निष्पीडितम् (रसम्) पायय,
स्तृतिगीतेः च) वर्धय ॥ ३ ॥
मावर्यः।
(में) आज धातः कारे शुभकम्पं करने वा यज्ञ
के पुत्र की कामना करताहुअ। घन वालेरथ के साथ
आया हं, (हे यजमान ! तू) वीरो के राजा (इन्द्र) को
मदकारक सोमकी डंडीकं निचोडेषुए रसको
पिका (ओर) स्तुति के गीतां से बदा ॥ ३॥
दानंदेवतसा जगनीछन्दः।१२।१२।१२।१ ।
उपच्षरन्तिसिन्धवोमयोमुव ।
दरेजानंचयदयमाणंचघेनवः । प्रण
न्तंचपपुरिचग्रवस्यवो घतस्वघाग
॥ ॥
-उपयन्तिविश्वतः ॥ 8 1
भाग्य०१८११२५ १०५ ( ६५०३ )
भाषार्थः । , }
सुखके देने वाली गोरूप नदिय यजन फरते
हए ओर यजन करने की इच्छा वाले क पास जाकर
बहती हः(ओर) यश्च की इच्छा फरती हुई घृत फी
धारा दान करते हए ओर दान करने फी च्छा
वारको चारों ओर से प्राप्त होती है॥ ४॥
दानेदेवता जगतीछम्द्ः ।१ २।१२।१२।१२
नाकास्व्षठमधितिष्ठतिचिती
याति सदरवेपुगच्छति । तस्मा-
आपोघृतमं्न्तिसिन्धुव स्तस्मा
दरयंदिणापिन्वतेसट ॥ ५॥
1
नाकस्व
्रम्ठे शष्ट
स्वर्गस्य | स्थरगंकौ
ज
( ३४०३ ) क्भपं११्०१२५ १०५
~
अपि + तिष्ठति | बैठताहें
सत्छतः सत्कारकियाहुजा
यः जो
वदाति दानकरताहै
(निघ०३।२०) ।
सः वह
खलु सच मुच
देवेषु देवताओंमे
(द्वितीयाय सप्तमी)
प्राप्नोति पहुंच जाता हें
तस्मै उकस्तकेलियि
उपः जर
कन्म सनरेपप्र॑ ( २६०० )
॥
छप उप प
तरन्ति |उप क्षरन्तिः (पाल जाकर वृहती
उपेत्य स्वन्ति हैँ
सिन्धवः |नयः दियो
।
मयःऽभुवः र सुख केदेने वालीं
४५।
ङ्जानम् . | यजमानम् यजन करतेहुष् को
च (पुरणः) ~
।
य॒ ्त्यमाणस् | यक्ष्यमाणम् | यजन करने की
इच्छा वारको
च च ओर
् 1
धनतः गावः 11
।
णन्तस्, | ददानम् दान करतेदुपको
(एणातिरनक्म्मा
निऽ०३२५) |
च्
|
पुरिम्
च
1
श्नस्यवः
॥
धारः
|
उप
यन्ति
॥
विश्वतः
( २५०१ ) कभ्यंम१८्०१२५ भण
(पूरणः) ~
दास्यमानम् | दानकरनेकी
इच्छवारेको
च ओर
व यद्र फे चाहने
वारी
ध्रतस्य घत की
धाराः धारा
उप+ -
उप+यन्ति,ध्राप्नु- प्राप्त होती है
वन्ति
सवतः सवभोरसे
सस्टतार्थः !
सुखस्य भावयित्यो गोरूपा नयः यजमानं यक्ष्प-
माणं च उपेत्य सखवन्ति, यशोऽभिलापिग्यो प्रनस्य
धारा(च) ददानं दास्पमानं च सक्तः प्रप्नुवन्ति॥॥।
पाण्मं*१८्०१२५ २०५ ( ६४०२ )
भाषार्थः । |
सुखके देने बाीं गौ रूप नदिय यजन करते
हप ओर यजन करने की इच्छा वारे के पास जाकर
वहती दै(ओर) यश्च की इच्छा करती हुई घृत की
धाराँ दान करते हुए ओर दान करने की इच्छा
वारको चारो ओर से प्राप्त होतीहें॥९॥
दानंदेवता जगतीचन्दः 1 १२।१२।१२।१२
॥ & ॥
नाकस्यप्रष्टे्रधितिष्ठतिशिती
1 ~~ 1 ~
यःपरसणतिसदटेवेषुगच्छति। तस्मा-
1 ॥ | ॥
आपोघु तसषन्तिसिन्धव स्तस्मा-
॥ 1 „ 1
इवंदच्तिणापिन्वतेसदा 1 ५॥
1
नाकस्य स्वर्गस्य स्वर्गकी
धरण्ठे ष्ठ पीठ पर
८ ३४०६ ) कणमरं०१८्०१२५् मन्य
अधिग ~
अपि + तिष्ठति |वेठताहे
सतः सत्कारकियाह्ु
यः जो
ददाति दानकरताहे
(निध०३।२०) |
सः वह
खलु सच मुच
ठेते देवतार्ओमें
(द्वितीयां क्षप्वमी)
पराप्नोति पहुंच जाताहं
तस्स उस्तकेलिये
आपः जक
पाभ १्०१२५ प्रण ( ३४०६ )
सापार्थः। , |
(भु ~ अ ज
सुखके देने बारी गे रूप नदिर्यो यजन करते
हुए ओर यजन करने की इच्छा वारे के पास जाकर
वहती है(ओर) यश की इच्छा करती हुई घत कौ
धारां दान करते हुए ओर दान करने की इच्छा
बारेको चारों ओर से प्राप्त होती हें ॥४९॥
दानदेवता जगतीछन्दः ।१२।१२।१२।१२
॥ ५ ]
नाकस्यप्रष्टेखधितिष्ठतिथितो
1. ।
यःरणाति सद्दे वेषुगच्छति। तस्मा-
॥ 1 | |
आपोघुतममैन्तिसिन्धव स्तस्मा-
५ व
दूरयद्षिणापिन्वर्तसदा ॥ ५॥
स्वर्गस्य
एष्ट
1
नाकस्य
ण्ठ
स्वर्गंकी
पीठ षर
( २४०५ ) आगमं ०१८्०१२५ १०६
की पौठ पर वैठता है, वह) सच मुच देवताओं मे
पहुंच जाता हे, उस के लिये नदीरूप जल धृतको
बहाते हँ (ओर) उस केलिये यह दक्षिणा सदा
वदतीहे॥८॥
दानं देवता निचतृत्रिष्टुपृछन्दः ।११।१०।११।११
दचिणावतामिदिमानिचिचा
दचिं्ावतांदिविसूय्यासः । दक्षि
ावन्तोरृतंभजन्ते दचिणाबन्तः
परतिरन्तआुः 1
(द्श्िया्- दानवताम् | दानियेकरि
{ ऽव्तास्
त् ।*४।
शूमानि हमा नि
ही
=
य
ख*म०१्०११५ भं०५ ( ३४०४ )
धृतम् र्ध
घृतम् युतम् # को
6, [3 ४
अन्ति [-लावयन्ति | वहाती हे
{
सिन्धवः | नदौरूणः नदीरूप
(५ भट कि न
तस्म तस्म उस केलिये
इयम् ४४५ ४
।
दक्षिणा | दक्षिणा दक्षिणा ,
पिन्वते | वर्षते वदती है
सटा सदा सदा ,
संस्रतार्थः 1
यो बुद्रात्ति स स्तः (सन्) स्वगस्य पएष्ठम्
अधितिष्ठति, (सः) खट देवेषु ध्राप्नोति, तस्मे नदी
रूगअपोधृतं स्रावयन्ति, तस्मे इयं दक्षिणा सदा
वधत {1 4॥
मपार्थः1 ५
जो वान करता हं वह सत्कार फिया हुआ स्वगं
( ३४०५ ) करण्मं०१८्०१२५ मण्ड
की पीड पर वैटत्ता हे, (वह) सच मच देवताओं मेँ
पहुंच जाता हे, उस्र के लिये नदीरूप ज धृत को
बहाते है (ओर) उस के लिये यह दक्षिणा सदा
अदतीदहे॥५॥
दानं देवता निचुतृत्निष्टुपछन्दुः 1११।१०११।११
दचिणावतामिदिमानिचिचा
ददि णावतांदिविसर््यांसः। दचि-
गावन्तो्शतभजन्ते दत्तिणावन्तः
प्रतिरन्तद्मायुः॥ & ॥
(द्च्तिगण- | रानवताम् |दानियो
ऽव्तास्
दरत् पव
५५
शूमानि इमानि
ही
य
समपं०१ सृ०१२५म०६ ( ३४०६ )
(धनानि)
(नेर्लोपः)
चिच्रा
( ॥
दक्षिणा- | दानवताम्
ऽवताम्
दिवि
॥
स््॒यांसः
दिवि
सूर याः
(जसोऽसुगागमः)
|
( दल्लिण ऽ | दानवन्तः
दन्तः
॥
भन्टतस् | अष्ठतम्
भजन्ते | सेवन्ते
॥
[दत्तिणाऽ
{ बन्तः
प्र ध
दानवन्तः
, | नाना प्रकारके
(धन)
दानियोंके
योने
सुभ्यं
दानी
अप्तको
सेवन करते
दानी
( ३४०७ ) कभनं० लू नरपमे०छ
तिरन्ते |प्र + तिरन्केश्व | बदति ह
न १ घयन्ति
आयुः अयुः, । | अयुकों
सर्रतार्थः ।
दानिनामिमानिविचित्राणि (धनानि,)दानिनान
एव) श्लोके सूर्य्या, वानिनोऽपत सेवन्ते, दानिन
(च स्वकीयम्) आयुः प्रवध्यन्ति॥ ६॥
भाषार्थः ।
॥|
दानि्ों के ये नाना प्रकार के (धन हे,) दानियों
के (ही) धौ में सूच्यं ै)दानी अग्रृतको सेवन करते
हं ओर) दानी (अपनी) आयु को बदुते ह ॥६॥
दानंदेवता चरिष्टुपछन्दः।१९१९११।११
(४ ॥
माषएणन्तोदुरितमेन आरन् मा-
॥ । ॥ ध
नारिपुःसूरयःसुत्रतासः।. अन्वस्त
कन्म ,१९्०१२५ भर ( ३४०८ )
1 ॥
ापरिधिरस्तुकरिच दणएणन्तमभि
| (ऋ
सवन्तुशोकाः । ७।
मा मा मत
1
ष्ुणन्तः ददानाः दान करते हष
।
दु;ऽदतम् | इुःलम् ट्ख को
1
एनः पापम् पापको
ष्प्रा आ+ ~
चरन आ+अरन्.पाप्नु-| प्त हं
= रुः
वन्तु
(खोढयं गड् )
मा सा मत
जारिष॒ः | जीर्णाभचन्तु क्षीण
न (ोर्थेदुडघडमावः) शे
सर्य ६ स्तो तारः स्तो ता
( ३५०९ ) कर्मर्०१२५ भ,७
।
सुत्रतासः | सुत्रतः नियमों में दद्
अन्यः अन्यः दुसरा
[००१ ॥ (३
तेषाम् | तेषाम् उनका
परिऽधिः | परिधिः कोट
अस्तु |भषतु हो
काः कम्चित् | कों
चित् | चित्
।
्रएणन्तम्| दानरदितम् | दान सेरदितको
असि भरति कौ ओर
सम् सम्+ ~
यन्तु तमूयन्तुःसम्यग्| सव के सच न्वे
५ | ष्ठम्
"|
प्रोकाः ¦ शोकाः शोक
8 क०म०१८्०१२५ भ०७ ( ३४१० )
सस्छतार्थः 1 ।
दानिनो दुःखं पापम् (वोन प्रप्नवन्त, सत्ताः
स्तोतारो जीर्णा न भवन्त्, अन्यः कररिचित् तेषां
परिषिरभवतु शोकाः (च) दानरहितं प्रति सम्यग
गच्छन्त ॥ ७॥
मापार्थः।
दानी दय्ख (ओर) पाप कोन प्रास्त हो (ओर
नियमो में ददु स्नोतालोग क्षीण न 1, उन काकोई
दृता काटल्प दह्ये (ओर) शोक सव दानहीनकी
ओर जावे ॥७॥
इति पञ्चत्रिशस्युत्तरततमं सूक्तम् ।
( ३४१९ ) छम ०८०२
चट ०सं०१ स॒० ।
चट ०सं०१ सृ १२६
आदितः पञ्चानां भावयठयोदेवता, षष्ठयाः स-
प्तस्याद्च जायापतीदेवते कक्षीबचरषिः !
विनियोगोरेद्धिकः।
सक्त का भापा्थं ।
मै लिन्धु फे तट पट रहने वाटे अजेय सजा भावयष्य
क्षी स्त॒तिमं दद्धिढाण तीव स्मो्नाको भेट कर्तां जि
ने यशकी फामना से मेरे ल्यि सदस यह्टमिये ॥१॥ उल
यख्वान राजाफो अर्थना से मुख फक्षोवानने सासोनेप्रे
दार,सौ सपे रुद घोडेमोर सौ गौं द्कदी दिने प्रहण
कयि, पसक दयो मै रे्ला यश फैलादहै जो कमी क्षीण
नष्ठो।२। मेरे पस राजा स्यनयश के दिये हृष्ट पिणक वर्ण
फे धोद सौर्दल रथ जिनमं र्परयी वैटी दहै लड, है, उनसे
पीठे साठ हजार गोमा का ्रुंड मारा दै, ये कशषीवान वों
जवानी फे दिनि वीतने पर मिले दै । ३। दस रथो म जु हपमेरे
चालीखखाखरंगफे धोद की कतार हजार गोभेके मागे चती
है, पच्चवंशो कक्षीवान के पुखर मद् फे टपकाने घले सुनदरी
सिगार से युक्त घोडौ फो उज्ज्वल करते हँ । ४1 दे पन्नो ! तुमजो
भरावभाव रखते दुष (नोर द्ञपौणंमासादि श्ष्ियोषपे लियि]
श्वकटं क्षे युक्तं इष २, कुटुम्ब वाटी स्वियौ को न्यां कीतिं
की ष्च्छा करते दो, म तुम्दारे च्वि पू्वदान कोम्या तरीन
जे हष स्थ ओर भार्यो के रखने योग्य भाट भैर्भो क्षो
खयां 1 प५। जोभोगके योग्य चारों भोर से प्रहण
+ स्वनय.मावयव्य के पुत्रका नामदै । ` `` =
॥
चणम ०१८०१२६ म॑०१ ( ३४१२ )
की हुं मेसो पत्नी जनी हुं नकुली की न्याई सत्यन्त चिमटतीहै श्व
बहुत निवेक वाटी मुच सैकड सुपौको देतो है ग ।६। हे पति!
मुञ्च को अच्यन्त समीप से स्पशं करो मुश्चको वासन समश्चो+
पृधोकिमें गंधार की मेड की स्यार व स्थानो मं सेभवादो ह्रं
भषयञ्योदेवता त्रिष्टुपून्दः ।११।११।११।११
न
अमन्टान्त्स्तोमान्प्रभरेमनीषा
। (ऋ
सिन्धावधिक्जियतोभान्यस्य । योने
। ् ड
ससमभिमोतसवा नतृतोिनाश.
| 1 ५
वद्च्छमानः ॥ १॥
1
अमन्दान् तीन् तीनेंको
।
स्तोमान् स्तवान् स्तोत्रं को
¶छटे मौर सातये मन्ध मे पति यौर पत्नी का सवाद्ैजो
पं समयसे चला माता दै, देसे शरददेवना० ३१८ (जायापरयोः
सम्धवादोदधचेन) कक्षीचान यदां पर सपने युदपे फे सृषषो
सम्बन्ध मै सको पठते प्रतीत दते "देतो ऋ०१५११३॥ जित
भे यदे फ्वोवानषठो युवति बृचयाषे मिटनेकी था है,
साती मेघ दचया चा दयन मौर ठा दद्ीवान प दोखपता दै।
{ रेदं ) श्म०्षृण्द२६ १०१
=, य,
प
भ~+भरे,अपपंयामि| भेट करताहू
बुद्धया वृद्धि पते
(विमरेःसुः)
सिन्धुतटे सिन्धुकेतट.पर
^
अधि ~
अपि-+क्षियतः, | रहने बारे के
निवसतः
(क्षिनिवासे)
भावयव्यस्य | भवयन्यफे `
यः जिसने
मद्यम् मेरे खये
सहम् हजार को
कृतवान् क्ियाहे
1
पाण्मे*१ सू०६य६० ( ३४१४ )
स॒बान् "यज्ञान् यन्नोको
न
॥
© = (९
॥
राजा ,, | रना ५,
॥
खत्ः य्यः „, [यत्च को
इच्छमान कामयमान कामना करता
(यत्ययेनाऽऽत्मनेपदम्) हज ˆ
!सस्टतार्थः 1 |
( अदम् ) सिन्धुनरे निवत्ततो भावयव्यस्य
(स्तृतो)तीत्रान् स्तवान् बुद्धया अर्षयाभि.यो जेत॒मश-
क्यराजा य्यः कामयमानः ( सन् ) मर्थं सहस्रं
यत्तान् छततन् ।॥ १॥
{मापार्थः
मे सिन्धु के तट पर रहने वाङ भवयव्य ;
की (स्तुति मेँ) तीव्र स्तोको वु्िद्वारा मेर
करना हू, जिस राजाने यज्ञ की कामना करते ट्प
मेरे विये स्ट यत्त किये ह् ॥ १॥
। ( २३५१५ } कम्मन्र सन्दर पनर्
, * दानेदेवता व्रिष्दुपूछन्दः ।११।११।११।११
ग्रतयन्नोनाधमानस्यनिष्काज
गतमश्रवान्प्रयतान्त्सद्यञादम्। श-
ति ५ 1 | 1
तंका्चोव॑ असुरस्यगोर्ना दिविश्रवोऽ-
ह
= + ~~
॥ ततान ॥२॥
| शतम् , |सौको
{न्नः रासः `| राजा के
¶धमानस्य| याचमानस्य | परार्था करतेहूए
क कृ
| निष्कान् स्वणहारान्ू् । सोनेकेहारोको
(न
गतस् सतम्. सैको
1
अश्वान् |[अभ्वान् धोडों को
काण्म॑०प्स्णप्रहे मेष्ये ({ ३७१६ )
्रश्यतान् वन्नीमूतान् | सपे हओं को
स॒द्यः | एकस्मिन्नेवदिने | एकही दिन में
न | (आग्को०)
टस आत्तनानस्मि | मैनेहण किया
जतम शतम् सोको
कासीवान् |कीवान् | कषीवान्
[ 1
असुरस्य प्राणवत्तः वख्वान की
| ठ
गोनास | गवाम् गौध क
४ | (शुदापमश्छान्दसः)
दिवि | बुरोके यलोके
1 [॥
खवः यकाः यश्को
।
अजरम् अक्षीणम् नक्षीणहोने ४
४२॥] आ+ ५,
ततान् = | ज+ततान.वि- | फेराया है
स्तारितवान्
८ ३४१७ ›) ऋभ्मं ०१६०१२६ भं०३
प्स्छतार्थः । =: 1
(अहम्) कक्षीवान् ्राथंयमानंस्य प्राणवतो रात्तः `
शतं सणंहारान्+शतं वशीभूतानदवान्, गवां तम्
(च) सथो्हीतवानस्मि (यः) दुखोके अक्षीणंयश्षो
विस्तारितवान् ॥२॥
मापार्थः।
मस्र कक्षोवान ने पाथना करते हए वलनान
राजाकेसौसोनेकेहारोंको, सो सपे हए घोदों
को (ओर) सो गोभों को ग्रहण किया हे (जिस राजा
ने) शयुलयोकमें क्षीणन होने वारे यक्र को फेलाया
हे॥२॥
भागयभ्योदेवता त्रिष्टुप्छन्दः ।१९।११।११।११
1 ~
उपमाश्यावाःस्वनयनद्त्ता,
॥ |
वधृमन्तोदशरथासो अस्थुः । षष्टिः
॥
सदहखमनुगन्यमागात् सनत्याकी-
५, ॥ म 1
वौाभभिपित्वेखह्नाम् ॥ ३॥
क ००१ सृ०१२६ ० ( २३४१८ ) ;
।
दप उप~+ -
मा , | माम् मृञ्च को
श्यावाः | इष्णपीतवणीः | काठे(्ोर)षीले
= (अङ्वाः) रंगके (घोडे)
स्वनयेन (राक्ञस्वनयेन | (रजा स्नय ने
द्त्ताः दत्ताः दिये हष
वधुऽमन्तः | स््ीभिषुक्ताः | स्त्रियो से युक्त
1
टश दश्च दस
इ्घधासः रथाः रथ
(जसोरसुगागमः) ।
च्स्धः उप+अस्थुः, उप-| समीपठैरेहै
= स्थितवन्त
षष्टिः षष्टिः |
॥
सहस्रम् |सदलम् | हजार
( ३४१९ ) कमर त्०१२६१०३
1
पीछे २
अनु मनु
।
~ गोलम् गौरे
५ ५ (सा० मा°) 11
आ आ+ =
आ+अमात्, | आई है
४.1 आगतवान्
। ॥४1
भ्राप्तवान् पायाहे
सनत् (केदधदागमः)
क्सीबान कक्षीवान् | कक्षीवानने,
अभिऽपितवे| अत्यये वीतने पर
मह्णाम दिवक्तानाम् |दिनोंके ,
खर्छतार्थः। |
(राज्ञा) स्वनयेन दत्ताः कृष्णपीतवर्णाः (अद्वाः)
स्मीभिरयक्ता. ज्ञा रथाः (च) मामुपस्थितवन्तः,षष्टि-
सहख' गावः (अपि) अन्वागतवत्यः ( एतत् सर्व॑म् )
कक्षीवान् दिवसतानामप्वये माप्तवान् ॥ ३॥
करभ ०१०१२६५० ( ३४२० )
(भाषार्थः ।
(राजा) स्वनय के विये हुए काठ पीरे सग के
घोडे ( ओर ) स्त्रियों के सहित दस रथ मेरे पास
उपस्थित हें, साठ हजार गोः (भी) षीछे आहं हे,
(इन सघ को) कक्षीवान.ने दिनों के बीतने पर पाया-
है॥३॥
भावयन्योदेवता त्रिष्टुप्छन्दः ।११।११।११।११
चत्वारिंशदश्रथस्यभोगा: स्-
हसरस्याऽगेये पिं नयन्ति! मदच्युतः
लशनावतो त्यान् कचीबन्त॒डद्-
गचन्तपनाः॥8॥ ` ।
चत्वारिंशत् चलवारिशत्् | चालीस
इ 8 दसरथों बारेके
|
$ सिन्द्रवर्णाः सिदरी रक्षे मोरे
शोणाः ©> (मङ्वाः) २ गक्धोदे)
( ३४२१ ) प्रन्पनस् ०१२६ मंन
।
सहस्रस्य | सहलस्य सद के
॥ ॥
+| अगर अगे
। =
अणिम |्रणिम् कतार को
नयन्ति | नयन्ति रे चलते हे
॥
मदऽच्यतः ~ मदके टपकाने
~ = "| (ष्) बालोंको
कंशनऽवतः| ख्र्णयुक्तान् | स्वर्णबाखोंको
॥
अत्यान् अश्वान् घोड़ों को
। % (निधं १।१४) ।
कक्षीवतः पुत्राः | कक्षीवानके पत
1
1
उत्+ ~
उत् ^
अण च्तन्त् | उत् जषटन्त, | उज्ज्वल करते है
(=+ उच्ृष्टतया ॥
माजयन्ति
(ख्डर्यलङ्) {
पज्वंश्चीयाः ५
पना रवशीयाः |पञुवंसी
कण्मे०१्० शरहमंन् ( थर् `)
संररूतीर्थः।
दृश्शरथोपेतस्य (सम) सिन्दरवर्णाश्चसरिशत्
(अश्वाः) (गवाम्) सहस्व श्रेणिम् अग्रे नयन्त,
मदस्य च्यावयित्न् सरणयुक्तान् ( चैतान् ) अर्वान्
पजवंश्चीयाः कक्षीवतःपत्राः संमा्जयन्ति ॥ ४ ॥ `"
मापार्थः। 1 ५
(कष) दल रथों वाले के संदृरी रंग के चारीसः
(घोडे) हजार जोञओं की) कतार को आगेले चते
है, मद के टपकाने वाके (ओर) सोने से युक्त (इन)
ोडं को पञवंश्षी कक्षीवान के पुत्र, उज्ज्वल्
कसते ह ॥\४॥ 4"
मावयव्योदेवता तिप्टुप्चन्द १९१५१ १।११।६१
1 1.
पू्वामनप्रयतिमाददेन् स्चनूयु-
[] । (
कताअष्टावरिधायसौोगाः । सवन्ध---
वयेवि । । स
बोयेविभ्याद्वुब्रा अनस्वन्त्-खवरे-
1
पन्तपाः ॥ ५॥
ॐ
चन्
युक्तान्
चष्ट
1
भरिऽधायसः
गाः
{ रेभ्रेदे ) कभ्मंणन्सुणदहमन्प
पूर्वाम् पहली को
अनु-(खत्य) | अनुसार
प्रदानम् भेदको
आ+ स
आनददेआनीत-| मे लाया
वानस्मि र
युष्मभ्यम् तुम्हारे लिये
जीन् । तीनोंको
युक्तान् जु हुओं को
अष्टो आर्टाको
आच्यधारणयो- ।आ््दीके रखने
ल" कोर) ग्याः| योग्यो को
गाः गों को
२
ऋन्मनप्सू०१२६ मण्य ( ३४२४ )
- | ॥
सुऽबन्धत्ः | सुचन्धुयुक्ताः |मच्छे बन्धुञतारे
त
थ
यं जिन्होंने
।
वि्याःऽद्व कुदुभ्न्रिन्य इव | कुटुम्ब वाछियों
नम | मी नवाहु-
त्राः स्त्रियः स्त्रियौ `
अनस्वन्त्ः| अनः शकटं तद् |शकटसे युक्तहुए २
न्तः
।
1 (५ यशको
= 1
ए पन्त च्छन्ति च्छ = १९८
४ खड्) इच्छाकरतेहै
परजाः पज्राः पल्वशी ।
संस्रतार्थः !
म
& पजा 1.) (अदम्) युपमदर्परवप्रदानमनु खस्य
ध्रीन् काम (रथान्) आ्यधारणयोग्या अष्टीमाः
(च) आनीतानरिम, ये सुवन्यवःपज्ञाः (इष्टचर्थम् )
शकट्चन्तः ( सन्तः) र्टम्विम्यः स्त |
५ *०ॐ। ^> पर्व यतरा
,,इच्न्ति ॥ ५॥ ॥
(८ ३४२५ ) ऋभमं०१स्०१२६ ०६
भापार्घः।
हे पजो ! में तुम्हारे लिये पहले दान के अनु-
सार तीन जुडे हुए (र्थौ) को (ओर) आर्यं के
रखने योग्य आठ गोओं को छाया दू जो अच्छे
वन्धुओं वार पञवंरी ( इष्टि के लिये ) शकट से
युक्त हुएर कूटुम्बवालो स्त्रियों कौ स्थाई यश्च की
इच्छा करते हे ॥ ५॥
जायापतीदेवते, भृरिगनुष्टुपछन्दः । ९।८।८।८
| | प ॥
आगधितापरिगधिता याकी-
क 1 क 1 [ # ४ ॥
केवजङ्कहे । ददातिम्ध॑यादुरो या-
| 1 ॥ ^
शर्नभोज्याश्चता । &।
॥
श्राऽगधिता| सस्बग्र्दीता |खूव यहण की
(गध्य गृहतेरित्ति दु
यास्क)
परऽगधिता| परिलोश्दीता | चाये ओर से
महण की हुईं
{9
या या जो
॥
कणप ०१स्०१२६ म॑०्६ ( ३४२६ )
।
कशोकाऽद्व परसूतवत्सा नक- | जनी हहं नकुरी
। रीव की न्याई
जोङ्क अस्यन्तम् अत्यन्त चिमर
। आलिङ्गति जाती हे
ददाति | ददाति देती हे
।
मह्यम् ह्यम् मरे लिये
॥
यादु रो | वहनिपेकरुक्ता | बहुत निपेकवाली
# (यादुरिस्युदकनाम
निघं०१।१२)
1
यागुनाम् भोगानाम् भोगोंके
(सान्मा०)
1
भो भोज्या | भोगयोग्या भोगकेयोग्य
ता शतानि सेको को
प्तस्एटतार्थ;।
या भोगयोग्या (मम पत्नी > सम्यक् परितोय्-
हीता सती सृतवत्सा नकरीव (मिम्) अत्यन्तमा-
हति) चहुनिपेक युक्ता मदां भोगानां शतानि
ददाति ५६॥
८ ३४२७ ) कभ्मनस्०१२६ ०७
मापार्थः)
जो भोग के योग्य चारों ओर से खुब अर्ण
की हूं (मरी परनी) जनी दुद नकी की न्याई
अस्यन्त चिमटती है, वह बहुत निषेक वाटी सुश्र
सेकडों भोगों को देती है ॥ ६॥
जायापतीदेवते, अनुष्टुपूछन्दः ।५८।८।८
|= 33 ~| 1
उपोपमेपराशश मामेटश्राणि
।
मन्यथाः । सर्वाहमस्मिरोमशा ग-
तत
न्धारोणामिवाविकरा । ७।
| न
उप्ऽडप | अतिसामीप्येन | अत्यन्त समीपे
मे माम् मुञ्चको
४ (्मभिपष्ठी)
परा परा र
टश पवसमयदु खुब ्पश्चं करो
००१ सूर १२६म०७ ( ३५२८ )
मा मत
1 4) ~.
मम मेरे
। ठ
द्श्राणि | अल्पानि अस्प
मन्या; | मन्यस समञ्ञो
सर्वा सवस्थानेषु = | सव स्थानों जे
चदम् | अहम् में
अस्मि अस्मि
०
रोमशा | रोमक रोमबाटी
{ गन्धाशे- 3 जेसे गंधारकी
[ णाम्ऽद्वं
विका षे मेड
संसतार्थः।
दषते) (खम् ) माम् अतिसामीप्वेन सम्यक स्पृश,
( ३७४२९ ) क०्म०१८्०१२६ प्र॑०७
सस अल्पानि ( रोमाणि ) न मन्यस्व, (चतः) अहं
गन्धारस्म्बन्धिनी मेषीव सव॑स्थानेषु रोमश्चा-
ऽसमि ॥७॥
मापार्थः ।
(हे पति !) आप मृश्च को अत्यन्त समीपसे
स्पशं करो मेरे अस्प (रोम) न समञ्चो ( क्योकि)
मँ गंधारकी सेड की न्याई स्र स्थानों में रोम
बाली दं ॥७॥
इतिषड्विंशस्युत्तरशततमं सृक्तम्।
(1 1; स्०९२७ ( २७२३० )
० सं १ सु° १२७
` अग्निदेवता,दिवोदासप् जः परुच्छेप षिः ।
विनियोग :- (4
१1 दु्चसत्नस्य प्ठेऽदनि प्रातः लघने पस्थितयाज्यानां पुरस्ताद्
मन्याक्चःर्त्वा भ्रारृतानिंदच सह यष्टष्यं ; त्ाग्नीध्रस्यैषा
परथमा (मार सूर <।१।२)
शेषाणां लेद्धिकः.1
सक्त का भाषाथ 1, ,, ., ¦
५, “4
मँ जानतां हं कि ग्नि देवता्भो फे लने चाके है, दागदीङ भौर
धनवान दै, वल फे पुत्र है, जीवमात्र फे जनने बले है, ऋषि की.
न्या जीवमान फे जानने वाले दै, जो देव देवतामो पर भत्यन्त
एषा कर्ते ह चम यश फे प्रवर्तक होकर घी से उटो हु ज्वाखा फी
अपनी ज्वाला दवाय कामना कस्ते दं हमारे दोमे यथी ष्ी (कामना
करते) 1९4 हे चिम ! माप जो सवस अधिकः पूजनीय, मोर अद्भिर.
वंशो फे वदे दो, रेखे यापको दम यजमान म्नो दारा बुखाते
दे, दे वेज बले ! कपिर्यो के देषेद्टेप मंधोत्ते मापो (खाते
है) जोमाप ज्वाखारूप केशौ वाले, फामना्मो फ पणं करने
चाले, मनुरप्यो षेः लिये देवनाम के युखाने पाठे मौर याकादा ष्ठी
न्या व्यापक ष्टो, पेते याप को ये प्रजाः सत्यंत सावधानो से
धारण करेश्रेरणा के लये जाद मापको धारण वरै ॥२॥ तेज यक्त
उत्कट यल सरे चमकते हप सचम्च वदी मग्नि द्रोह करने वा
के नाशक, कव्दाद् की न्यां द्रोद कणने वादो फे नाशक हु,
लिनकेस्प्मेष्द् मौरस्पिर मी शक्त को न्या चिन्तमिन्न
होशातादे, जो (मग्नि) सव को जोततेड्प श्टे दते (भौर
( १४३१ } ऋ*भ०१ सृ०१२७
ध्रुको) पीठ नदीं दिखते, धनुर्धासी योधा की न्याई (इरे
गषटते हं) पोठ नदीं दिखाते 1३] इस यथां जानने बाछे (यजमान)
के ट् (तु) मी मनुभभूल दो जते दै जोरा लिय लूव
परदीप्त काष्डो क्ते हवि देता है, (जो) रसना के लिये मग्निको हवि
देता दहै, जो अग्नि मपनो ज्वाला से बहुत पदार्थौ म घुस कए उन-
को वृक्षाकी न्यां फार डालते, (भोर) कठिन गन्नैकोभी
वलस प्रथक् परमाणु वाखा कर देते है, कटिन (पदाथा को भी)
बर से (पृथक् परमाणु घाडा करदेते है) ४॥ हम दयि फे मन्न-
को {सर मग्निं चारे भोरसे डालते, जोरान्निमें दिनसेभी
मधिक गच्छे दिवां देवै, प्राणियोको दिनिसेमी गयि
मच्छे दि्ांदेतेहे, जेता पुत्रके लिये पिता दृद शरण पक
शने योग्य है वैसे मग्निका जीचन (दमारे च्वि च्द् शर्ण पक
षने योग्य दै), ये कमा धूदे न होने घखौ भगिन्यो दिये हुरमोर
म दिये हुए मन्नकफो मह्गगक्प्तो ह, ये कमोन वृढ होने वारी
भक्षण करतीं ।५1 मख्दृगगाकेसे खोखाटसे जलने बादे
भग्निदेव अशं मनुष्य स्तेती का काम कप्ते है बदां भोरजो
जर भूमिद वदां भी पूजनेयोग्य दं, योग्यवाकफे कारण यश्च
के भ्वजसूपवह हमारी हविर्यौ फो ग्रदण करके खातेरदे, इल"
ल्यि खद मनुष्य ल मानन्दस्वदूप भौर भानन्द्द्पयकत ग्नि
कफे मागे को पकं, जैसे कस्याण फे चिये (गाजीविक्रा का मां
पकडते हँ स तरह ग्नि के) मार्ग को (पकडे) । ६1 अव मा
कावाकी भोर सल उटाणए हद श्वगुवंक्ियो मे कीर्तन भौर नम
स्कार दोना कारस्ते यभ्नि कोस्तृतिकी,) मन्थन करते हण
ओर हवि देते हष (स्तुति को, जो मग्नि पयि देँ धनो फे धारण
करने वाले भौर स्यामो द, तव बुद्धिमान अग्निने दच्विपर्यन्त
दिये हप पदारथ को स्वीकार किया, युदधिमान (मग्न) ने पूण॑-
६:
क्रनम०१ स्०१२७ ( रेथ्देर )
स्यसे स्वीकार दिया1७) हे मनिनि! भापजोसखव प्रजामोषे
नाथ दै, सय के समान-(दृष्टदेव) है जोर घरो के रक्षक है, येसे
आपको हम {धारण * करने फे लिये शुराते हँ, देवताभो के
पास हमारी) पकार को छे जाने वाठे सच्चे (आपको) हमध्मरण
चरने क चयि (चुखते ह) मनुरप्यो फे अतिथि भापको (हम बुखते
है) पिता समान निस भाप फे मुख क्ते सचमुच ये मध्यं मौर
ममत्वं वल को (प्राप्त करते ह) मौर देवतार्मोमं हविरयैः मौर
अल (पटुता है) ।८'हे अग्नि} भापजो चके कारण सवृय दमने
करने पारे मोर ससे मधिक वटवान दो, माप देवता की सेवा
द्धे लिये उत्पन दुप्पदो, मानो देवतार्मो की सेवा के लिये घनरूप
हो, भापका मद् सव से भधिकयटवालादहे मौर (यापकी)
युद्धि सय से अधिक यदाघाटीहै, इसी मतुप्य जापक
सेवा करते है, हे जरारदित चाकर को न्या (सेवा करते है)
1९1 हे आर्य्यगण ! आपकी (वाणी) पृञ्य मग्नि के ल्य उठे,जो
यल से दमन करने बटे, प्रातःफाख मे जागने वाले, ओर पशु
येने दाले की न्याईं उपकारी हे, (गाप का) स्तो मग्नि के व्यि
(उ) कथोकि सच जगद हवि चयि हप यजमान इसे अग्नि फो
छश्च रख करी पृफारते है, जैसे वड़े आद्मियो फे सामने मार
स्तुति करता दै, धा वद के (भागे) पुकारने घाला दौडता चरता
हि । १०। हे म्नि | देवताभोौ फे साथ रहने वाठे बह भाप हमारे
र्यत सखभोप दौखते प दितवुद्धिसे धर्माोको खाकरदे, दित
चिः से यद वदे घनो को (खाकर दें), हे सव से धिक वल-
धान | माव टम को मदान कर» जिससे म इल पृथिवी को यू
देख मौर मोन, हे घनवठे! मापजो वषे कारण म्यकर
जसेष्टो, पेते जाप हमारे च्यि बडी बीरता को मथन कर । ११।
स
* अर्थात माप सदा दमारे पास्त स्द् फर्मो रकाकं
भोरदम षोभ्मोन होड, एरय्यियखतेह्।
८ देथदेदे ) कऋण्प०दस्* १२५५१०१
अगिनर्दँवता अल्यण्टिङ्छन्दः ।१२।१२।५८५।८१३।८
+ ॥ 4 9 1 4 ५
अग्निंहोतारमन्येदास्वन्तं वसुं
४41 ०/6 द 1
सूनुं सहसोजातवेदसं विप्र॑नजातवे-
हि ९ = वोट
दसम् । यक्तध्वयास्वध्वरो टे वोटेवा-
1 | ॥
च्थाक्तपा । घुतस्यविस््राष्टिमनुव-
9
प्टिभोचिषा जुह्वा नस्यस॒पिषः ॥१॥
ग्निम् | अग्निम् अग्निको
खातारम् आहातारम् | चुकाने बकेको
मन्ये जानामि | समन्षतादू ्
प ध
दास्वन्तम्| दानशीरम्
1
फरो
धन वारको
1
॥
वसुस् | घनवन्तम्
४ (माण्कार)
भनननसूषरधन ( ३४३४ )
५ सूनुम् पत्रम् पुञ्रको
।
सहसः वरस्य वके ,
।
[६ ४०४. द ््
{ जातऽवे- नातानविदितारम् | उसन्नहु्भ क
( दसम जानने वारको
। ५
विप्रस् शषिम् ऋषि को
न दे ` | जतत
ष
जातेऽबेदसमस् जतग्र्तम् | जीवमात्र के
। जानने बाकर
यः यः जो
चु 6. |
ऊध्वया उक्कृष्टया महान से
सुऽअध्वरः सोभनयज्ञस्यधव. सुन्दर यज्ञका
त : भवतंक
देवः ठ
6 न् देवः >्देव
ॐ
( ३४३५ ) कणर लू. २७.म०१
) 1
टरेवाच् देवान्ध्रतिगच्छ- | देवताओं करी भोर
स न्त्या | जानेवादौसे
(मन्जूगतो) ॥
, | कृष्या छुषासे
चपा (खुषाभितिविमर्दस्)
।
घतस्य चीकोौ
धुतस्य
बिऽखाण्िम् अचिषम् लाटको
। श्व =
अनु-त्य) अनुसरण करक
अनु _ क
वष्टि कामयते कामना करताष्े
श्नोचिषा ञ्वाख्यः ज्ाखासे
[गणड समन्ताद्दूय- | चां ओर सेद्टोमे
कति जाते हष के
+ नस्य
- 6 ^. विलौनस्य पिले हष के
सूर्पिषः | चले ष
स्टार; 1
अहं जातानां वेदिततारम्"ऋपिमिव जातपरनत,बर-
क११०१्०१२७ भ*२ ( ३५३८ )
शत्रो हे दीप्तिमन्| | हे कौप्ति बरा
न 1 ह च
मन्सऽभिः | मन्त्रैः मनं से
1 44
[परिन्मा- ॥ जसे चारो ओर ते
(नम्ऽ इवे | चल्नेवारेकों
द्याम् धाम् द्यौको
डोतारम् |होताप्म् सेत को
5 मनुष्याणाम् मनुष्यो क
(्रोचिः§ | ञ्षालारूपकेशः ज्वाखारूपी बालों
। लन चकम् वाखेको
॥ न ०,
हषम् | कामानाम्) | कामनाओं के
वपितारम् वरलानेवालेको
यम यम् जिसको
इमाः इसाः य.
1
#
८ ३४३९ >) कश्मं०१ सृ०१२७ पर्द
विश्रः रजाः भजा
प्र भर+ ~
अवन्तु = थं (छुबरक्षा करं
[` ~ _ रक्षन्तु
जतय प्ेरणाय प्ररणके लिये
ने
` । ५
विश्नः रजाः | जार
संस्तारः !
हे मेधाविन् ! दीप्तिमन् (अग्ने) ! अद्निरोकशी-
यानां ज्येष्टं पृज्यतसमम (च) स्वां यजमानाः (वयम्)
मन्त्रराहयामः, (वयं खाम् ) छषिदष्टेमन्तरः (आह-
यामःभेयं रालारूपकेशयुक्तम्(कामानाम्) वर्वितारं
मनुष्याणां होतार यामिव परितोगन्तारम (च साम्)
इमाःप्रनाः पक्र्पेण रक्षन्त्, (इमाः) भ्र जाः प्रेरणाय
स्प्तन्तु ॥२॥
मापार्थं ॥
हे बुद्धिमान् ओर दीप्ति वारु (अग्नि)! अंगिरा
वंशियों फे बड़े (ओर सव से अधिक पूजनीय अप
को हम यजमान मर्न््रो से चुराते है (दम आपको)
ऋषियों के देखे हुए मन्ध से(वुखाते है) जितत ज्वाला
भणं" १सू०१२७ पमरथ्र ({ ३४३६6 )
स्य पुत्रम् (च) अग्नि धनवन्तं दानशीलम् (देवानाम्)
आह्यतारम् (च) जानामि, यः शोभनस्य यज्ञस्य भ्र
व्त॑को देवः देवानूपरति गच्छन्त्या उक्छृष्टया
कपया स्वं तोदहूयमानस्य विलीनस्य ध्रुनस्य अर्धिषम्
(निज) उ्वारुया अनू--(खस्य) कामयते ॥ १ ॥
मापार्थः।
सँ उखन्न हुओं के जानने वारे, ऋषि की न्यां
जीषमात्र के जानने वारे (ओर) चके पुत्र अभ्निको
धनवान दानज्ञीरु (ओर) देवताओं के वुखाने बाला
सम्ञता जो सुन्दर यक्ञके प्रवर्तक (ओर) देवतः,
देवताओं की ओर जाने बाछी महा>े कृपा से चारो
ओर से शमे हुए पिवलेहुए घी की खाटको अपनी
उ्वाला दारा अनुसरण (करके) कामना करते हं ॥१॥
अग्निदवता अत्यण्टिदृछन्दः ।१२।१२।८।८८।१२।८
„4 | ध
यजिष्टंत्वायजमाना हुवेम ज्ये-
~ 1 ड 1 रि १,
एठमङ्किरसांविप्रसन्ममि र्विप्िभिः
1 1
शुक्रमन्मभिः । परिज्मानभिवद्यां
८ ३७२७ ) ऋ०म०१ त०१२७०२
दोतारंचर्षगोनाम्। भोविष्कःंदषयां
यमिमाविश्ः प्राबन्तुजतयेवि्ः॥२॥
यजिष्ठम पूञ्यतमम् सव से अधिक
ग पूजनीय को `
ठ्वा त्वाम् तुक्चको `
1
यजमानाः | यजमानाः यजमान
ष्वेम आहयामः हमवुखातेहे
= (ख्डयें लिङ)
ज्येष्ठस् ज्येष्ठम् व्डेको
॥1 १
अङ्किरसाम् अद्धिरोवं्षीया- | अङ्गिरा वंश्ियोंमे
^| नाम् ( मध्ये)
विप्र है मेधाविन्}! | हे बुद्धिमान
1 ४
मन्मऽभिः | मन्त्रैः मन्नं से
ऋपियोक देखेः
1
विप्रेभिः | ऋषिदष्टै,
.हुमो से
कम०१ल्०१२७ प्र॑*र ( ३५३८ )
भ्राक्र हे दीप्तिमन्! | हे दौत्ति बारे
1 ध 4.
मन्मऽभिः | मन्त्रः मंत्रं से
>=) = गें ~
(परिज्मा -| परित्तेगन्तारमिष| जके चाये ओर से
[नस्ऽद्व चरने वारको
दयाम थाम् द्यौको
होतारम् | हेतासम् | हेतो
ह ५
चपंयीनाम्| मनुप्याणाम् | मनुष्यों के
(शोचिःऽ | उवाखारूपकेश- |ञ्वाङारूषी घां
| कशम र्कम् वारको
हषम् कामानाम्) | (कामनाओं के)
वि वर्षितारम् चरसानेवारे को
यम् यम् जिसको
ये
दमाः इम
{ ` ३४३९ ) क्रण्मं०१सू०१२७ भग्र
| = ~ ध:
विश्रु प्रजाः मजा
प्र प्र+ -
अवन्तु (+अवन्तु भूथं |लृबरक्षा कर
2 ~ व =
जतं पररणाय प्रेरणके लिये
व श
विश * प्रजाः प्रजा
† ` " संसछता्यः। † ग
हे मेधाविन् ! दीप्तिमन् (अग्न) ! अङ्गिरोकशी-
यानां जयेष्ठं पूज्यततमम् (च) खां यजमानाः (वयम्)
० ५ ठि =2 © न्त,
भन्त्रेराह्यामः, (रयं खाम् ) ऋपिदष्टमन्त्ः (आह-
यामयं उालारूपकेशयुक्तम्(कामानाम्) ववितारं
मनुष्याणां होतारं दाभिव परितोगन्तारम् (चलाम्)
इमाःप्रनाः प्रक्पेंण रक्षन्तु, (इमाः) धज: प्रेरणाय
रदन्तु ॥२॥
मापार्थः 1
दे वुद्धिमान् ओर दीपन वाले (अग्नि)! अंगिरा-
वंदियों के चडे (ओर) सव से अथिक पूजनीय अप
को हम यजमान मन्त्रो से बुलाते हं, (टम आपको)
्ररवियों के देखे दुष मन्न से (वुलाते है) जिस ज्याला
पाणमे०१स्०१२७ मण्दे ( ३४५० )
= मके (वकवककय]
रूपी वालों वारे, (कामनाओंके) वरसाने वारमनुष्यों
= ू 1 + भ
के होता (ओर) आकाश की न्यां चारों ओंर जाने
बारे (आप)को ये प्रजाएे लृ्ःरक्षा स्ते धारण करें
(पे)प्रजा पेरणाके लिये (खव रक्ता धारणकरे)२।
.अनिनदेवता अस्यष्टिदछन्द९२।९१।८०। १२।८
| . ।
सद्िपुरूचिटोजसाविरुक्मता
ध
दोदानोभवतिदुन्तरः धरश्नदु-
| ॥
इन्रः वी चिव्यस्यसतौ शुवदन-
५ ५ ॥ |
वयत्स्थिरम् । निरषहमाणोयमते
1. 1.
नायते धन्वासहानायते॥ ३॥
सः सः
हि
बह
ष्व । | ही
८ ३४४१ ) क०मऽ१ सृ०१९२७ मं०्द्
पस् वहु बहुत
9,
चित् खद सच सुच ` '
। च
ओजसा | बलेन बर से
1
विरुक्मता | विरोचनेन , | चमकरते हुए से
।
दीद्यानः | जरन् दहकता हु
॥
भवति भवति होताहे
द्रहमऽतरः गोदंकुवतां दोह करने बालों के
चर नाशयिता नाद करनेवाखा
(सार मार) ॥
परशः कठारः क्रदाडा
न इव की न्या
द्रषहमऽतरः | गोंकवेतां = (गोह करने वाके
नाश्रयिता | नादाकरनेवाला
वोच दढम् द्द्
= ५
तनं ०२्०१२७ भ॑ ०६: ( ३४४२ )
चित् अपि
यस्थ, |यसय
॥ ती
सम्ऽ्छ ती | सक्तो
॥ 7.3
सीयेंत
श्रुमत् (सा० मार)
]
वृक्ाणीव
वनाऽदव व
यत् यत्
सथिरम |स्थिरम्.
== ५ ।
१ ~¦ निदगेषेणाभि-
[निःऽस त
८ मानः
यमते स्थिराभवत्ति
न् |
अयते पलायते
(उपसभैयोपः)
जिस के,
संगति में
न्न भिन्नहे
जि ,
ब्षों की न्याई
जो
स्थिर
सव को जीतता
हुआ
उट जाता हे
नदी
पीठ दिखाता हे
( १४४६ ) आन्न सृ०१२७६५०द्
क नुषासहतेऽभिव-| धनुर्धारी योधा
तीतिधन्वसतहा
धानुष्को योधा
नं न नही
नयतं पलायते पीठ दिखाता हे
9 संस्छतार्थः ।
स एव खलु (अग्निः)वहु रोचनानेन खेन ज्वलन्
{सन् ) द्रोहं कु्व॑तां नायको भवति, कुठार इव द्रोहं
क्व॑तां नाशशकः(भवतिः)यस्य संस्पञे दडमपि यत् स्थि.
रम् (तदपि) ब्रक्षाणीते दीयेत, स निरशोपेणाऽभिभवन्
(सन्) स्थिरीभवति, न (च) पलायते, धानुष्को योधा
(इव) न पलायते १२॥
भावार्थः 1
सच मुच वहत प्रदीप्त चर से दहकते हुए वही
(अग्नि) द्रोह करने बालों के नाश्चक है, कुर्दाडे. कां
न्याई दोह करने बालो" फे नाक ( हे, ) जिनके
स्पशं सेजो दद् ओर स्थिरभी (हैव्हभी) पक्षों
की न्यां छिन्न भिन्न होजावे, जो सव फो जीतते
(हुए) उट जाते हं (ओर) पीठ महीं दिखाते, धनुष
वारे योधा का (न्यां ) पीठ नहीं दिखाते ॥ ३ ॥
( ३४४५ 2) न्मन सू*१२७ १०४
अद्+दुअनु- | अनू
*५/
कलानि भवन्ति होजातेदे
(मान्को०)
यथार्थम् यथां
जानते जानने वारक
लिये
अतिष्रदीप्तेः अत्यन्त प्रदीप्तो से
यज्ञीयकाष्टेः |यक्तकेयोग्य काष्ठं
से
हविर्ददाति हवि देताहै
(आा०् कोर)
रक्ताय रक्षाके लिये
अग्नये अग्निके लिये
हविदंदाति हवि देताह
शक्षाये रक्षा के लिये
भ्र+ `
श्०म०१ सृ०१२७ भं, ( २०४६ )
यः यः जो
॥ प।
पुरूणि बहुनि वहुतों को
= ।
गृहत प्र+-गाहते अस्यन्तं अत्यन्त घुसता हे
प्रविश्यति
॥
तच्लत् | खण्डयति टुकड़े २ करता हे
।
व॒न्][ऽदब् | इक्षाणीव दृष्तो की न्याह.
रोचिषा |ज्वाख्या ज्राखासे ,
स्थिरा ; | कठिनानि कठिनिको, .
ष ेर्णषः)
चित् अपि भी '
अन्ना म् „ (अन्नोंकों .
नि नि+ ~= ( ५
॥)
रिगाति | न^+रिणाति, अलग २करता है
ग प्थकरोति
(¢ ३७७: ) कनम०/ल्र७मंन४
लसा | वलेन
नि नि+
स्थिराय कठिनानि `
चित् अपि
ओजसा | परेन
संस्छृतार्थः ।
चरसे
चरसे
अस्मे यथार्थं ज्ञानिने दडान्यपि अनृकूकानि
भवन्ति, योरक्षणाय अत्यन्तं प्रदीप्तेर्य्ञौयकणष्टेर्हवि-
ददाति, (यः) अग्नये रक्षाये हविदंदाति, यः (अग्निः)
वहूनि (वस्तूनि) अस्यन्तं प्रविश्चति, ञ्वाखया षना-
नीष (च) खण्डयति, स्थिराण्पपि अन्नानि चकन
अस्यन्तं वियोजयत्ति, वलेन सिथिराण्यपि अच्यन्तम्
(वियोजयति) ॥ ९॥
भाषार्थः 1
इस यथार्थं जाननेगरे के ल्य दद् भी वस्मे
द्योजाते हं,जो सहायता के लिये अत्यन्त भ्रदीप्त यत्ञ-
कामम०१ सृ०१२७ ०५ ( , ३४७८ )
फे काष्ठो से हवि देता हे,(जो) अग्नि के लिये रक्षा
के निमित्त हवि देता हे, जो (अग्नि) बहुत(पदा्थौमे )
अत्यन्त धृलकर उनको से काट उरते हैः जसे
ज्वालासे क्षो को, (जो) कठिन अन्नो को भी-वल
से अङग अलग रकर देते (आ) कठिनो को
भी घर से (अरग अलग कर देते) हे ॥ ॥
अग्निर्देवता, अत्यष्टिङ्छन्द|१२।१२।८।८।८।१२।८
तमस्यटचसुपरासुधोमद्धि नहं
यःसुदध्ैतरोदिवातराद ्रायुषेदिवा-
तरात् 1 आदस्यायुयंमगवद् बोल
्म्मनसूनवे । भक्तमभक्तमवोव्य-
न्तोनरा अग्नयोन्यन्तोनरःः ॥५॥
सस
तम्, | उसको
अस्य.
पर्म्
उपरासु
भोमि
नलम्
यः
( ३४४९ ) ऋ०प०१ सू०१२७ मं०५
अस्स इस कं स्यि ' '
(चतु्यं षष्ठी)
अन्नम् अन्न को
(निषं* रा)
दक्ष दिक्षाओंमें.
= (निधं०१।८) ,
धारयामः हम घारणकरतेहें
रात्रौ रारे
यः जो
सदर्भऽतरः अधिकंसुदगनीयः|अधिक सुदशंनीय
देवाऽतरात् दिनादपि दिनतेभी
अप्रऽयायते भ्रगतमायुयंस्या- | प्राणियों केखिये।
ह
ऽसौ भायुःन-
भ्रायुरप्रायुस्त
स्मे प्राणि-
म ६.
जातायेत्यर्थः
ऋण०मन१त्०१२७ भरण्य ( ३४५० )
नि
दिवाऽतरात् | विनादपि | दिनिसेभी
अपिच ओर
अ ॥ ठ् ६, {० क्तो [1 )
स्य अस्य इसका
॥
आयुः जीवनम् जीवन
=
यमणऽबत् मवखम्बनयोग्यम्। सहारा ४:
य
वोल् द्टम् द्द्
श्रम शरणम् शरण
न इव की न्याई
स॒नवे पृत्राय पुत्रकेखिये
०
भक्तम् अपित्म् दिेहुएको
मभकत्तम् अनपितम् न दियेहुएकों
॥
अवः
|
व्यन्तः
|
अजराः
1
अग्नयः
1
ठयन्तः
1
अजराः
( २४५१ ) ऋण्म० स्०१२७ मन
अन्नम् न्नकौ
(निघं० २७)
भक्षयन्तः भक्षण करते हप
(बीलादने)
जरारदिताः | बुढपे से रहित
अग्नयः अग्न्यो
भक्षयन्तः भक्षण करते हुए
जरारहिताः | बुढापे से रहित
खंस्फतार्थः।
(वयम्) अस्मै (अग्नये) तत् (सिदध हविर्खक्ष-
णम् ) अन्नम् (सर्वासु) दि क्षुधारयामः्यः (अग्निः)
दिनादपि रानी अधिकं सुद्गेनीयः (अस्ति) धाणि-
जाताय दिनाद्पि (अधिकं सुदशंनीयोऽस्ति), अपिच
अस्य जीवनं 'पजाय(पितुः)ट दंशरणमिवः(अस्मासिः)
अवङम्बनीयम्, जरारहिताः (एते) अग्नयः अर्पितम्
अनर्पितम् (च) अन्नं भक्षयन्तः (तन्ते), (एते) जरा
रहिताः भक्षयन्तः (वसन्ते) ५॥
कनम०१८्०१२७ मं०्६ ( ३ध्प्र् )
भषार्थः।
हम इल (अग्नि) के छिये उस (भसि हविके)
अन्नको (सव) दिशाओं मे धारण करते हेःजो (अग्नि)
रात्रि से दिने भी अधिक वर्जनीय (हे) भाणियो-
के छिये दिनसे भौ (अधिक दशनीय है) ओर इसका
जीवन (हमारे छिये) सहारा पकडे योग्य () जैसे
पुत्रके चिये (पिताकी) द् शरण, जराते रहित (ये)
अग्नय विये हृष् (ओर) न दिये हृष् अन्नको खाती
(रहती हे) जरा से रहित ये खाती (रहती हे) ॥५॥
अग्निदेवा, अतिधृतिश्छन्दः। १२।१२।७८ ।५१२।७७
सदिर्घोनमारततुविष्बयि रप्न-
स्वतीपुरवरास्विष्टनि रार्तनास्व-
ष्टनिः। चदशव्यान्याददि ्यक्नस्य -
कोतुररणा । अधस्मास्यर्पभो.
वतो विग्बलुषन्तपन्धां नर्-गसेन
पन्धाम्॥ ६॥, ति
८ २३४५३ ) ऋ्मभ्र् सृ०१२७०६
~स सः , | बह
डि खलु सच सूच
©
भाच गणः गृण
न् इव की न्या
॥ | ¢ # ५.
मारुतम् मरत्सम्बन्धौ । मरत संबंधी
त्बिऽस्वनिः प्रभृतन्ञ्वः बहुत शव्द करने
वाला
= 1 ।
सप्नस्व तीष कम्मयुक्तातु = | कमं बलिं मे
>| (स्न इति कम॑नाम
लिध०२।१)
उर्वरास शस्यभृमिपु खेती की भूमिय
= ११ न
1 ४
इष्टनिः | यष्टव्यः पूजा करने योग्य
ह (वनेरौणादिकोनिक्-
प्र्ययस्तुगागप्दय)
4 अनुर्बरासुभमिपु | वजर भृभिर्योमें
सतनस च ० ५ पु
भा०्म०१ ए०१२७ मं०६ ( ३४५४ )
इष्टनि * | यष्टव्यः
॥
टत् भक्षयति
७ । (लडँ खड् )
'इञ्यानि | हव्यानि
शू{ऽट्दिः | भीता
1
यन्नस्य | यत्तस्य
कतु ‡ ष्वजरूपः
॥
अरुणा | योग्यतया
अध अतः
स्म॒ ` | (रण
अस्य अस्य
र्भत : [द्यतः
@र्वाप
` | छेने वाला
यत्तका
पजा करने योग्य
खाताहे
1
हवियोंको
ष्वजारूप
योग्पता से
इसलिये `
( ३५५५ } ऋण्मं° रस्०९२७ म०ई
1
षटपोवत्; | हर्षयुक्तस्य | हर्षित के
। (सा० नार)
विश्वे सवे सब
जघन्त॒ [सेवन्ताम् सेवन करें
~ 1 - (खोडरथे लड्घडमाषः)
पन्धाम | मग॑म् रस्तेको
भ
नदः मनुष्याः मनुय
शमे युभार्य॑म् | शुभकेलियि
मं इव जेषे
| (५ ०
पन्घाम | मागम् रस्ते को
५4
संस्छतारथः ।
मारुतोगण इव पभृतध्वनियुक्तः स खलु कम्म॑-
युक्तासु शस्यमूमिपु यष्टञ्यः,अनुवंरासु[चुयष्टञ्षः
(अस्ति,) मोग्यतया यन्ञस्य प्रज्ञापकः (सः) हव्यानि
एहीखा भक्षयति,अतो ह्यतो हर्पयतः(च) घस्यमार्म्
स्वँजनाःसेषन्ताम्, यथा जुभार्(लार्गम् सेवन्ते तथा-
$स्य ) मार्गम् (सेवन्ताम्) ॥ ६ ॥
अन्म०१स्०१२७ म०७ ( ३४५६ )
¡ भावार्थम्
सच मच मरुद्गण की न्याई बहुत ध्वनि युक्त
वह कम्मं बारे खेतो' मे पूजन योग्य,(ओर) वंजर
अमिय ते पजने योग्य (,) योग्यता क कारण यज्ञक
ध्वजरूप चह (हमारी) हवियो' को ग्रहण करकं खातं
है, इसलिये (स्वय) हषित (ओर भक्तको)ह्षं देने वाके
इस (अग्नि) के भागं को सच मनुष्य सेवन कर्, जस
कभक सिये (मागं को सेवन करते हें वेसे इसके माग
को (सेवन करे) ॥\६॥
अग्निर्देवता, अत्यण्टिर्छन्दः१२।१२।८।७।८।१२।८
दितायदकीस्तासौ अमि वयतो
नमस्यन्तंडपवोचन्तमुगवो सथ्न-
न्तोदाश्नामुगवः । अग्निशैशेवसुनां
प्रचिर्योधरिरषाम् प्रियौ गपि वे
निपषोण्टमेधिर ्रवनिषोष्टमेधिर
1७91
( ३५५७ ) ्०्म०१्०१२७ मं ०७
दिता द्विषा दो घकार'
४ (निघं० ४।२)
यदा जब ,
व (विमकेंक् )
ङ्म एनम् इस को
नीस्तासः कीरं कुर्वन्तः | कीतंन करते हुए
अभिऽ्यवः र द॒खोक की ओर
॥ि मुख वाले
नमस्यन्तः नमस्षुवेन्तः [नमस्कार फरते्ुए
उपवोचन्त उपेत्य स्तुवन्तः | समीप जाकर
स्तुति की
भगवः भृगवः भूगुषंद्धियों ने
~)
1 १
मघ्नन्त्! | मथ्नन्तः मयन करते हुए
= 3 >)
दाया (हविः) ददानाः | (तरि को)देते हृष
ि (दा्छष्ागे, विमके-
रात्वम्)
*
शा००१ ६०१२७ भ्र॑७ ( ३४५८ )
भगवः | ¦
अग्न ; अग्निः अन्न
ष. (2
वसंनाम् धनानाम्. घनो का
५
शुचि स्वच्छः उज्वल
यः यः जो
धिः धारयिता धारण करने षार
एषाम् एषाम्, इम के
प्रियान् धियान् .. प्यार को
अपिऽश्चोन् | दल्तिपययन्तं | द्तिपर्यत दे
दत्तान् हुं फो
(मा० फो०)
(८ ३४५९ ) कम्म०१६्०१२७ १०७
वनिषोषटट | स्वीकृतवान् | स्वीकार किया
मेधिरः मेधावान् बुद्धिमान मे
(मस्त्य शर्)
श्रा आ+ 4
वनिषोष्ट आ~+वनिपीष्ट, | पृणता से स्वीकार
` | पूर्णतया स्वी किया
तवान्
मेधिरः | मेषावाम् | युष्टिमानने
संस्क्तार्थः ¦
यदायुखोकाभिमुखाः गवः कीर्तनं कर्वम्तो नम.
सकुन्तः (च) एनम्(अग्निभ्)उपेतय दिषास्त॒तवन्तः,
मन्यनं कुन्तः हविर्ददामाः यृगवः (सतुतवन्तः) यः
अग्निः शुचिः, एपांधनानां भारयिता, इश्वरः (च)
अस्ति (तदा) मेधावी (अग्निः) दृम्तिपच्य॑न्तं दत्तान्
प्रियान् (पदार्थान् ) स्वीकृतवान् , मेधावी (भग्निः)
पूणंसया स्वीकृतवान् ॥७॥
माषार्थः।
जघ आश्नाशफी मोर सुख किये तुए शगुवियों
कमे०१८्०१२७ ५०८ ({ ३४६० )
ने कीत्तन करते हुए (भोर) नमस्कार करते हुए इस
(अग्नि) के पास जाकर दो प्रकार से स्तुतिकी, मन्थन
करते हुए (ओर) हवि देते हुए (स्तुति की,) जो अग्नि
पतित्र,इन धनो के धारण करने चाले(ओर) स्वामी
ह, (तव) वुद्धिमान् (अग्नि) ने तृप्ति पय्य॑न्त दिये
हुए (पदार्थौ) को स्कार किया, बुद्धिमान (अग्नि)
ने पुणेता से स्वीकार कियः ॥७॥
अग्निदैवता, अरयष्टिश्छन्दः ।१२।११।८।७८।१२।८
विश्वासात्वाविरापतिंहवामछ
सर्वासांसमानंदम्पतिंभजे सत्य-
निरवसंसुे ! अतिथिंमानुषाणा
पितुर्नवस्यासया । अभीचविभ्व
1 |
अख्तासमानयो इग्थादेवेष्वावयः '
॥ ८ ॥
( ३४६१ ) कन्म स्०२२७५०८
धि
र सर्वासाम्
त्वा त्वाम्
विश्राम | प्रजानाम्
प्रतिम स्वामिनम्
ष्टवामद्धे | आयामः
सर्वासाम् |सकीलाम्
समानम | समानम्
द्मऽपतिम गृहस्य पालकम्
सवके
" | तुञ्च को
प्रजाभो" के
स्वामीको
हम वुाते हे
सव के
समानको
की रक्षा करने
वकिको
५ क
धारण् करन क
लिये
(1 सत्याऽऽवाहनस्य | सच्चे आवाहन के
भक्ते धारणाम्
(साग कोर)
व सम वोटारम्
ञे ध्ारणाथम्
भुजे +
खेजाने वारको
धारण करने
के लिये
००९ सृ०१२७ भ०८ (3 )
। र
अतिधिस् अतिधिम् अत्तिथिंक्ती
।
मानुषाणाम् मनुष्याणाम् | मनुष्यो के
पितुः पितुः पिताक
५ की न्याई
यस्य | यस्य (
रस्या |मुखेन मुख से
अमो |जनी ।
श; च जोर
विभ्वे सें त्तव
|
अनब्छतासः | मरणरहिताः ~,
ः (शव का मरमसे रहित
#॥। खलु सच मुच
( इष ) आण्नं* स०१२७म४८
|
1
वथः बलम् वरूको
ष्टव्या हव्यानि हविरो
श | (भेर्खापः)
टृवेषु वेष देवताओं मे
च ओर
य (भा० कोऽ)
वयः वलम् वर |
घस्टतार्थः।
(हे अग्ने ! वयम्) सर्वासां प्रजानां स्वामिनं.
सर्वात समानम् इण्टदेवम्) णदस्यपालकम् (च) त्वां
धारणार्धमाहयामः सत्याऽऽवाहनस्य बोडारम् (खाम्)
भरारणाधम् ( आहयामः,) मनुप्याणामतिधिम् (ला-
माह्वयामः) पितुरिव यस्य (तव) मखेन अमी (मर्स्याः)
सवे अमरस्याः (च) चठ खलु (प्राप्नुवन्ति, देवेषु ह-
व्यानि धरु च (अप्नोति) ॥८॥
भाार्थः 1
(हे अग्नि) हम सव भरजाओं के स्वामी, सव
फे समान (दष्टदेव) (ओर) घर फे पालक आपको
पामर सृ०१२७ १०९ ४ ३४६४ )
धारण करने के लिये वलाते हैँ, सच्चे आवाहन के
रे जाने बाले (आपको धारण करने के रये (बुखाते
ह) मनुष्यों के अतिथि(आपोको व्ुखाते है) पिता की
न्याह जिस (आप) के मुख ते ये मत्यं (ओर) स्व
अमत्य बक को प्राप्त करते हें [ओर] देवताओं में
हविर्यो ओर चर (पहुंचता है) ॥ ९ ॥ “1
अग्निदेवता, अत्यष्टिरछन्दः ।११।१२८।८।५।१२१८
(| |
त्वमग्नेसदसास हन्तमः शुष्मि-
। (>) 1 (० ह: 1
न्तसोजायसेदेवतातये रयिनदेवता-
। ^
तये ' शुष्मिन्तमोहितेमदी दयुस्नि-
पः (र
न्तसखतक्रतुः । अधस्मातेपरि-
|
२
1 ^
॥
चरन्त्यजर शुष्टोवानोनाजर । €।
हवम व तु
व
८ ३४६५ ) ०म०१्,१२७ ०९
ग्ने हे अग्ने] हे अग्नि]
॥ स .
स्ष्टसा [व्ल्न घर से
सृषहनऽतमः अतिश्येनाऽभि- | खव दवानेवखा
भविता
(स्ष्ेसैणादिकः
कनिन् )}
ग्रष्मिन | वलक्तम सव से अधिक
| चल वाला
ऽतमः
लायसं भ्रादुभेवसि भरकट होते हो
म) | {१ क ६ ० [न
टेवऽतातयें | देवान् सेवितुम् | देवताओं की सेवा
ष (मान्कोर)
करने के लिये
रयिः धनम् धन
म , |इव की न्या
टेवऽतातये| देवान् सेषितुम् रेवताओ-की सेवा
करने फे दिये
भार्मर१ सृ*१२३ भम ( ३४६१ )
शुष्मिन् वलवरत्तमः तथ से अधिक
( हतम वर वाला
ऽतमः
डि खख सचमुच
ते तव तरा
।
मदः मव् मद
1 र्न् पशस्वितमभ् अधिक.यक
। ऽतमः वाख
उत च
|
+ सानम् क्त ^
ध (ए इस लिये
स्म् (पूरणः) धि
ते
1 (वितोया पष्ठी) ¦ को
परि परि
[र
( ३७६७ ) कण्मंरर स्०१२७०९
#।
चरन्ति | परिश्रन्ति | सेवा करते है
अजर हे जरारहित | । हे वुदापे से रहित
अष्ोऽवानः शीषूतायुक्ताः | शीधुकारी
(ुष्टोतिक्षिपरनाम
निघं० ७।३ तस्मात्
(छन्दसीवनिपौ
धतिवनिष् प्रत्ययः)
न इव कीन्याई
अजर हे जरारहित ! | हे वुदापे से रहित
संस्छतार्थः।
हे अग्ने ! वखेनाऽत्यन्तमभिभविता वलवत्तमः.
[च] खं देवान् सेवितुं प्रादुभंवसि, धनसिव देवान
सेवितम् [प्रादुभ॑वसि] त्र मदो वलवत्तमो ज्ञाने-च
यद्रास्ितमं खदु, अतौ हे अजर ! [मनुष्याः] सां
परिचरन्ति, हे जरारहित ! शीघूतायुक्ताः [परिचा-
रकाः इव (परिचरन्ति) ॥ ९॥
भापारथः।
हे अग्नि] बर् के कारण खूब वाने षाक
परन्मर्देसृग्रऽम०१० ( २४६८ )
(ओर) सच से अधिक बखवान आप देवताओं की
सेवा के छिये उखन्न होते हो, धन की ल्याई देव-
ताओं की सेवा के लिये (उसपन्न होते हो) सचमुच
आपका मद् सन्न से अधिक वरवारा (जर) ज्ञान,
सव से अधिक्र यशर वाला (है,) इसलिये है अजर !
मनुप्य आपकी सेवा करते है, हे जरारहित ! शीघू-
फारी (नौकरो) की न्याई (सेवा करते ह) ॥९॥
अग्निदेवत, अरयष्टिश्छन्दः ।११।११।८।७८११।७
(क 1 ॥ 6
प्रमदे सडसासद्स्वत उषवु-
१ ~ 1 <
घंपशुषेनागनये स्तौमोवभृतवग्नये।
~, |
प्रतियरटोहविष्मान् विभ्वासुच्वासु
¢. ५ [०
जोगुवे ! अयेरेभोनजरतच्छपृणां
खो ॥
लुगि त्धपृणाम् ॥ १० ॥
{ ३४६९ ) ऋनम०१स्०१२७ १०१०
प्र ध-(भवतु) उद्, |उटे '
। |
वः युष्माकम् अआषपक्रा
मदे पूज्याय पृञ्यकेखिये
। (क्ष्)
स्सा | वरेन वसे
॥ (4
सद्टस्वते | अभिभावयिघ्रे | जीतने वेके
„^~, ~ खि
उषःऽवुघं (उषः = उषाकालर्मेजागे
ध हुएके छिये
पशुऽसं | प वदान, | पश् देने बाले
४, केलिये
न इव की न्याई
|
अग्नये अग्नये अग्निकेलिये
।
स्तोमः स्तो्म् स्तोञ्र .
नमत भ~+-वभृतु,उद्ग-| उरे
= ०२) ष्ठु +
भम ०१८्०१२७१०१० ( ३४५० )
अरनये | अग्नये अग्नि फेरे
1
प्रति अभिलक्ष्य | लक्षरख कर
यत् यत् जो
0
डम् एनम् इसको
1
हविष्मान् | दविषः [इतिश युक
„ बिश्व'
न्रवासु | सर्वासु सवमें
।
च्लास् भूनिभगेषु
मु ५ मे
(सेति भूमि नाण ४ ^.
निघं०१।१)
(्
जोगुवे अत्यन्तं ५५ खन पुकारताह
(यृडश्नग्दे यडल्गन्ता
दृरस्माल्लडयं चिथ
ह घडदेकाः) ५
रेभः चन्दी भाट
र * (ला मार)
क्क
( ३४७१ ) ऋभ्मंर १स्०१२७.१०१५
यथा जेषे ` `
१ 4
ति स्तौति स्तुति करता है
त (निघ०३।१४) | ` ८
वृणाम | महनाम् बहो के
2 ५ (आन्कोर)
{6} दौड ॥
णः धावन् दोडता हुआ
‡ 1
ता आहता पुकारने वाला
महताम् वोके
१९ |
| पंस्छृतार्थैः।
हे आया; | ) युष्मदीया (वाणी) पुञ्याय, वलेना-
[भावयिनच्रे, उषःकारे प्रचद्धाय, पशुपरदात्र इव
पकारिणेच) अग्नये उदगच्छत, स्तोत्रम् अग्नये
गच्छतु-यदेन्ममिलक्ष्य सर्वेषु भूमिभागेषु हति-
8: (यजमानः) अस्यन्तं शच्दयति यथा मह-
मये चन्दीस्नोति (यथा) महताम् (अप्रं ) आहता
(वन् (गच्छति) ॥ १०॥
मापार्थः। '
(हे आय्य रोगो !) आपकी (बाणी) पञ्य;वज्ञ से
कनं १य्०१२७१०११ (२४२ )
जीतने वारे, षातःकार मेँ जागने वारे (ओर) पशु
देने वारे की न्या (उपकारौ) अग्नि फ लिये उॐे,
स्तोत्र अग्नि के लिये उठे, क्योकि सव स्थानो में
इस (अग्नि) को लक्ष रख कर हवि से, युक्त
वजमान) खृच पुकारता हे,जेसे डे अरदभिर्यो के
आगे भाट स्तुत्ति करता है (जसे ) बड़ों के (भगे)
पुकारने बाला दौडता हुभा [चलता हे] ॥ १०१
अगिनर्देवता, अस्यष्टिदछन्दः)१२।१२)८}८1 ८१२८
० |
सनोनेदिष्ठददशन्अ्भराग्नं
अ ॥ म 1
देवेभिःसचनाःसुचेत्ना महोरायः
1. _ | | +
सुचेतुना,मदिशविष्ठनस्शंधि संच-
~ | ।
चेभृजेयस्यं ! महिस्तोतु्योमघव-
1
न्त्सुबोय्य मधोरयोनभनसा ॥ ११॥
सः
नः
क|
नेदिष्ठम्
1
दहशानः
आ
श
~
अग्नं
कि 4 ॥
देकेभिः
1
सऽचनाः
= ॥
सुऽचेतना
>> ~
मः
( ३५७३ ) कम १स्०१२७ ४०११
सः वह
अस्माकम् | हमारे .
अतिसमीपम् | अत्यन्त समीप
दश्यमानः दीखता हुआ `
आ~+ =
आभर, आहर । साओ
(दस्य मत्यम् )
हे अग्ने ! हे अग्नि
देवैः, देवताओं के साय
स्वरः सहवारी
हितुदध्या | हित ुद्धिसे
(मौभादिकउम्रस्ययः)
महान्ति महा्नोको
अण्मंर१्स्०१२७१०१२ (९ ष्ण )`
शायः घनानि धनँ को
ने (~ ~ ~
सुऽचतुना हितबुद्ध्या हितध्द्धि से
(द
महि सहद्यथास्या- | महान
तथा
(श्रियाविक्ेषणम् )
शविष्ठ | वरक्तम! | हेतवे अधि
वरु वाङ
‡ अस्मान् हमको
कधि कषर करो
~ ।
सम्ऽचच्यं | सम्यग् टुम् | सूष रेने के
(घष्टिरीक्षण कर्मा निमित्त
नि्ं* ११९१)
=| १,
भजं भोगाय भोग के चयि
# 1
व
अस्य अस्याः. इसके
- (षष्टं यतर्था
ङु दि महत् महान को
=
( ३४७५ ) ऋण्मं०१त्०१२७ म॑०११
१1 [+
।
स्तोतऽभ्यः| स्तोतृभ्यः , |स्तोताओं के यिय
~~ €
मघवन | हे धनवन्। हे धन वाके
~ ~~ -- ५ ४
6। ©
श्यो रता को.
सुऽबोयम् । श्ोय्येम् घीरता क |
सधीः त ) मणो
स्मः भयङ्करः "^| भयानक
न् ङ्व की न्याई
शवसा | वलेन चल से
संस्छतार्थः।
हे अग्ने ! देवेभिः सह चरणशीलः सः [सखम् ]
अस्मदतिसमीपे इद्यमानः ( सन् ) हितवुद्धया
(धनानि)आहर, हितवुद्धया महान्ति घनानि{ञआहार)
हे वलवत्तम ! अस्मानस्ये [ प्रथिव्यै ] सम्यगूदष्टुं
भगाय (च) महतःकुर, हे धनवन् वलेन भयङ्करः
इव (म्) स्तोठभ्यो महच्छो््यं मथ ॥ ११ ॥
छ ००१८०१२७ म०११ ( २५७६ )
॥ भाषार्थः ।
हे अग्नि! देवताओंके साथ रहने वारे वह (आप)
हमारे अत्यन्त समीप दीखते हुए हित वुद्धि से
(धनो' को) खाकर दे, हित वुद्धि से बडेर धनोंको
(खाकर दे ,)हे सबसे अधिकम्चर वाटे} .उक्त(पृथिवी)
को खव देखने के छिये (ओर) भोगने के लिये हमको
(आप) महान करर, हे धनवा ! वश से भयंकर
की न्याई आप स्तुति करने वारो" के लि बदी
वीरता को मर्घे।॥ १९१॥
इति सप्तविंस्युत्तरशततमं सक्तम् ।
{ १४७७ ) भगर०१९्०१२८
=ऋ०मं०१ सू°श२८।
अग्निर्देवता परुच्छेप्पिः।
विनियोगः-
१-८। पतत्सुक्त एष्ठघस्य षष्ठेऽहनि भाज्यशचस्पत्येन षिनियुक्म्
(मा० <।१।९)
सूक्त का भाषां ।
यह अत्यन्त पूज्यमग्नि भक्तौके चत को निननेके दिये मनुष्य
हाण भरणि से उसपन्न हृष है, मपने वतको निभानेके लिये
उत्पन्न हु दह, जो नश भित्रता चादता है उक्के लिये नके
चारो भोर कान, जो यशषकी श्च्छा करतादै उत्के लिये
यह धनरूप दै, यदह भवाधित होता मन कर पृजाके स्थानम
यैठनेहै, चारो मोर्सेधिरे ट्प पूजाकफे स्थानम वैते हें ।\।
यक्त के साधक उस भग्नि को दम दैवी नियम के भनुकूढ चठने
से, विय से भौर नमस्कारो से टहल करते दै, दवि खेकर देष.
ता्भोकी सेवा करने सते दम भग्न की टदल करते +यद उनकी
दसी मदमूतशूपा है कि दमारी दवियो की भेट उन कौ जर.
चस्था को रोकती दै, शसो देव को मारिया वायु इूरसे मतुके
चये खाप्ये,दूरसे मनु फे लिये वमकाया था ।२ 1 भग्निरूप
यीर्वचान वैक वार चार निगलता हुमा सौर घाड्ता इमा भषनी
गति से पृयिच्रीके सव स्थार्नाम फेठजाता दै, वी््यं को धारण
वायु दारा चृष्तो कौ परस्पर रगड् से पर्व॑तो मौर बन मं
सम्निको देख सव से पले मन् अग्निको श्राम मे लापथे, थग
भभम स्पष्टवनकोमग्नि काचर्णनदै।
००१८०९२८ ( ३४७८ )
करता हुभा मौर धाड्ता भा फट जाते, लौ नेशो से देखतांहुभा
वनौ मे दोडता दुमा नोचे मैदानो को भर ऊचे पर्वतो को भपना घर
यनाताे । ३। यत्यन्त बुद्धिमान घर घर के पुरोदित बद अग्निदेव
कूटिखतारहित यज्ञ की योर ध्याने ष्टि करते है, वद वुद्धिते यन्न
की भोर ष्टि करते दं, जो उनसे धार्थना करतादै उ फो वह् वचि
दास खव जडं चेतन का क्ञान कराते ह, इसोलिये यह् धौ खाने घाटे
भतियि उपन्न प हं, दचियो फे रेजाने बाले बुद्धिमान उतपन्न हष
दैँ। जव हम ्रमपू्वक यज्ञ करके खाने योग्य हवियों दवारा भगनि-
फा वर वदाते हैजैप्ते पण्ड वायु यनकी मग्निका बल घदृति्ैमौरः
` जैसे मोजन द्वारा भुस का वल वदते ह, तव वह् च मूच दानो
भरणा करते दं भौर धनो फे यल द्वारा कटिरुता करने घाठे के पाप-
से दमारी रक्षा कस्ते दे, कुटिरता कएने बाले फो कूषमं ते मौर धटे
कंक से दमारो रक्षा करतेहं । ५। महान अग्निदेव जो विश्वरूपे
सौर सवके स्वामी दभमपने दृदिने ह।थ मे धनको लिये हप मौर
परोपक्ासो कौ न्या मुक्त दस्त से छोड़ते द, यद्ताकी कामना करने
वारे फी न्यं खुले दार्थो से छोडते द, सव प्रार्थना करने पालो के
चये देबताभो मे दत्रि केजाते दे, सवद्युम कम करने वालो फे
लिये यथेच्छ धन देते दे, वह उनके व्यि धनके द्र को खोल्-+
देते दे 1 ६1 अग्नि देव मनुप्वा फी मंडी मे जयश्चीठ राजाकफी
न्या जत्यन्त घुद्ायक होकर यमौ फो लिये स्यापन क्वि गद है,
य मै परजा के प्यारे सजा न्याह स्थापन कियि गप, जो मनुष्य
स्तुतिफे साध दैवतार्मोो दवि देते है मग्नि उन हविर्या
~~~
¶" जोयमर लोक दिखे केचि वा किसी कटि मनोरथ
से किया जाता दै मग्निउसकी मोर ट्ठि नदं कस्ते, घ यष
देषता मो फो नदी पटटंचवा सौर निष्फल होता ह ।
( ३४७९ ) आमं १ सू०१२८०१
स्वामी हवद हभ वदणके दण्ड से भ्वचार्दगे, उल महान दैव फे
दण्ड सरे ववार्मे 1 ७। धन को धारण करन वाले, सवके दंइ्वर,
भरयन्त चेत वाके, देषतांर्भो के युङाने चाके प्यारे भग्निको मनुष्य
पूजके है मौर उनके पाल पहुचे है, हविर्यो रो रंजाने वारे के पास
पट्चे है, सथक्ते जीवन् रूप, सम्पण ` धम के स्वा मोपूज्ननोयगवुद्धिः
मान, देता, भौर सन्दर मग्नि को देवता मौ रक्षा चे प्राप्ते
ष्पः है, मनोहर भग्नि को घन करौ कामना वारे देवतामी स्तति्य-,
दाया पाप्त दुह ॥ ८ ॥
अग्निदेवता, अत्याष्टदछन्द्ः९२।१२।८।८१८।१२।८
अयंजायतमनुषोधरोमपि ो-
तायिम्ठडगिनामनुव्रत म॒ग्निः
स्वमनुव्रतम् । विश्वशुष्टिःससीय-
तेरयिरिवश्रवस्यते । अदन्धीदहोता
निषददिव्ठस्पदे परिषीतदत्रस्पदे९ ।
अयम् | अयम् | य
कौ०म० १८०२२८०१ ( ३४८० )
जायत्
|
मनुषः
धशैसणि
होता क
यजिष्ठः
उशिज म्
भन्
त्रतस्
भग्निः
स्वम्
अजायत
(मडमवः)
मनुष्यात्
(मनेर्बाहलकादुसि-
प्रत्ययः)
धारके
होता
पूज्यतमः
भक्तानाम्
(घश्यकान्तौ)
अनु
न्तम्
अग्निः
निजम्
ह
उत्पन्न हुआ हं
मनुष्य से
1रणकरनेवारे में
होता
~
पूजने योग्य
|
भनु
( ३५८१ ) क०भ०१ त्०१२८१११
=
त्रतस् रतम्
क्य ॥ ह ६
सवत्र कणयुक्तः
स खिऽयते | सखिखमिच्छते
।
रयिःऽदन् धनमिव
अवस्यते | यश्डच्छते
अदन्धः अहिंसितः
चोत् होता
नि निन
मि-+सदत्.निषीः
= दति (४ ल
डाच
इव्टः पूजायाः
हि (किप)
दे स्थाने
अनुकल
नियम, को
सब ओर कानां
वाखा
भित्रता की इच्छा
करतेहुएके लिये -
धन की न्याह
यद की इच्छा
करतेहुए केले
निसा किया
हुआ
होता
यैटता हे
पूजा के
स्थानमं
श्रमे, त्०१२८१०१ ( ३४८२ )
परिऽबोतः | परिगतः , [धिराहुञा
(षीगती)
ठः पूजायाः . ` |पृजाके
पटे स्थाने स्थानें
४ संस्छताथः 1
अयं होता पञ्यतमः (चाऽग्निः,) धारके (अर.
गिद्धये ) भक्तानां बतानुकूलं मनुष्यादुस्पन्नोऽभूत्,
निजत्रतानु गूरम् (उत्पन्नोऽभृत् ) (अयम् ) मितां
कामयमानाय सर्वत्रकरणंयुक्तः, यजन्कासयमानाय
(च) धनमिव (अस्ति) ८ अयम् } अहिंलितो होता
पूजायाः स्थाने निषीदति, पूजायरथाने परितः
(निषीदति) ॥ १॥
मापार्धः।
यह होता (ओर) अत्यन्त पूज्य (अग्नि) अरणियों
मे भक्तों के नियम के अन॒क्ख मनप्य से(उसन्न हर्
) अपने नियम कं अनुकृ (उर्पन्न इए) (यह)
मिता की कामना करने वारेके लिये सव ओर
कानों वाले (हे ) ( ओर) यशकी कामना करने वाले
के छिये धनकी न्याइ (हं ) (यह) न पीडित होने
( १५८ ) क्मं०१त्०१२८ भ०२
वाछे होता ( बनकर ) पूजा के स्थान में वेठते हे,
चारों ओर से धिरे हृ पजा के स्थान सें
( बठते दह ) ॥ १॥
अभ्निदेवता, अत्यणष्टिदृछन्दः । १२।१२।८।८।८।१२
५. 1 1
तयन्नसाधमपिवातयामस्युतस्व
। श
पधानमसाहविष्मता देवताता इवि
| 1 1
ष्मता। सनकर्नामपामुत्ययाल-
10 ४ । 1.
पानजुयति । यंमातरिश्नवामनवे
1 टव ॥ ।
पराबतादे बभाःपरावतः 1 २।
तम तम् उस क)
५५
यन्नऽसाघधम। यन्नस्य साधकम् | यत्त के सिर फरने
वालको
प्छ पि अपि =
प५१।,१९्०१२८ भग्र ( ३५८४ |
वातयामसि ज हम सभीपसे
= भ
उपत्य रश्रषा- स्राकरते हि
महे
(बातलतेवनेचौरादिकः
मसद्कारागमः)
तस्य तस्य भहत के
पथा मार्गेण मार्गं से
नमसा नमस्कारेण | नमस्कारस्ते
इविष्मता हविधुक्तेन | हि बाीसे
दवऽतात वारित देषताओ' की
सेषासे
ष विण्मता हवियुक्तन हवि बारी से
सः सः वह #
नः अस्माकम् : हमारे
७ न अन्नोके
ऊर्नाम् अन्नानाम् ९
८ ३५८५ ) कणत ०१२८ ०२
उपऽशथ्राभति। उपाहरणे भेर करने
(उपाऽष्डपखष्टाद्
हरतेःक्तिन् हस्य
भत्वं सुपामिति
सम्तम्यादुष््)
अया | अनया इस से
(व्णैखोपदछन्दस्ः)
क्षपा कृपया छृपासे
भ (क्षुपामितितृतीयायालक्)| ,
न् न नदीं
जरयति जीर्णो भव्ति | जीर्णं होता हे
© == ~=
यम यम् जिक्षको
मातरिश्वा मातरिश्वा सातरिरवा
मनवे नवे मनुकेल्यि
॥ न
॥ 1 द्र से
परात्, | सपक ।
टेबम देवम् व्वको
गमं ०१ स्०१२८ म्र ( ३४८६ }
माः भापितवान् | चका
| ५ ~ =
पर्ऽवतः | दृरत्, . |दूरपत
संस्तारः : ।
(वयम् ) तं यज्ञसाधक्म् ( अग्निम्) तस्थ
मार्गेण हवि्ुंक्तन नमस्कारेण(च) उपेत्य शुभरषामहे,
हविथुक्तया देनानां सेव्या (शुभरुषामहे,) सोऽस्मदी.
यानाम् (हवीरपाणाम्) अन्नानामुपहारे अनयाङक़्प्या
जण न भवति, यदेवं मातरिः मनवे दूरात् (आ
हेततन्.) (मन) दुराद् भापितवान्॥ २॥
मापार्थः }
दम यज्ञके सिद्ध करने वादे उतत (अग्नि) को
शतके भागंसे (ओर) हवि से युक्त नमसकार से
पसि-जाकर शुश्रूषा करते हे, हवि को केकर देव
ताओंकी सेवा द्वारा (शुभ्ूा करने हे,) वह हमार
इविरूग) अन्नो की मेर देने पर इस (अद्धुत) कृपा
से जीणं नदीं होते, जिसदेवको मनु फे लिये मात-
रिक्वा दूर से (लाए) ( मनु केलिये) दूरसे चम-
काया ॥२॥
ऋर्सं० ७३-७४ उङ्योः शुद्शुद्धिषत्रम् । `
[ पक 1 क यें ज्ये
धर पं मुखम् छडम् | प° पं* गध्यम् छदम
~~~ ----~ | ~---------- ---------
३२९६ १६ कनो सुनो 1
द ३३६९ ४ भरति
३३०१ १२ दिव) विक) ् ३९१९३ ७ रेय
३२०२ १६ (चरतुध्यं (चतुरथ्य
५
३६३०९ ३ पते पते श्रे१्छ ६७ सता
२ युषो.
२३११ ९७ (वं (वू | २२६५
नोत् चो ३३५६ ५ पृथे
३१९६३ ५ य द्योत =
९ < त से ` ३३६७ ९८ का
३३९९ ७ प्ल् णनम् | ३२९८.९० फो “
२२१९ १२ पार्
वि ३९३० ५ वस्यति (दष्यति | ३३७४ ७ स्वर †
८ ५ ६१९ ज्ङ) छ्डः)
३३२११ पृथ धश | ३३०९ ९० सेव् रेषड
२२२८ १६ नमर, नम्, ध त
य् 1
+ ॥ ११ सृनते सु
३३४९ १५ मन॒ मनु ^^ "लि
भ
३३५४ १८ प्रकट भकटे १३८९ क र 0
३२५६ ९ देवता ने देवता न ~
र १३ न नु [1] १२ जोडता ओडती
३६५७ १६ चिस्ता॒ चिस्ती | २२३ ५ नृतम, ननम्
३६५८ ९९ नादा नादान | ३३८७ १९ पिति पितु
पर प् (
४ र ३३९० २० दाकर दोक
1 1
अंक ७७-७८] - [ कातिक १९६९
1
9
र र भद [>
24 ॥
€ %दुम्वेद् सहिता
9६ < ५ ८) र
५ (वेदिकजोबनन्यारवायुता)
९ पदपाठ, शब्दार्थ,सस्छत ओर भाषा अनुवाद
( टिप्पणी ओर मन्त्रौ के आद्वय पर
षर उ्याख्यान से युक्त
जिसको सृरुताननिवासी पं०शङ्करवत्तशास्तरी
की सहायता से िवमाथ आहिताग्नि ने
सम्पादन किया।
सहर
धि
09
८५४7
४
224
स
१0 प्ल्लाद पएकानोमोकल यन्वानयमें व्रिएटर लाखा
£: सालमन के ्रधिक्ार से छया ।
=) ध
भ ६ १२ अंको छा सघ्रिम मदय २) {६
१ पदक रघ सौ षा मू्य ५॥) म,
। 9
& ७८ मथो फ मूल्य १४॥) ह]
८ 9
~ प ध 9 १ ८ 9 भ ८
द
{ २०८७ >) ऋग्म लू*११८ ५०३
अभ्निदेवता, अव्यष्टिश्छन्दः।१२१२।८५८८।१२॥८
एवैनसद्यःपम्यैतिपार्िवं सु र्गी
रेतोहमभः कनिक्रद ह्धदेतःकनिक-
टत्) गतंचच्चायोअच्मि दंबोवनेषु
तु्वणिः। सदोदध।नपरेुसानुष्व-
~ ।
श 1 1
ग्निःपरेषुसानुषु ॥२॥
॥ ~ ६३
वेन गमनन । से
सव्यः सयः त्कार `
1
परि परि+ ~+
त पार + पति, | फर जाताहे
एति व्याप्नोति
1
पार्थिवम् पथिवीसम्बन्धि (पयिवीसम्बन्भी को
कर्मं ११स्०१२८ मन्दे ({ -३७८८ )
सुहःऽगीः पनःपुनर्भिरतीति वारे २ निगङ्ने
| तथोक्तः वाला
[ब] € ^ €
र्तः वीय्यंवान् वीर्यवान
(मतुपोटुक् )
-हषभः | षभः वे
।
कनिक्रदत् शब्दयन् ल्व्द करता हुआ
| १
3 दधत् धारयन् धारण करता हुआ
च 6 तीर छ 6
रतः वीय्यम् वी्यंको
।
कनिक्रदत् राग्वयन् शब्दे करता हुआ
म शतेन से
शत = (विमरेः छः) * ससे
च्ताणः | प्दयन् देखता हुञा
(चष्टिरीक्षणकर्म्मां ८
निघ ३।११)
>. ॥ = ~ ^
सअच्तऽभिः नेते नेत्रो स
=
दव
॥९।
|
8१
५
(|
( ३४८९ ) क्मरशद्णदरट मन्दे
|
वनेषु वनेषु चनो
५
। ८८.
तर्वणिः | शीषृगामो | शौषू चलनेवालां
4 (निषं ०५)
सटः स्थानम् स्थानको
1
दधानं; | धस्पन्, धरण करता हुजा
व क ।
उपेष अधोवर्तिषु नीचे वारो में
५
भषएष्ठेष् मेदानां में
अग्निः अग्निः अग्नि
1 र # ५ = ५
परेष् उच्चधु ऊच में
ॐ
1
शिखरेषु शिखे में
सानुपु | रेष
सश्छतार्थ$ 1
पुनुनर्मिगरणज्ञीखः शब्दयन् बौ्य॑वान्
वरृपभः (निज-) गत्था सद्यः पार्थिवम् ( स्थानम्)
उपाप्नोति, वी्र्यधारयन् शब्दयन् ( व्याप्नोति)
मान्पमश5१२८ प्छ { २७९० +
ातेननेतरैःपदयन वनेष शीघूमाी देवोऽग्निः अधोंव-
तषु भृषष्ठेषु समुच्टतिषु शिखरेषु (च ) स्थानं
धारयन् (याप्नोति) ॥ २॥
माषपाथः)
घार २ निगलने वाखा धाडता हुमा वीयत्रान
चैर (अपनी) गंत्तिसे एथिवी के स्थानो मे फेर जाता-
ह, वीयं को धारण करता हुआ धाडता हुआ (फेर
जातासो नेसे देखते हुए.वनों मे शीघ चने वाख
अग्निदेव नीचे मेदनोँमे(जर)ऊंचे रिखसेतें स्थान
को धारण करते हुए (फेजाते हे) ॥ ३ ॥
अग्निर्देवता, अत्यष्टिश्छन्दः ।१२।१२।८।८५१२।८
| | ४1.
ससुनातुःपुरोदितोदमेदमे.ऽग्नि-
| ० ॥
य॑न्नस्याऽघ्व्रस्यचेतति कत्वायन्न-
1 1. ॥ 3
स्यचेतति ' त्वाव धाद्षूयते ति-
। । = 1
अनाजातानिपस्पश्े । यतीघुत॒यी-
1 ] 1. 1
रतिधिरजायत् वच्िविधा्रनायत 18
( ३५९१ } भम स्०१२८ ५०४
॥ 1
सः सः वह्
सुऽक्रतः अति मेधावी ` |अत्यन्तवुद्धिमान
पुरऽद्ितः पुरोहितः | पुरोहित
1
दमैऽदमे | श्ेण्दे धर धरमें
भगिनिः अग्निः अग्नि
यन्ञस्य यक्तम् यज्ञको
ह (कम्मणि षष्ठी)
अध्वरस्य भक्दिदुन्, क रहित
चेतति | (यानेन) परयति (याने) देलता ह
करत्वा वुख्चा युद्धि
य॒न्नस्य यन्तम् यक्तको
८)
चेतति | प्यति देखता है
४
अन०१द४६२८ १०४“ { ३४९१ ' }) '
1
क्रत्वा `
वेधाः | मेणा
^ ४ (निघ०्रश्ष)
इषऽयते ... | ्ाथयसानाय
४ 1 41 (^
वि्वानि
विश्वा ., (चोषः)
| त
जातानि. | उस्न
पर्पग्रो स्पर्ांयति
== (अन्व्मीवितण्यथौ-
दर्डथें च्य)
1 ४
यतः ५१५
| तऽओोः धृतं सेवमानः
[3 =
अतिथि; ||मतिषिः
॥
अजायत | जजष्कत
॥
वङ्कः
से
वृद्धिमान
[थं व] ८
प्रार्थना करते हु
= (=
केलिये
सवको
उत्पन्न हुओं कौ
€ ५
| करातादह्
जिससे
घन को सेवन
करता हुआ
अतिथि
उत्पन्न हुआ हे
(हविषाम्) बोढा(| हविरो के)रेजाने
वारं
( शव्द ) कमं सून्टलमन्प
बेधा मेधावी बुद्धिमान
अजायत् | अनायत उत्पन्न हु हे
सस्छतीरथः। =“ ~ ` '
अतीवमेधावी श्हेश्हेप्रोटितः सोऽग्निः
कौरटिस्यरहितं यज्ञम् (ध्यानेन) परयति, वुखचा यन्न
परयति, (सः) मेधावी प्रा्थयमानाय विदवानि
जातानि वुद्धचा स्पशंयत्ति.यतः घतंसेवमानः (दधि.
षाम् ) बोढा, बुद्धिमानतिधिः प्रादुरभूत् ॥ ४॥
मावार्थः।
त्यन्त बद्धिमान, घर घरमे परहित वह् अग्नि
कुटिङता से रहित यज्ञ को (ध्यान से) देखते हेवुद्धि
से यक्त को देते ह, वह मेधावी प्रार्थना करने
वाटे कं लिये सव उत्पन्नमान्र को वुद्धि द्वारा
स्ञ्चं कराते ह, जिल से घी को सेवन करने वाले
(हवियों के) पहुंचाने वाङ {बुद्धिमान अतिरि उलन्न
हए हे ॥ ९॥
अग्निर्देवता, अत्यष्टिश्छन्दः 1१२।१२।८।८७११२।८
॥ 1 ५
क्रत्वायदस्यतविषीषु ज्चतेग्ने-
नन्त { २५९९ )
रवणमरुतांनभल्येपिरायनमोन्या ।
सदष्मादानमिन्वति वसुनांचम-
ज्मना। सनस्चासतेदुरितादमि-
„ ॥ ॥ ।
इत्ःगंसाटघादजिहतः।५।
।
रत्ना यजेन यक्ञसे
यत यदा जब
अस्य॒ अस्य इसके
।
तिभ ० (निघं०२।९ ) क
ऊचलं | सिध्यन्ति भिति हे
८ चत (चीप) ।
=
अग्ने; , ` | म्नः प
1
अविन
1
ससताम्
॥
भोज्या
॥
इषिराय
॥
भोज्या
स्ः
स्म
दानम्
८ ३५९५ ) ऋण्मर१्०१२८भग्द्
[0
अ । कि वि
मेम्णा मसे
{भान्को०)
मरुताम् मरतो के
4
व की न्याई
भक्ष्याणि [हवींषि] भक्षण करने योग्ये
गोर्खोपः, ` ' | [हवया]
इच्छायुक्ताय कामना बालेकं
(निधं० ४।२) चये
इव की न्याई
भक्ष्याणि भक्षण करने योग्य
सः वहु
खद सचमुच
[पूरणः] = «४
दानम् दान को
चण्प०् स्०१२८ पन्य ( ३४९६ )
।
इन्वति | परयत परण करताहै
1
वसूनाम् धनानाम् ध्नोंफे
ष्व । [पूरणः] ~
म॒ज्मना | वखेन वख सरे
न (निघं० २।९)
सः सः वह
नः अस्मान् हमको
जासते त्रायते
~ ~ ~ (यसय सव्वं । 1 ह
दुःऽदतात् | गपात् पापस
न ।
१ कटि + ६.१
थत ८ ॥
शंसात् परिवादयत् कफे
अघात् कुकर्मणः कुकमं से
॥
अमिऽहतः कूरिङस्य कटिके
( ३४९७ ) परमण सुणकृदनन्ह
संस्छतार्थः 1} ति
यदां मनुष्याः अस्याग्नेः वर्षु प्रीरया
यज्ञेन मरुताम् [बलम् ] इव भोज्यानि [हवीषि ]
मिश्रयन्ति, यथा इच्छायुक्ताय भोऽपानि (दीयन्ते)
स दानं खलु प्रेस्यति, धनानां वर्ने (च) असमान्
कुटिलस्पपापात् कूटिलस्प कुकर्म॑णः परादात्
[च] श्रायते ॥ ५॥
भापषार्थं।
„ जब प्ननुष्य इत अग्नि फे घलठों में प्रेभसे यत्त.
द्वारा सरुतोंके (वरू) की न्या खाने योग्य (हव्यो)
मिकाते है, जैसे कामना कने वारे के लिये भोजन
(दिये जते हे) तव वह सचमुच दान को प्रेरण करते
हे,हम को कुटिता करने वाङ के पापसे कुटि-
कुता करने वारे के दकम से (ओर) करक स्ते
धचाते हें ॥ ५1
अभ्नि्देवता,अव्यष्टिश्छन्दः १२।१२।८।८।८।१२८
1 ८012
विश्वोविद्याया्रतिवेसुदंघे
८ ।
₹इस्तेदकविगतरणिनंशि खथ च्छव-
॥ 1 ॥
स्वयानगिश्रघत्। विश्वस्माददिषु-
1
भागभरंन एष्
जच
१२८ ५०१ ८ २५०५ )
म^ऊहिणे, | धे जाता ह
(वरयेलिरि धचन-
1 मले ।
पवस्ते र सवे फे लि
दरत्
1
सुते | सुकम्मणे
ऋ
बारम्
= यवति धापयति
ण्ये दाराणि
(शेयप,)
वि | ५.
चट यवेति (ऋण्वति
~ समुङषाटयति
सस्छतार्थः |
विश्वात्मको न
~~
६ ३५०१ ) कऋर्म१स्र१२द म०७
धारयति, परोपकारीव (च) स्यजति यथा (धनी)
यशङ्च्छय। स्यजति, सवंस्मे एव प्राथंयमानाय देवेषु
ह्यं नयति, सर्वस्मे सुकम्मणे वरणीयम् (धनम्)
भ्रापयति, दवाराणि (च) समद्घाटयति ॥ ६ ॥
भाषार्थः ।
सव के रूप, महान इदवर अग्नि दहिने हाथ
मँ धन फो धारण करते हे, ( ओर ) परोपकारी की
न्याई छोडते हँ, जेसे ( धनी ) यश की इच्छते
खोडता हे, वह सव पार्थना करने बालं के लिये
देवताओं में इवि छेजाति द, सव सुक करने बालों
फे छिये बरने योग्य (घन)को प्राप्त कराते हे (जीर)
दवारो को चोडा खोर देते ॥६॥
अग्निदेवता,अस्यष्टिश्छन्दः 1१ रा१२।८।८८।१२।८
1. ०3. ॥ ॥
समानुष्रेहननेशं तमोहितो देग्नि-
1 । ५
“` यंन्नेुजेन्योननिग्रपतिः प्रियोयन्नषु
1 ।
विश्पतिःसदग्यामानुषाणा मिन्डा
1 छ | ष
. छतानिपत्यते। सनस्चासतेवख्ण-
"०१ सू०११्८१०० ( शपन्य्
स्थपूतेम॑दो टेवस्व धूर्तैः ॥ ७॥
स्ः सः धह
॥ क
सागुप § सनुप्य संवंषीमे
जन प्राचीरं परेरेमें
न । (भान फोर)
श्यस्ऽतमः |जव्यन्तं सुखरूपः | अत्यन्त सुखहूप
शितः स्थापितः स्थापन क्रिया
गया
अग्निः अग्निः अग्नि
~ 1 =
यद्भु; |यज्ञेष य्ञोमें
2)
+ ¢ ‡ ध
जेन्यः जयश्चील जीतनेवाला
म
कौ न्या
| राजां
८ ९५० }) -कन्मन्१ स्०्१२८म्०७
प्रिय ज प्रियः
यन्नप॒ | येषु
|
विश्यति; | रजा
शः सः
व्या हव्यानि
[टि (शेखरः)
।
मानुषाणाम् मनुष्याणाम्
द्व्ठा स्तुत्या सह
छीतानि | कृतानि
पत्यते [हट
ब (निष०२१)
खः. सः.
नः अस्मान्
प्यारा, ,|
यज्ञम ,
राजा
बहु ४
हविर्योको ,
मनुरप्योकी,
स्तुति क साथ
की हक्य को
वी
वह ॥
हमको
भभान्रल् ०१२८ मछ ( २५०४ )
५०७) व
चायत रक्षा करता.
^ (यष्यक्तत्बस. ) (
वरुणस्य ` | वरुणस्य वर्णी.
धतः हिसातः \ हिसा से
©
मद्धः महतः महान की
। ॥ = ५ (९
टेनस्य |देव्स्य `“ |वेवकी
धूतिः हिसातः हिसा से
९. भ २
सेस्छृतार्थः।
सोऽग्निमनुप्यसम्बन्धिनि घ्राचीरे जयक्नीलोरा-
जेव अव्यन्तं सुखरूपः (सन्) यज्ञेयस्थारितः,
यनेपुप्रियोराजे (स्थापितः) सः स्तुत्या सह कृतानि
मनुष्याणां हव्यानि ईष्टे, साऽस्मान् वरुणस्य
दिसातः घ्रायते, महतो देवस्य हिसातः (त्रायते) ॥७॥
८ मापारथ ।
वह भग्न मनुष्यों फे घेरे मं जयी राजा
फी न्यां अत्यन्त सुखहूप हुए २ यतो मे स्थापन
( ३५०५ ) क्ण्मंन्द सू०१२८ भ०८
किये गए ३, यज्ञो में प्रिय राजा की न्याई स्थापन
किये गफ हे, वह स्तुति कं साथ की हुं मनुष्यों की
इषियों के स्वामी टैः वह हमं वरुणकी हिस्ासे
वचाते है, महान देवता की हिंसा से चते हें॥ ७॥
अग्निर्देवता, अस्यष्टिदछन्दः ।१२।१२।८।८।८।१२।८।
अग्निोतारमव्टतेवसुधितिं
परियंचेतिण्डमर्तिन्य॑रिरे इ्यवाह
न्येरिरे विश्वायुविश्ववेदसं दोता-
रंयजतंकविम्। टेवासीरणएवमवसेव-
सुयो शोमीरिलंबसूयवः ॥ ८ ॥
अग्मि अग्निम् अग्निको
४
होतारम् |बोतारम् |छेतको
-कम्मृ१स्१९२८ मन्द € ३५०६ )
=
द्त्तं पूजयन्ति पूजते हें
1 नि
धनस्यधारयि- | धन के धारण
बसुऽधितिम्
तारम् करने बारे को
प्रियम् भियम् व्यारेको
चेतिष्डम |अतिचेतनाशीटम् | अत्यन्प चेतन को
(चेद छन्दा
दिष्टनिठलोपः) |
अरतिम् | इंड्वरम् ईश्वर को
नि नि+ =
एरिरे नि+एरिरेसमीपं | समीप पचे ष
6 प्राप्तवन्त
ईव्यऽवा म् हविषां बोढारम् हवियोंफे ठेनाने
श बारेको
नि नि+ क
एरिरे नि+परिर समीप पहुचे हैँ
समीपप्राप्तवन्ता
(स्मतौ)
( १५७ }) -लण्मं*१ स्०१२८४८
विवृ | सवेषां जीवन- | सव के जीवन
1 कूपत् स्पको
{ आवस्
~ | सर्वधनोपेतम् | सम्पूणं धने वारे
[विश्वऽ ू १
^ वेटसम्
ष्टोतारस् |दोतारम् होताको
य॒जतस् | यजनीयम् | यजन करमे
ए योग्धके
क्विम् | मेधाविनम्, | ुद्धिमानको
(० | ५
द्वासः दवाः देवता
(जसोऽस गागमः)
रवम् रमणीयम् रमणीयको
८ <
अवस रक्षाऽ्थ॑म् रक्षा केलिये
1
बस्ऽयवः | धनकामाः घन की कामना
ध. वाले
मोःऽसिः | स्ठतिभिः स्ुतिर्यो घे
क्०१८,१२८५०८ ( ३५०८ )
रण्व रमणोयम् रमणीय को
वसऽयवः धनकामाः घनकी कामना
७ . ई वाल
संर्हतार्थः 1
(मनष्याः) होतारं धनस्यधारयितारं प्रियम्
अप्यन्तंचेतनाशीखम् (निदवस्योस्वामिनम् (च)अग्नि '
पृजयन्ति,(तत्.)संसीपम(च प्राप्तवन्त हतरिपो्ेडार
निताप्राप्तवन्तःसर्वेषांजीवनषूप सत्र॑धनोपेतं होतारं
यजनीयं मेधाविनं रमणीयम् (चाऽग्निम् ) चनकामाः
देवाःरक्षा्थम् (समीपं प्राप्तवन्तः) घनकामाः (देवाः)
रमणीयम् (अग्निम् ) स्तुत्या [प्राप्तवन्तः] ॥८॥ ` -
) भावाथः। ६
[मनुष्य] होता, धनके धारण करने इले)
प्यारे, अष्यन्त चेतन [ओर सघ के ] स्वामी अग्नि
छो पजते ह, (ओर उसके ] समीप पहुचे हे,
हवियो के रेजाने बारे [के समीप पहुंचे हः] सव के
जीवन रूप, सव घनां बारहो ताःयजन करने योग्य,
वद्धिमान (जर) रमणीय (अग्नि)को घनकी कामना
वारे दृवता रक्षा के लियो समीप पहुंच हं ] घन कां
कामना वारेदेवत स्तुत्तियों खे समीप पहुचे है ॥८॥
इस्यष्टाविशव्यत्तरशततमं सूक्तम्}
१६५
( २५०९ ) कन्भर१ ०२९
= ०मं ०? सू०१२६।
इन्द्रोदेवता, परुच्छेयक्रषिः । “
विनियोभः-
१-११) परप्क्त बश णजरुव पष्ठेऽइनि मरेत्यनीयशस्मे
पिनिधुकम्। (भा० ८१९) ¢
सृक्त का भाषां ! '
षे यखधारे चन्द्र {भपष्टमारो पजा प्रण फे केलिये
जिप्त भपते स्थो मागे बदातेष्ो, हे दोषरदित ( शि्को
मापभणे वदते षो, उख को सरकार मासे रक्षा त नियुक्त फरो,
भौर भापक्ी च्छादोकि एमाय यल बटे, दै दोपरदितं भीर
पीधक्षारी ! भाय हम कविय को पाणो को धुद्धिमामोक्षो याणोकी
स्यार सभो ११ देष! जो भाप युचः ध्ती टटक्षारफे समय धीरो
से स्ति किये जाकर यलयुक्त किये जने योग्यहो, जपके चि
शृरयोरो पे बरयुक्त किये जाने योग्य दौ, जो माप दर्पौ फे
साथ प्रकाशा के जीने घाठे षो भोरव॒दिमार्नोफो यके ट्पि
मेष्य क्षते दो,उक्त यलवान साफ को पेश्यरर्यषान भाराधन करते है
कसे युद्षोखिमि धेगवानघेदेको 1२1 हेधोर! मग्समे चाठे
चम॑रूप यदल दो पदो फएुठक्तेहो, मपष्ो प्रत्येक विरोधी
मरुष्यको दटते दो,विसेध मनुष्य का परित्वाग कस्ते धो, ह श्न 1
म उक्त परक स्तो फो मापक्ते लिये उच्वारण क्वाह, स्ययं
यद्ायालेयद्रके लिये मित्रमोर व्ण चियेमौरद्ी फे ध्य
२.९रवीो के साय प्रका वेः जीतने घाटे अर्थात शस
तामसी दस्युभो के देत मरं छनोगुणो मायाति के पषम्यताका
धरष्पश्य फौखामे घाणे। ~
भर्न्े पू०१२९ ( २५१० )
रघारण करता हं, मत्यन्त दयालु घद्ण फे लिये पिण्यात स्तोभ-
कौ उचारण कस्तां 1३} दे मार्य्यगण|[ सपष्ठो रक्षे
लि टम गपनेसखा सय फे जोबनङ्प भोर प्रबल सद्(यक
दन्द फो फामना करते है, युद्ध मे प्रयरु सहायक श्द्रफी कामना
कप्ते ह, देषा भापस्थयुद्धौमे स्ष्ठा फे ल्यिहम स्तोत्र
एच्छारण फरने के ङिये प्रेरण फये, माप से दाच्च नष वच्च सकता
जिप्तको मपचरलेते हो, भिन सष दाधरुमो को भापघेर्टेते
शो1४1 हेउप्र] प्रत्येक दारुके धमंडको नीचा कयो, जलती
शुरं रकया से मानो नीचा कणो भौर हम षो सपमी
ग्षाभौ से पदले को न्यां रस्ता विघसो, हे शूर } साप निष्पाप
आने गए दो, इतलिये मगेया यनकर मनुष्य के स्वपार्पोकोदूर
करके रल करी रदः करते चह माप हमरे क्वमोप ठेर कर मारे ,
मेता षनो।५। जो व्यान सोमर सवस युरने योग्य षट्रुकी
श्यां स्तोत्र फो प्रेरण करता दै, राक्षसो के मारने षरे स्तोत्र को
प्रेषण फस्ता दै, मे उत खे यह प्रार्थना फर विः धह निन्क् को
दुष्यणुदि को चथ करने पो दास्नौ द्वाय्मप्े दूर हटये भौर
पापको प्राता फरने वाला अच्यन्त नीचे भिरेभौर गणुक्ी
स्या नष्ट हो ।६। हे धनवान इन्द्र ! दम प्यान टुक्तयाणो हारा यह्
घर गे, धन ओर बद्धी यीरताक्नो मगैरमणीय मौर वदो यरता
शाखे धभ को भगे, कटिनता से मनाने योग्य न्द्र को सुन्द्र स्तो
सेमर हवि दास पन्न करे, पूजने योग्य फो धद पकासं
से प्रसन्न करें {७1 दै भाय्यंगण ¡ जो चन्द्र यश की दच्छापे हमारे
भौर मापे समान रक्षक दैभयद दुष्ट चिच वारे विरोधिर्यो को
दूर हटाने मे चत्पर द दुष्ट विर घा ष्े चोर ङाटनेतरं ,सपर
हो, जो षन्न राक्षसोने हमारीभोर पका दै ष स्वयं उर्हीको
माग्नेके खये रीरेन्दम रकन पद्चे,फोकरा दुमा श्त्तिभस्थ हम तकः
भ ष्च ।<। हे इन्द्र! माप दमारे पास वहत धन देकर भार्य,पिष्-
(८ ३५११ ) कन्मगशस्०१२९ म॑०१
रदित भां से आवे, रक्षसरदित मामं से मावे, हम घर्से दूर
वा समीप, दोन सवस्थाभ में माव हमरे साथ रहं, आपदूर भौर
समीपम अपनो रक्षाम दारा हमारा पाठन करे, सद्ा रक्षा दारा
पाटन फर ! ९ हे सबसे मधिक्र वरो { पाङन कर्ता | रक्षक { मरण
रदित श््द्र भप हमारे पास तारमे वारे घन को ठेकर.मावें, भित्र
की न्या रण्ताके लिये आने घाठे भाप का पल वदे, दे प्रत्येक वीर
के रक्षक { बन्नधासो ! दमसे मन्य किंसो दूसरे को पीडित कसे, हे
चन्न | जो हम को पौडा देना चात है उघ्तको पोषित करो ।१०।
हेर! भापञ बहत स्तति किये गये ओर पाप चीता वालको
नीचे गिराने घाल हैःमपि जो देषत। होकर पाप घातने धार्टोको नीषे
गिरते दै, मप्पजो पापो रक्षिप्तके मारने वाटे भीरु सरमे
स्तोता फी रक्षा करने वाटे हँ, रेते तमाप हमं पीदा से यचा, हे
धन घाखे ! इसलिये भाप को पित। ने जना दे, रे धन वाले ! सष्चसो
के मारने धारे भापकोजनाहै॥ ११॥
इन्द्रोदेवता,अव्यणष्टिछन्दः।११।१ 9 १९।८
य॑त्वरघमिन्द्रमृधसरातये पाका
1 र 1 ॥ |,
सन्तसिषिरप्रणयसि प्रानवद्यनयसि।
(अ ॥
सद्यररिचत्तममिष्टये करोवश्यभ्च
1 1
बालिनम् । सोस्माकमननद्यत्-
~ ५ =
तुजानवेधसता भिसांवाचंनवेधसाम्।१
शन्भं०र सू०१२९ म॑०९ ( ३५१२}
यम् ज्सिको
त्वम् . | खम् त,
रथस् ४ थम् रथको
न्द्रः: ` | हेडन्द! दे इन्द्र
म घ्ऽसातय, यन्नस्य षाप्तये
यन्न कौ प्राप्तिके
(माश्कोन) ङिये
अपाका | पद्चादवस्थितम् | पठे ठरे हष को
प्न
† छेरात्वम्)
न्तम सन्त् हुएर्कौ
वलवन्! हे वलवान्
इषि ४१ (लान्पोग) ध
1 ठ
प्रञनयसि | अप्रेनयस्ि आगे रे जातेह।
प्र प्र+ ` =“
अनवद्य ट अनिन्य। है निन्दा से रहन
४ भ्
नवसि
सद्यः
चित्
तस्
अभिष्टये
करः
वशः
वाजिनम्
सः
` अरमा्कम्
~~~ -~--------~~_-~_-~_~
2
( ३५१३ ) कण्मं १ सू०१२९म*१
नय
स्यः
षव
तम्
1
रक्तायै
(माभ्को०)
कुर
(छेदि ग्यत्ययेन राप् )
1
कामयस्व
(देटघडागमः)
च
खम्
(मान्को०)
सः
अस्माकम्
भर+ आभे ले जातेषे
तत्काल ,
१ |
ही
उक्षको
रक्षाके लिये
क्रो
इच्छाकरो `
ओर ।
वल्को
वह, ,
हमारी `
आण्मं०१२्०१२९ मंन ( ३५१४ >)
सनवद्य | हे दोपरहित ! | हे दोष सेरहित
हे त्वरमाणः. | हे शीधूकारी
४. ^ -(लिवन्दरहप)
वेधसाम कवीनाम् कवियों की
(मान्को०)
दमाम् इमाम् हस को
वाचम् वाचम् वागौको
न इव की न्याई
। ध
वेधसास् | मेधाविनाम् | वुद्धिमानों-की
प्स्छतार्थः।
हे वबन् इन्द ¡ तम् (अस्मद्) यज्ञस्य प्राप्त-
ये पदचाद्वस्थितं यम् (निज) रथम् अपे नयत्ति, हे
अनिन्शर ! (यं त्वम्) मपे नयस्ति,तं सदय (अस्मत्)
रक्षाये कुरु, (अम्मदर्थम्)वलम (च)कामयस्छ,हे दोष-
ग्न] सरमाण [ (इन्द्र [ } सः(खम्)अस्माकं कवौ.
नाम् इमां पाचं मेधाविनाम् (वाचम्) डव (श्रण) ॥९॥
( २५९५ ) कऋन्म०१सू०१२९ १०२
मापार्थः।
हे बखवान इन्द्र } आप (हमारे) यज्ञकी प्राप्ति
के छिपे पीछे ठेरे हुए जिस (अपने) रथ को आगे
बदाते हो, हे निन्दा से रदित ! जिक्तको (आप) आगे
वढाते हो, उसको तत्काक हमारी रक्षा केलिये करो
(ओर)हमार छिये बल की कामना करो,हेदोषसे रहित!
काघूकारी (इन्द्र ! ) बहे (आप) हम कवियों की इस
वाणी को बुद्धिमानोंङी (बाणी कौ) न्या(सुनो॥९॥
इन्द्रोदेवत्ता, अच्यण्टिद्छन्दः ।१२।१२।८।८।८।१२।८
[1 । 1
सःगधियःस्माषए्टतनासुकासु-
। 1 „_
चि इच्लाय्यइन्द्रभरदहूतवेनृमि रसि
1 ९ । ॥ 1 4. 1 ५
प्रतूतयेनृभिः । यःशुर्ःस्वश्टसनिता
~ ॥ि 1 1 ॥
योविद्रैबीतरुता! तसीशानासद्धर-
घन्तव्[जिनं प्र्लमत्यं नवालिनम्।र]
कण्मंनटसु०१२९ मंन ( ३८१६ )
स्ः सः
युधि |श्रणु
यः यः
स्म (पूरणः)
1
एतमास संभामेषु
. (निघं०२। १९७) "
कासु कासु +चित्
सर्वेष्वपि
चित् +चित्
॥
. दृश्लास्वः | बरीका््यः ,
चन्द्र हे इन्द्र !
। ।
भर हतये संमामसम्बन्धिन-
आहानाऽर्थन
~
(मरदिषभराम नाम
निघं*२।१७)
करने
योग्य
हे इन्दर
युकी पुकार के
डिये
८ ३५१० ) कणप "१८०१२९ मद
वीरः
असि
जयाय
वीरोंके साथ `
जकः
तहे
जयकेलिये
“ । नरं के साथ
जो
शरवीरों के साथ
प्रकाराको
जीतमे वाला
जो
वुद्िमानोके साय
यन्ञको .. .
पा ण्१ स्०१२९ ४६०२ ( ३५१८ .
॥ क ५
प्ररयिता रण करनेवाला
तरुता 1
तम् तम् , |उस को
दिद य्य॑वन्तः | एेदवय्यवाले
छगानासः (जसेऽखुमोगपः) - ४
आराधयन्ति |आराधन।करते है
इरधन्त (हरधमासघने
कण्डवादेरारूतिगण-
र्वाच्छान्दसंरूपम् }
वाजिनम् अलवन्तम्, वल्वानको
ध न
युद्धार्थम् य॒द्धक लिये
चतर नि्ध॑०२।९७यतुरध्य्ें = *
द्विष्ठोय
]
"ल अभ्वम् घोडेको
# त्यसू (निधं ९।१४) |
न इव जसे
॥ वि व
वालिनम | केगवन्तम् वेगवारेको
[र ५५
संरतार्थः ।
हे इन्द ! सः (स्वम्) श्वण, यः (त्वम्) सवेष्वपिं
युद्धेषु सद्कामलम्बन्धिन आह्नाथ वीरे; पवद्धीका-
य्यःजयाथ नरेः(्रची कतव्यः)जस्ति.शरेः भद्रस्य
४ ( ३५१९ ) ऋ०मं०१ स०१२९ म॑०्द्
जेतां (अत्ति) यः(च त्म्) मेधांविभियं ज्ञस्य रयता
(अन्ति,) ते बछवन्तम् (खाप) एश्वय्य॑वन्तो यद्धाय
वेगवन्तम् अद्वमित्र आराधयन्ति 1 २॥
भापार्थः1
हे इन्द्रः! बह आप सुने, जो आप सव युद्धो र
संधामकी पुकार के खिये वयक्तं करने योग्य
(हं) जय के लिये नरोंसे ( घर युक्त करने
योग्य) हे, जो (आप)जरवीरों के साथ प्रकाश के जीतन
वा हे (ओर) जो (आप ) वद्धिमानों के दारायन्ञक
प्रेरण करने वारे ह उस वलवान (आप को)
एे्वर्यवान आराधन करते हें जैसे यद के लिये वेग
वाठ घोडे को (आराधन करते ह) ॥२॥ '
इन्द्रोदेवता,' अस्यष्टिद्छन्दः । १२।१२।८।८।८।१ २८,
1 ग ज 1 9
दस्मोहिण्माहषगां पिन्वसित्वच
|
कल्न्विद्यायोररलंशरमत्यैपरिदण-
ॐ ९1 ~ 9
चिमत्यम् । इन्द्रोततुभ्येतदिषै-
कन्मं०१ सू०१२९म०्द् ( ३५२० )
(व ५ | + ॥
तद्रद्रायस्वयशसे ' मिचायवोचंवर-
। 1 | -
णायस॒प्रथः सुखक्छीकायसप्रयः। र।
दट्स्मः अद्धतः अद्टूत
हि ` एव ही `
स्म (पूरणः) -
1 वि (+
षणम् = | वपणश्चीलम्, | षरसन बरार को
1
पिन्वसि | आप्याययति षले हो
त्वचम् चमं चमंको
कम कम्चित्.धत्ये- | पत्येक को
५4 (मण्क्रोर) कम ¢
चित् +चित् =
यावी; | एकरोषि_ | अलग करदेते हो
(यु जमिश्रणे लड
चुख्चडमादः)
( ३५२१ ) कणम॑०१०१२९ मन्द
॥
रसम शननुम् दात्ुको
$ ४ (मण्कोर)
भ्रार हे शुर ! ह शूरवीर
त
मत्यस मनुष्यम् मनुष्य को
५५
परिणति परित्यजति [परित्याग करतेहो
©
मत्यम | मनुष्यम्, मनुष्यको
। ६ ध
न्द्र हदन्द्र हे इन्द्र
खत च ओर
= प य
तभ्यम् तुभ्यम् तेरे खिये
1 ५५
तत् तत् उसको,
दिवे दिवे चौ केर
तत तत् उसको
कम्म ०१०१२९ भण ( ३५२२ )
। ५
रुद्राय रुद्राय रद्रके लिये
। १ ५ ५
स्वऽयश्चसे | स्वतोयशास्छने | स्वथं यशस्वी कृ
लिये
भिचाय | मित्राय मित्रके ह्ये ;
बोचम व्रवीमि कहता ~.
ह त टुडघडमावः) ॥
वर्गाय | वरुणाय वरुण के लिये
। [+
सप्रथः | प्रथितम् । को
1 ॥
सुऽगव्टीकाय| अकारे [अच्यन्त कृपालु क
७ = -- सं
एड | ख्य
सुऽप्रथः | भवतम् | विख्यातको
परिः
संस्छता्थ; ।
हे यूर !*अद्ुतः (तम्) व वर्पणकञीलं चम्म-
आप्याययस्ि,(सवम्) प्रत्येक व्रिरोधिनं मनुष्यं प्रथक्त-
रोषि, (विरोधनम् ) मनुष्यं पण्त्यिजसि, ह इन्द्र!
^ अहम्.) तुभ्यं, दि, स्वतोयश्चस्विने सुद्राय.मिवाय,
( रेरे ) ऋणमंर्०१२९ म॑ने
।रुणाय च सुप्रख्यात्म् ८ तत् स्तम् ) व्रवीमि,
भतिष्पारने(वरुणाय)सुप्रख्यातम्(स्तो्ं व्रवीमि)
भापा्थंः।
हे शुरनौर ! अहुत आप ही बरसने वारे चमं
को लात हो,आप प्रस्येक विरोधी मनुष्य को अरग
करते दोषत्येक (विरोधो) मनुष्य का परित्याग करते
हो, हे इन्द्र! म आपके छिये.योके कियेस्वयं यश्ञवारे
रुद्र के लिये,मिन्के लिये ओर वरुण कफे लिये विख्यात
उस (स्तोत्र) को कहता हु, अत्यन्त कृपाटु (वरुण)
केलिये विख्यात (स्तोत्र) को (कहता) ३॥
इन्डरोदेवता, अत्यद्टिशछन्द्ः)१२।१२।८।८।८।१२।८
अस्मार्वावडन्द्रमुभमसीटये स-
खायंनिश्वायुपासरयुलं वालपुपास-
युजम् । अस्माकत्रह्मो तये बाषटत्सु-
पुकासुचित् नहि त्वाभवुःस्तरते
~ „ 9, ज र
स्तुगोपियं विश्व॑शनुस्त॒योपियम्)8
न्म सू०१२दम०् ( २३५२६
स्तरते |तरति “` उर्छाषता है
स्तणोषि आच्छादयति | ठकछते होः
यम् |यम् | 6 को- `
= \}& | ॥ ॐ
विन्नवम सवम् संवःकों
| + ५
नस | शघुजातम शत्रुओं को
५ (जातावेकवचनम् )
स्तृणोषि आच्छादयसि ख्तेहो `
यस यमू [जसुको 3
` क्ररूता्,
(हे आर्याः! वयम्) यृषमदरकषार्थम अस्मत्तखायं
स्वेषां जीवनभतं प्रवं सहचरः
9
म् इन्ध कामयामहे
युद्धेषु पवले.सह्वरम (देन्दंकामयामहे) ९ इन्द्]
स्रम्) सवषु युद्धेषु रकनार्थम् अस्माकं स्तो घे
स्वा तर नतर।ते यश् (वम् ) आच्छंदयेसि यंत
श्रत्रजातसमाच्छादयास्त॥ ४॥
॥ ( ३५२७ ) ऋण्म०रस्०१२९ मं०्५
भापार्थः। वि ।
` (हे आर्यो | ) आप कौरक्ताके चिपे,हसचपने
सखा, सब के जीवन रूप, परवल साथी इन्द्र की
कामना करते हें, युद्ध में प्रवर साधी (इन्दकी
कामना करते हे) (हे इन्द्र] ) शव सव युद्धो में रक्ना
के लिये हमारे स्तो को भ्रेरण करो, आप को शर
नदीं उरछांवं सकता जिक्तको (भाप) आच्छादन कर
लेते हो, जिस सच शतरुसमृह को आप आच्छादन
कर रेते हो ॥) ६॥
इन्द्रोदेवता,विराहरयष्टिछन्दः) १२।१२।८।७।८।१२1७
निपूनमातिमतिं कयस्य त्ते
जिष्ठामिररणिमिर्नोतिमि रुग्राभि-
सग्रोतिभिः । नेपियोयथापुरानेनाः
शुरमन्यसे । विश्वानिपृरोरपपर्भिव-
। । „-, ।
हिरासावद्धिनों च्छं ॥५॥
भ०म०१९्०१२९ सं ( ३५२४ )
।
अस्माकम् अस्माकम् हमारे
वः युष्माकम् तुम्हारी
॥
न्द्रम् | इन्दम् इ्न्दको
उश्मसि | कामयाम | हम कामना करते
2 (वशकान्तो मल~ हें
| क्कारागमः)
इष्टये रक्षार्थम् ` रक्षा के छिये
। ।
सखायस् मितम् मित्रको
(विग्रब्ऽ ऋ सवके जीवन
4 7 | रूप को
( आयुस्
1
पसस् भवलम् खूब वर्वान को
1 ¢
1 सहचरम् साथीको
वाजेष £ य्योमे
(भि २१०)
( ३५२५ ) ऋ०्मं०१ सख०१२९१०४
प्रस्म् प्रवरम् | को
यूजम सहचरम् साथीको
ॐ ५
अस्माकम् < हमारे
ब्रह्य स्तोत्रम् स्तोत्र को
ऊतय रकतार्थम् रक्षा के लये
प्रेरय प्रेरण करो
४ (खान्फो०)
४ न 9
प्रत्स॒पु युद्धम
<< ` ५
1 ७००
कासं कासुचित्, प्रत्येक मं
ॐ प्रत्येके पु
चित् | “च्वि |`
नदि नदि नदी
त्व् ताम् तुद्य को
1
ज्रच्ः शत्रुः श्रु
पमन सूनष्रदमंन्य ( उधर )
1
स्तरते ' | तरति उखांषत। हे
॥॥ ॥
। | ध
स्तणि | आच्छादयति ठकलछ्तेहो
यम- यम् = जिस को ९
५४
५ ‡ ॥| क ज ह ५ 1 र
विश्रवस | सर्वम् स्वको
1 श १
भ्रचम शतुजातम् शत्रुओं को
५. (जातावेकयचनभू)
।
स्तृणोषि | आच्छववत्ति [उक र्तेहो
यस् .. |चम् जिसको
॥
कंस्छतार्थ; !
= अं † 1 [५ प
. इ याः| ८ गृपणमव्क्षाम् अस्मससलायं
स्वपा जीजनभूतं प्रवं सहचरम इन्द कामयामहे
विक ५ ५ +
सुषु भवस -सह चरम् ( ईनदकामयामहे ) हे इन्द]
स्म्) सवपु युेु रक्षाथम् अस्माकं स्तो पररय,
त्वं शतनंतरति थम् (वम् ) आच्छादयसि, यं स्व
, 2
-शतुजातपाच्छाद्पसि ॥ £ ॥
( . ३५२७ ) कमं रर्सृ०१२९ मेर
मापाथैः।
^ (हे आर्यो ! ) आप कौ रक्ना के छिपे, हम् अपने
सखा, सव के जीवन रूप, प्रबल साथी इन्द्र की
कामना करते हं, युद्ध में प्रत्र साधी (-इन्द्रकी
कामना करते हे) (हे इन्द्र) ) श्य सव युद्धो मे रक्षा
के लिये हमारे स्तोचच को घरेरण करो, आपको इत्र
नहीं उखांघ सकता जिप्तक्रो (अप) आच्छादन कर
छेते हो, जिस सत्र इात्रुसमृह को आप आच्छादन
करखेतेहो ॥९॥
इन्द्रोदेवता,विराडत्यष्टिशछन्द१२।१२।८।७१८ १२७
निषूनमातिमतिंकयस्यचि त्त
जिष्ठामिररणिभिनोंति मि रुय्रामि-
रगोतिमिः! नेपियोयथापुरानेनाः
भूरमन्व॑से ^ विशननियुतेरययर्धि-
॥ 1
द्िरासावद्धि्नो्च्छ॥५॥
ऋण्म०१ ०१२९ मं०५ ( ३षरे८ )
नि
सु
० ।
म
1 .4|
1
अतिऽमतिस्
1
कयस्य
चित्
=<.
तेजिष्टायिः
५
¦
न
1
ऊतिऽभिः
नि~ ि
सुन न
४५
नि~+सु+नम, | खुच नमा
नित्तरांनसय
(सन्तर्माविदण्यर्यः)
सिथ्यागवम् इठे अभिमानको
(मतिक्रान्तामतिर्येन
तम) ~. _ ~
कंस्य ~+चित्, | भस्येक क
प्रत्येकस्य
यक्तारोपजनदछान्दसः)
चित्
अतिञ्वलद्धिः | अस्यन्त जते
हुओंसे
न ९
काष्ठैः काष्ठां से
इव की न्याह
रक्षासिः ` | रक्ताभः से
॥
विश्वानि
क > £ 1
| सर्वाणि स॒वुकतो.ल 5
( ३५२९ ) ,त्राग्म०१ सू०१२९ म०५
प्रवलाभिः प्रवो" से
हे उग्र! हे उ
° | रक्षाभिः रक्षाओसे
लय के चलो
(लोडथैयद् , छन्दसः
श्रापो्टुक् )
अस्मान् हमक
यथा जेसेःः ` '
पुरा पिले .. `
पापरहितः पापसे रहन
हे ग्र! ` हे शरीर
वि ध ५, १८५ र्
ज्ञायते. ५ “ 1 जाने जातेः
क
भ०म०१ त्०१२९ मं०५ ( २५३० )
परोः मनुष्यस्य मनुप्यके
५ (निघं० २।३)
अप अप+ ` ~`
भि १५५
अप-+पर्षि, द्र हटाते हो
पव् अपवारय्ि | ~
वन्हिः |नेता अग्षैया
रासा समीपम् समीप
(निधं० २।१३
विमसेरात्वम्)
र । (= ९,
वन्हिः नता अयवेया
नः अस्मान् . | कोः
1 प
च्छ अभिलक्ष्य खक्ष रखक्रर
खस्टतार्थ॑; ।
हे उ ! (खम्) पत्वेकस्य (रात्राः) मिथ्यागर्बेन
अतिञ्वलद्धिः काष्डरिव नितरां नमय,
(स््र-) रक्षाभिः भ्रवरटाभीरक्षामिः प्रकाल
गूर | (ल्म्) पापराहृता
( ३५३१ ) ऋ०मं०१त्०१२९१०६
मनुष्यस्यसर्वाणि (पापानि) अपवारयसि, (स खम्
अस्मानभिलक्ष्य समीपे (स्थिस्वा)नेता(मव) ॥ ५॥
मापा ।
हे उथ[आप प्रसयेकद्ाच्र)के मिथ्या अभिमान को खुब
` नेमन करो.जेसे अस्यन्त जरते हए काष्ठं से (करतहे)
ओर हमें (अपनी) रक्षाओ से प्रवल रक्षां से पहले
की न्याई रस्ता दिखाओ, हे शूरवीर { आप पापसे
रहिततजाने गए हो {इसये) अगवेया होकर मनुप्यके
सघ (पापों )को दुर हटाते हो, वह आप) हमारे
समीप ठेर कर( हमारे ) अगवेया बनो ॥५॥
इन्दुर्देवता, अत्यष्टिश्छन्दः १२।१२।८।८।८।१२।८
(अ. =
प्रतद्ोचेथं भव्यायेन्दवे हव्योनयद्ू-
पवान्मन्मरेजति रन्तोदामन्मरज-
४ 1 क
ति । स्वयंसो ्स्मटानिदो वधैरने-
© (ऋ |
तदुम्संतिस् । अवस््रवेदघरशंसोव-
॥ ॥ (
तर मवचुद्रभिवस्रवेत् ॥ ६ ॥ “.
कणम॑०१स्०१२९म॑०६ ( दपर )
|
भव्याय
|
इन्दव्
॥
व्यः
न्
यः |
इपऽवान्
सन्स
|
रजति
प्र ~
एतत् यह
(प्प्कासोपजनः)
प्र + बोचेयम् | भी प्रकार कहु
परकरपंणकथयेयम्
(वचलिङ्चारियस्,
चचउम् )
वर्तमानाय वर्तमान के लिये
माय सोम के लिये
आहात्तव्यः वुखाने योग्य
इन्दः) | , इन्ध]
इष की न्याह
यः जो
वलवान् परवान्
स्ताम् स्तोघ्रको
प्रेरयनि
धरण करता हं
( ६५३३ ) ऋण्मंस्०१२९ ०६
रन्तु*ऽद्छा | रक्षोष्नम् | राक्षसो के भारने
(विमकूेडा ) वारको
| &
सन्म स्तोत्रम् स्तो्रको
| ० श,
रेजति | प्रण करताह
स्वयस् स्वयम् अपन अपि
स्ः सः वह
अरमत् = | अस्मत्तः हमसे
~~ ५५
आ आ~+ त
निदः निन्दितुः निन्दा करने वकि
न (णिदिकुरखायाम् की
किवप् प्रत्ययः)
न र भ [भ
वृधः हननलाघनैः | वधर के साधनो'से
अजेत् आ+ अज्ेत, | द्र हटाषे
अपनयेत् ,.
(गनजक्षेषणे)
1
नन म॑०१्०१२९ मंन ( ३८३४ ,
दु;ऽमतिस |ुब्ठम् खोदी वुद्धिको
= ५५
ऋ
त् अव+ -
सनत् = भिरे
1
अघऽश्रस्ः | पापस्यपरलंसिता पापकी प्रय॑सा
त करने बारां
अवऽतरम् | अधोऽधः अत्यन्त नीचे
~ ~ = ५
1
सव अव | ~
।
द्रम अणुरिव अण् की न्याई
1 २७ (नाग्फो०) ५ र्
सवेत अव + सवेत, नष्टहो
=+ विनद्येत्
संस्रतार्थः।
(अहमस्मे) वियमानाय सोमाय एतत् रक्ष्यमाणः.
भ्य (2 ५ क 2 ५८१ ५५
मभ्यथनम्)घक््पेण कथयेयम् भ्यो वलवान् आ्वानञ्यः
(इन्द्रः-) इवरस्नो्नं पेरनिगक्षोषनस्नोत्र प्रेरयति,
स स्वयं निन्वित्दनुद्धि हननसाभने; अप्मत्तो-
( ३५३५ ) ऋ०म॑०१ सू०१२९ १०९
ऽपनयेन्, पापशंखिता (च) अधोऽधः निपतेत्,भणुखि
(व) विनश्येत् ॥ ६ ५
पाथः)
(में इस) बतंमन सोम के दियेयह पप्राथना)
कर, जो बलवान वुलाने योग्य (इन्द्र) की न्याह
स्तोको प्रेरण करता दहै, राक्षसा कं मारन चा
स्तोत्र को प्रण करता है, वह निन्दा करन वाख फी
खोरी ब्द्धिको बध के साधनों हारा स्वय हम
से डर हटवे,पापकी प्रशंसा करन वाखा अत्यन्त
नीचं गिरे (ओर) अणु की न्याईनष्ट हो॥ ६ ॥
इन्द्रोदेवता, विराडत्यष्टिर्छन्द।११।१२।८।८५।१९।८
वनेमतद्धोचयाचितन्त्या बन
मरयिंरयिवः सुबोय्ये रण्वसन्तसु-
बोय्येम । ट्मन्मानंस्मन्तुमि रेभि-
पाण़चोलदहि ्रसत्यासिरिन्द्रदय-
स्नद्तिनि ्यजच॑दयुम्नद्तिभिः 1७
कणर १स् ०१२९ पं*७ ( ३५३९ )
न
ननम याचेम हमर्मेगि
(भान्कोर)
तत् एतत् यह
(पकारखोपः)
च्हाचया् | वाचा बाणी से
। (निघ |
चितन्त्या |ष्यानपर्या ध्यानथुक्त से
ए ॥ =
वनेम याचेम हम मर्गे
रयिम् | घनम् धनको
रयिऽव्ः | हे भनवन्! | हे धन बाले
© न भ्त
सुऽवो्यंम् महाशो्योपेतम् बडी वीरता वारे
प को
ररवस् रमणोयम् रमणीय को
|
सन्तम् |स हुयर्को
& य्य 1 =
सुऽबी््यस् महश्ोयेपितम् (व्डी बीरता वाले
को
( ३५३७ ) पण्य सू ०१२९२्०७
। सन्तं यत्नसे
शब्त्यम् नने योग्यको
र „| शोभनेःस्तोतरः नदर स्तो से
सुमन्तुऽभि =.
9:11 +
दम् ध (प्रणः) छ
हवीरूपेण) अन्नेन| (दवीप अन्नसे
दषा (निधं २७) ॥
पृचोमद्ि आपरचीमहिः | प्रसन्नैः क॑रं
व तपयाम ; १. षि
आ आट्चीमहि), | हम प्रसन्न करं
। तपेयाम
3 „ | सस्य का
स॒त्याभिः| ` निः _, | सषि स
1 (~ 1 म >
"छ इन्द्रम् नी द्रोः ५)
न्द्रम् ति
1
(त पतसि प्रचर व्पकाप्ठेम से
भु०१स्०१२९ मं०७ ( ३५३८ )
यजचम् यजलनीयम् | पूजने योग्य फो
(दुम्नद्- ्रधाभिदतिभिः| वल पुकारो से
( तिऽभिः
संस्रेतार्थः।
हे घनवन्। (इन्द्र ! ) वयं ध्यानपरया वाचा एतत्
(वरम् ) याचेम, महाक्तोधोपेतं घनं य्वेम, रमणायं
सद् महाशोय्यपितम् (भनंयपचेम) अततियस्नेन मन्तुं `
शाकं श्लोभनैः स्तोत्रैः ( हवीरूपेण) अन्नेन (च) तप॑
याम,इन्दं सस्यामिः परवखाभिः[चीहूतिभि्ृतपंयामः]
यजनीयं प्रचराभिर्तिभिः तर्पयाम ॥ ७॥
मपार्थः।
देधनवान् [ इन्द्र ! ] हम प्यानयुक्त बाणी सेयह
(वरोपांमेचडौ बीरता बारे धनको मागे,रमणीय ओर
साथ दहै वदी वीरता वार धन को मार्गे, अत्यन्त यत्न
से मननेयोग्य को सुन्दर स्तो से[भोरहविरूप]अन्न
से प्रसन्न करैशदन्द्रको सच्ची प्रय पुकारे प्रसन्न
, कूजने यो क्रो भवर पुकारो से प्रसन्न करे ॥७॥
( ३५३९ } ऋ ०र८्० १२९०८
न्द्रोदेवता, अतिश्ाकरीछन्दः)१२।१०।७।८।७१८।८॥
9 ।
प्रपरावोस्सैस्वयशोभिडतो परि-
| ५ ४
वग॑डनदरोदुस्मैतीनां दशेसनूदुम्म॑ती-
ॐ 1 1 आ, क
नाम् । स्वयंसारिमृयध्ये यानडयेपे
„ ।
अचः दतेमसन्नवन्षतिकतिप्ताजुर्णि-
1
©,
नेवनच्तति ।८।
॥ नः भः १ कक
प्रप्र अग्रम आग अग
वः युष्लाक्म् तुम्हारा
अस्मे 1 अस्माकम् हमारा
(दिम दो बदेश्भ)
1
स्वयश्ःऽभिः| निजयशोभिः | अपने यज्ञो से
उतो रक्षकः रक्षा फरने वाला
द (्वषव्णदीष
वच्चति
च्िप्ता
जणिः
न्
वच्चति
|
( ३५७ ) कनन सूत्र मन
न
| क्षः
विनष्टा
एव
भवेत्
(असु िःलेटचडागमः)
न
1प्नोतु
प्वहतेेख्च दागः)
क्षिप्ता
शक्तिः _.
(निध० „४६.
न्
प्राप्नोतु
संस्षनार्थः 1
राक्षसोः से
नष्ट हुं २
ही
हो
नही
प्राप्त होः
फेरी हई
घरी
नहीं
प्राप्त
[हे आर्याः] निजगलोमिः व॒प्नाज्नन्यन्यन
[चि] स्तक इन्रः उ्म॑तिवच्छनाम { विाच्नाय् 1
क०म०९ सू०१२९य०९ ( ३५४२ )
परिवर्जने अथेऽभर (भवतु,) दुम॑तियुक्तानां विदारणे
[ अमेऽग्रे भवतु, ] या [शक्तेः] अस्मान् प्रति प्राप्तं
राक्षसेमिरिता] सा स्यं [तान् एव]हिसितुम् [निव
तेत] [सा] हताएव भवेत्, [ अस्मान् ] न प्राप्नोतु,
भक्षिप्ता [सा] शक्तिः (अस्मान्) न प्राप्नोतु ॥ < ॥
मापार्थः ।
[ हे आर्ययो ¡ ] अपने यज्ञो द्वारा तुम्हारे [ओर]
हमारे रक्षक इन्दर खोटी बुद्धि बारे [िरेधियो] के `
दुर हटाने सें आगे आगे [शोः] खोटी बुद्धिवालों के
चीर डालने में (आगे आगे हो) जो (बरी) हमारी.
ओर आने के लिये रक्षो ने चला हैषह स्वयं(उन
हौ को)मारने केलिये(खोटे,)हमारे पाल न पहुचेफेकी
हु(वह) शक्ति (हमारे गस) न पहुचे ॥ ८ ॥
इन्द्रो देवता, अतिराकवरीछन्दः १०।८।८।८।७।१ १।८
+ 1 |
त्वनडन्द्ररायापशेयसा यादि
५ ।, । 1
पथाअनेहसा परोयाद्यरलसा। सच
` स्बनःपराकच्रा सचस्वास्तमीोक्षभा।
( ६५७३ ) प०मं ०१०१२९०९
~ ॥ ४ 1
पाडिनोदृराद्ारादमिष्टििः सदा
६, ५
पाह्यमिष्टिभिः \ € ॥
त्वस् क~ + 14
५ क
म् ~ | अस्माकम् , | हमार
न्द्रः [देषा ददन) \.
राया घनेन सह धन के साथ
~, |
परोणसा | बहुना बहुत के साथ
(निं०२।१)
याहि भराप्तुहि प्राप्तहो ..
पथा मार्गेण -| मार्गसे
(ए
अन् खसा विष्नरहितेन ` | निर्विष्नसे , :
५. ५ आगे
कन्मनल्०१२९१०९ ( ३१४४ )
याहि भ्राप्नुहि
1.4.
अर च्चसां | र्षसरहित
| ॥
शतत |
सह् ‡॥ ,
न ‡ अस्मान् र
[त् दरे
पराक ~ (नि, ३२६)
। || मा
सचस्व आ^सचस्व,
॥ सहतिष्ठ
[अ मीपे
अर्तम् वी | समपूलयर सश्
चर +आ
पादि पाहि
नः अस्मान्
साथटेरो
समीपमें
पान करो
हम को
( देथध्णय ) कऋन्पं०रस्०१२९ मन्
दरात् | त् दूरसे
आरात समीपात् समीपसे
क. ५ । (अन्ययय्)
[अभिष्टि- रलानिः सहायतां से
( इभिः
सटा सदा सदा `
पाहि पाहि पालन करो
1
(अभिष्टि- रक्षाभिः सहायताओं सें
ऽभिः
संस्छताथः)
हे इन्दर ! खमस्मान् बहु नाधनेन विष्नरदितेन
मर्गिंणप्राप्नुहि, राक्षप्तरहितेन मागण अथतः प्रा-
प्नुहि, द्रे (सन्) अस्माभिः सह वत॑स्व,समीपे (सन्)
( अस्माभिः)सह तिष्ठ, अस्मान् दूरान् समीपात् (च
स्व~}रक्लाभिः पाहि, तदा रक्ताभिः पाहि ॥९॥
पणम ०१स्०१२९म०१० ( ३५४६ )
मापार्थः।
हे इन्द! आप हमको वहत धन के साथ निर्विघ्न
मागं से प्राप्त हों, रक्षसरहित मागं से सामने
(आकर) प्राप्त हीं, आप द्र दहयेने पर हमारसाथ रहे
(ओर) समीप होने पर साथ टेरआप दुर से (ओर)
समीप से (अपनी)रक्षाओं दारा हमारा पालन करे,
सदा रक्षाओं के दारा पालन करे ॥ ९॥
इन्द्रोदेवता.निचुदत्यष्िदछन्दः\ १ १।१२।८।८।८।१ २८
त्व॑नडनद्ररायातरूषसोयंचित्त्वा
मडिमासन्नदवसे मदभिच॑नावसे ।
चओजिष्ठचातरविता रथंकञ्मचिद-
मर्त्य 1 अन्यमस्मटरिरिषेःकल्िचट्-
द्रिवो रिरिचिन्तंचिदटदधिवः ॥ १८ ॥
त्वस् स्वम्
४:
त्
छ
( ३५५७ ) पमं ०१०१२९१ ०१०
म्: अरमान हमको
न्द्र हे इन्द्र! हे इन्द्र
यया घनेन धनसे
। क वथ
तङूषसा | तारथित्रा तारने वारे से
(निपातनात्साधुः) |
पर्रम उथम् उको
-- ५
(य सचमच
चित् ल 9 ६1
त्ता त्वाम् तुञ्च को
मदमा |बलम् ५
अ (मान्कोर)
स्तत् प्राप्नोतु प्राप्त हो
"न (सश्चति्मतिकम्मा
निघं० २२४,
ख्ड्थैट्डचघडमावः)
सें यदोऽथम् यश फे यि्यि
#॥ र (मा० फो०)
वंन सुरद ०१० ( ३५४८ )
मे महते महान् के छे
सिचम् = |भिचम् मित्र
न् इव की न्याह
अवसे | रषणार्थम् | रकषाके लिये
1
खओजिंष्ट | हे वखव्तम ! | हे सव से अधिक
ध वर बारे
चातः हे पाङयितः ! | हे पारने बारे
॥
अवितः० | हे रक्षक। हे रक्षक
॥
रथम् रथोपलद्षितं वीरको
॥ि वीरम्
क्तम कम् + । परस्येक को
= कम्
चित +चित् ~
५ 6
यसत्यं | है मरणरहित ! | हे मरण से रहित
न्यम्
अस्मत्
रिरिषेः
काम्
चित्
सअद्धिऽवः
( ३५४९ ) ० ०१६०१२द१०१०
अन्यम् दृलरेको
अस्मत्तः हम से
पौडय पीडादो.
।
, | रणस्य इटश्छान्दसः) | `
कम् +चित् | किसीको
+चित् -
हे विन् | हे वज्रधारी
रिरि्न्तम्| पीडयितुमि=छ- ीडा देने की इच्छ
चित्
अद्विऽवः
तंह
(लनि व गुणाः ५ को
खदु सचमुच
हे वजन्! | हे वज्रधारी
सस्छतार्थः ॥
हे बखवत्तम ! पायितः ! मरणरहित ! इन्दर |
त्वमस्मान् तारयित्रा धनेन ( पाप्नुहि, ) उभथंल्ां
मिन्रमिब यशोऽर्थं बरं प्राप्नोतु, महते यश्चसे (वटं
का्म०९ स११२९०११ ( रेष५० )
प्राप्नोतु), हे परत्यक वीरं रक्षितः! वेजिन् ! अस्मत्तो.
ऽन्यं कञ्चित् पोडय ! हे वजन् ! (अस्मान्) पीड.
चितुमिच्छन्तं खलु (पीडथ)। १०१
मापार्थः। क
हे सथ से अधिक वल बारे | पाने वारे |
मरण से रहित ! इन्द्र ! आप हमे तारने वारे धन
के साथ (घाप्त हो.) उथरूप आपको भित्र की
न्या यज्ञ के छिये वल पराप्त हो,वडे, यश्च के छिये
(र भ्रप्त हो) हे भ्येक वीर के रक्षक । वजधारी !
हमसे दूसरे किस को पीडित करो, हे बजी ¡जो
(हमको) पीड् देने फी इच्छा करता हे सचमुच उस
को (पीडित करो) ॥ १०॥
दन्योदेवता,स्वराइत्य्टिदछन्द्१०।१ १।७।८८१२।१०
पादिनदन्द्रसु्टुतस्िधौ वयाता-
सदमिहुम्मतीनां ठेवःसनृदुम्भती
नाम्।₹न्तामापस्यरससचाताविप
स्य मावतः, चधाहित्वाजनितायी-
( ३५५१ ) .कण्म०रत्०१२९१०११
| ४ 1
जनदसो रक्लोडणं त्वाजोजनदसो।१९
।
पाहि पाहि रक्षा करे
नः अस्मान् हमको
न्द्र् हे इन्द ! दे इन्द्र ! '
सऽस्तत | देसुष्ट्त) हेभटी प्रकारसे
= ॥ ~ स्तृति कियेगण
सिध; | पडलः पोडा से
मधः प्रापरिता चे ऊेजाने
अभवत (अन्तमांवितण्यथः) 4
सदम् सदा | संदा
त् ४ ही
दु:ऽमतीनाम् पापवुद्धीनाम् | पापुद्धिवालों के
टन ५ देव ४ ५ द्व
१
क०मग१स्०२९१०११ (( ववर् )
सन् सन् हुआ २
दुःऽमतीनाम् पपवुद्धीनास् | पापवृद्धि वालों के
हन्तां | हन्ता नाश करने वाखा
पापस्य पापिनः पापीके
रच्तसः | राक्षसस्य राक्षस के
चाता रक्षिता रक्षाकरनेचाला
विप्रस्य स्तोतुः स्तृतिकरनेवारेकी
।
मावतः | मदशचस्य मुञ्च सरौलेकी
घ न इस छि
(ला [| माग) र
एव ही
त्वा वः रुञ्चको
( २५५२ ) कण्म॑०९.ल्०१२९५०१९
जनिता पिता पिताने
1 उतन्न |
उस्पादितवान् | उत्पन्न किया हे
जीजनत् (अडभावः)
वसो हे धनवन्! | हे धन वारे
८ ५२
मों कं मारने
{ऽखनम = राक्षस
= वारको
त्वा स्वाम् तक्षको
् । + पि ४]
जीजनत उस्पदितवान् | उस्न करिया हे
५ 99.
वसो० हे धनवन्! | हेधन वारे
संस्छतार्थः 1,
हे सुष्टुत ! इन्द्र ! सदेव पापदुद्धीन् अधः
प्रापयिता, देवःसन् पापवुद्धीन् अधः भ्रापयिता
पापिनोराक्षसस्य हन्ता माहशस्य स्तोतुस्त्राता
(च स्वम्)अस्मान् पोडातः पादह धनवन् । अतप
पित्ता त्रामुखादिततवान् हे भनन् ! राक्षपानां हन्तारं
त्वामुत्पादितवान् 1.६१ 1
कमं ०स्नदर्टम्०१९ ( ३५५९ )
: मा्थः। ।
हे भी षार से स्तति किये गए! इन्द्र ! सदी
पाप वृद्धि बालों को गीचे छे जाने बारे, देवता
हयोक्रर पापबुद्धि वालों को (नीचे छे जाने वालेः)पापी
राक्षसां के नाद करने वारे ( ओर ) शन्न सरीखे
स्तोताकी रक्षा करने वारे आप हमें पीडासे
वचां, हेधन वारे ! इसी ल्यि पिता ने आपको
उस्पन्न किया हे, हेधनबान ! रक्षसो के मारते वाले
आप को उत्पन्न किया हे॥ ९१ ॥
(3 + [
इत्येकोनिशदुत्तरङततमं सुक्तम् ।
परममर रतु०१३० ( ३५५ }
4 ध
चट० म १ सू १२० ।
अग्निर्देवता, परुच्छेपच्छपिः।
विनियोग :-
१-१०। पतत्सृक्त पृष्टयपडद्टस्य चष्टेऽदनि निष्केवस्यम् (आ०८।१।१७
१। "पट्द्र् द्ये मद्रते माध्यन्द्निक्तवने ब्राह्यणाच्छंलिनोऽ-
नुरूपठ्चेऽपि चिनियुकत( (द०अा० ५।१।१ ७)
२ । भ्पिवासोममिनद्र~श्सयेषा होतुः पुरस्ताद् विनियुक्ता ^पण्ठेऽदनि-
माध्यन्दिनिखचने प्रस्थितयाज्यानां परस्तादन्याऋचः्रक्षेपणोयाः'
युक्तेः
सक्त का भावाथ ।
द्र ! णाप दूर से हमारे पाल भामो, जसे सप्युखुषो फो
पारक भग्निदेव यका मे माते ह मौर जसे सद्पुखप। फो पालक राजा
किलीषो चरम भते, दम सोमधो निचोद् फर एविर्योको
ल्यि टप रफट्वे मिखकर सापो वठ को प्राप्तिफो चयि प॒खातेष,
जतै पन्च पिता फो याते है, चैसे पूज्य माप फो हम वठ फ प्राप्ति
फे चये शुकाले दँ 1९ दे इन्द्र ! भाप पयर से निचोडे हए सोम
षो पव, सतते मेष से सचि हुए तटा वो ठर पीता दै, भत्यन्त
व्यासा वैल पीता दै, षद सोम माप के लिये अत्यन्त यटारक पामर
हो, मदसि भौर ष्णन्तिके देने पाटा द्रो, थाप फो घोदे सूर्य्य
क ग्वार ल्पते सय दिनि सयवं थो ठाने ए ।२। पर्वतम चि
हृषटनिधिको जो गृफामे स्का हमा चालते पञ्च फा यण्डा
पाचरतैषो योचमे दिगा र्दनारै पेते सोमारदित प्यसेतर
छे दप सुरे परङदारूपो निधि षो अद्रिम मं प्रधान द्र
माकर मसे निष्ट कर ठापैसेकोदं मौमादेगोष्डषो धा ठ
बरे ्ो ण्ा करवा दै पेते वम्रो एटद्र मे चिपे दय पशाच द रध
( ३५५६ ) कन्म०१ स्०९३०
को भ्राप्ठ कर्के वछोको खोर दिया,चिपे हुपवर्जो केदार को खोड
दिया ।३1 इन्द्रे वत्र को दानो हाथो मे दद् पकडुंकर फकने
षे दिये पेखा पनाया है फि जिप्से जल कीसी पती धार हो,
हे इन्द्र 1 आप तेज, वरू, भौर साम्यं से युक्त दोकर इत्र को पेसे
कारते दो जैमे वड बन के दक्षा को, रेस काटते हो जैसे को
कहा से काटता दे! ७। दे न्द्र! अपने नदियों को समुद्रम
जनेके लि सदस से रथो की न्या हांक दिया जैसे वटक
इच्छा से रथो को दांकते हस संगम से मागे शन उपकारी नदियों
` ने मपने क्षरित कटे घन को मिखा दिया हैःमानो ये मनुष्य के
स्यि सव धनौ को देने वाटी गो छट दुई २, जेख मनुष्य
ज्ातिके लिये सय धनो फो देने वाली गैर शक दोवी हैँ ! ५। हे
मेधावी द्र! धन की इच्छा करने बाठे. मनुष्यो ने इस स्तो को
आपके दे देसे बनाया हं जले वद्धिमान कारीगर रथ को दनाते
है, पको लिगारने के लिये यह स्तोत्र वनाया दै जैस युद्ध
भर वेग वाजे यदास्य चोद को लिगार्ते दै, जैत वल मौर धरना
कते प्राभ्तिके लियि घोडे फो सिगारते ह, सव धनो को प्राप्ति (
लि सिगास्ते है 1६1 दे नट । इनदर । गापने पू क चिथ भौर
परम म दिवोदास फे लिये शयुयो के न्ये गदोको तोदा ह,
हे नट } यापने चच से गदौ को तोडा दै, मयानक हन्द ने अपने
घटके दारा मतियिग्ब को यडे.डे, धन देते हप शम्बर दस्युको
परयत से नोचे गिसया दै, भपने यल द्वारा सव धनौ कोदेते
हप नीचे निया दे । ७ । सकट रक्लामो कषे साय भार दद्र
ने मपने मक माय्यं को युद्धोमे सूरस्श्वाषी दै, सययद्धोे
र्षा की दे, पल दस्युमूमि म उश्च सभ्यता का श्रकादा लाने
रे सूर्य का परदाय ही स प्यिगी पर सव चयौ का
। ग उत्पा-
भ ह त्प
पु
क्र००१्०१३० ० ( २५५७ )
के निनि विये दपः युद्धौ मे खूब र्ता को है, वतदीन दस्युमौ
को खव दंड देते हपट काटे चमे फो मह् की सन्तान के मधीन
किया है, चद भत्यन्त लोभी दस्युर्मो को जखते इष की न्या
नाश कर्ते दै, दुग्खदाईं द्स्थुजाति का यत्यन्त नाद करते हैँ ।
1८1 सूर्य्य ने उद्य होकर वल से प्रकाश्य की परिधिको वदाय
है, वद खाीके दोते ही असुरो की वाणी को हरस्ते है,
दश्यन करते दप सव मोर से दरखेते ठै, हेष} मापजोप्रेम
करते हष रक्वा फो चयि दूर से माए दो, पद श्वीघ्रता करने धाठे
आप मनुष्य भिन्न को न्या पूणं सर्पो के देने वाठे हे,सव दिर्नो
श्लो्ता करते पपी स्यार सुखो फे देने वटे हो ।९।दे चोरों
फे कामं फरने वाठे ! गदु के तोढने वठे! इन्द्र } मापद्मको
नप स्तो्र सुश्चा कर मोर हमसे छम कमं करवा कर सपनी
रक्चामो से हमारा पाटन करो, भौर दिवोदास फे वंश मे उप्यन्न
हपजो्मह उनदमक्ते स्टति कि जाकर द्य षदो जसे द्नि
ते प्रकारा ते माकाधा दूता दै ॥ १० ॥
ईन्दोदेवता, अस्यष्िदछन्दः। १२।१२।८८।८।१२।८
॥ 1
णन्द्रयाद्युपनःपरावतो नाय-
1 निदघामोव + *
मच्छाविदधानोवसत्पति रस्तंग-
८ ॥ | ्
जेवसत्पतिः ' वामहेत्वावयं प्र-
रदा मदे से पटे र्ग पाठो दस्युलाति मभिपरेव है।
( ३५५८ ) .ऋ०्मं०१६्०१२० भ०१
॥ ॐ 1
यस्वन्तःसुतेसचा । युचासोनपित-
+~ | +> 9
रवाजसातये संडष्ठंवाजसातये 1९
४1
इन्दर
याहि
डप
न् ‡
॥
पराऽवतः
न
यस्
1
च्छ
आ+
हे इन्द !
आयाहि
प्रति
अस्मान्
द्रदेशात्
(निघं० २।२६)
यथा
अयम्
हे इन्द '
आभो
कीओः
हम क्रो ,
( २५५९ ) भभम ० १सृ०१२० ०१
॥
विदधानि- | यजनस्थानानीव | यज्ञे स्थानां को
ग (निष०।२।१७) जैसे
{ ऽद्व
। भा (२४
‡ | सतां ; |सन्जनों के पाटने
सत्ऽपतिः | सता पालक य
।
अस्तम | णम् घरकों
भ (निघं०।२४)
राजाऽदव | राजेव राजा की न्याई
।
¦ | सतांपकः | सञ्जनोके लने
४. + वाखा
हवामहे | आह्वयामः वुखाते हे
त्वा खाम् तुञ्चको
व॒यम् चयम् इम
1
प्रयस्वन्तः [हवीरूपेण)अन्नेन| (हवीरूप) अन्न से
युक्ताः
८०
युक्त
सुतं (सोमेोनिप्यीडिते| [सोमक] निषोदे
जाने प्र
कम१०१स्०१२० १०१ ( ३५९० )
सचा | सहभूसा भिरुकर
। (यास्कः)
भनासः ० न
न इव जसे
॥
पितरम् | पितरम् पित्राको
। > =
॥ चस्य भाप्तय | व की न्तिके
य
|
संदिषटटस् | पूजनीयम् | पूजनीय को
। १
बाजऽसातय्। वरस्य प्राप्तये | वर्की प्राप्ति के
चये
क्षस्छतारथः।
हे इन्द्र ! ( स्वम् ) द्रादिवाऽस्मान्परत्यागच्छ
यथा सतांपतिरयम् ( अग्निः) यजनस्थानानि यथा
च) सतांपतीराजा (कस्यचित् ) शम् (आगच्छति,)
(सोमे) निप्पीडिते (हबौरूपेण)अन्नेनयुक्ता वयं सह्-
भूखा खां वलस्य प्राप्तये आद्ययामः यथा पुत्राःपित-
रम् ( आयन्ति) पूज्यम् ( त्वाम्) वरस्य प्राप्तये
. . (ाहयाम>) 1 १॥,
( ३५६१ ) ऋम°रस्०१३० मण्
भापार्थः।
इन्द्र ! आप दुरे मानो हमारे पास आभो
जेसे सज्जनो के पारकं यह (अग्नि) यजनके स्थानों
की ओर ( आते हे ओर ) जेसे सञ्जनों के पाक
राजा (किसी के) घर मे (माते हे) (सोम के) निचोडे
जाने पर (हवीरूप) अन्न से युक्त हम इकटे होकर
आपको बकी प्राप्ति के छखिये चात हं, जसे पञ
पिताको (वृखाते हेः) (वेते) पृञ्य आप को (हम)
चख की प्राप्ति के लिये वुखते हें ॥ १॥
द्रोदेवता, अत्यष्टिश्छन्दः 1१२।१२८।८।८।१२८
पिवासोममिन्द्रसुवानमद्िभिः
कोनसिक्तमवतंनवंसग स्तातृषा-
योनवंसगः । मदायदर््यतायते तु
विष्टमायुधायसे । ात्वायच्छनतु
इरितोनसूय्यं महानिरेवसूयम्।२
प्रः००१ सू०१३९ भ॑ ( ३५६२ )
॥
पिव
॥
सोमम्
इन्द्र _
सवानम्
हि| [0
|
अद्विऽभिः
त
कोशेन
सिताम्
भवतम्
न्
„ 1
वसगः
ततुषाणः
पिव पीं
सोमम् सोमको
हे इन्द्र ! हे इन्द्र !
सयमानम् निचोड, जाते
कपेणिकर्धत्ययः) हए को
प्रावभिः पर्थरों से
मेधेन मेधघके दारा
(नि्ध०१।९०) |
सिक्तम् चे हष को
जलाशयम् तलाओकौ
(माण्को०)
ध क
इव जेस
चीवरं & वख
अतिदपित्तःसन
स्यन्त प्यासा
२
म्
१
वसगः
]
मदय
१ ॥
खग्येताय
(3
ते
॥
तुबिःऽतमाय
र
धायसे
न्त्
वक्र |
( ३५६३ )
इन
वरीवर्वः
मदाय
कान्तये
(दर्यतिःकान्तिकर्मा,
निघं०२।८)
तत
वखवत्तमाय
पानाय
(धेर्षाने उन्दलोऽ-
सुन्.)
आ+
प्वाम्
आ-+यच्छन्तु,
आवहन्त
अनप १्* १३० भ॑रे
॥
य्
चै
भद के लिये
0, न + शकत
काणन्तके1ख्य
[9
अत्यन्त वख्वन्
केलिये
पान करने के लिये
सा+१०१्०१३० भेण ( रेपस्छ )
इरितः |च्मः बे
न ङ्व जेसे
स्न स्यम् सूय्यं को
© भ
अ्। अहानि दिनि
| ( श्लोषः )
वि्वाऽद्धव् सर्वाणीव (४ सचकी न्याह
| ह ९
सर्य्यम र्यम् सूय्यं को
ध |
संस्रतार्थः ।
हे इन्द {म् ) मावभिःतूयमानं सोमं पिव,यथा
मेधेन सिक्तं जलाशयं बव; (पिवति,) अती च-
पित्वरटीवदः(पिवत्ति, स सोमःोतव मदाय,कान्तये,
चलवत्तमाय पानाय (च भवत्) स्वामक्वा सर्य्यमिव
आवहन्त् यथा साणिदिनानि सूच्य्॑ (आवहन्ति) ।२
माषार्थः।
हे इन्द्र ! आप पत्थरों से निवोडे जाते हप
सोमको पीये जैसे मेधसे संचि हुए तला को
( उष्ण ) क०म॑०१त्०१२० मण्ड
वेर पीता है, अत्यन्त प्यास वैल पीता है, (वह सोम)
आपके मद के लिये, कान्तिके छिये ओर. अत्यन्त
वलकारक पानके छिये (होः) आपको घोडे सूर्य्य की
ग्यां खावें जेते सव दिन सुर्यं को (खाते हे) ॥२॥
इन्द्रोदेवता, निचदत्यष्टिर्छन्द।१२।११।८।८।८।१२।८
अबिन्ददिवोनिदहितंगानिर्धिं
वर्नगभैपरिबोतमश्मन्य नन्तेअन्तर-
मनि । व्रजंबजीगवामिव सिषास्-
न्नङ्धिरस्तमः! अपाहपोदिषन्द्रः
पशेदतादारइषःपरोहताः । ३
॥ १,
अविन्दत् [अन्विभ्यरन्धवान् [दूढकर प्ाप्तकरिया
५६
दिविः द्विः यसे
अगम०रस्०१३० मेण्डे ( इपर ) `
। ^
निऽहितस्ं स्थापितम् ` | रक्ी हु कोः
||
गृद्धाः “ '|रुहाषाम् `
५
। ध
(लप्वमयाु्) गष ˆ~ `
निऽधिम् निधिम् निषिक्तो
वेः; .. , `|प्किणः पक्षी;
न्. - हव की नवा
गर्म अण्डम् अण्डको
परिऽनोतम् पच॒ चोभे र
अश्मनि अर्मनि प्र भ दुष् को
६ सीमां से रदितमें
अन्तः सध्ये वीच
। क
डमनि | पर्व॑ते पवत न्न
त्रजस्
{ ३५६७ ) ००१०१३० म्द
गोष्ठम्
बनो वज्रधारी
1
गवाम्ऽद्धव | गवामिव
1
सिसासन् | पराप्तुमिच्छन्
वि (वण सम्भक्तौ)
गोष्ठको
वज्रधारी
गोभों के जसे
प्राप्तकरनेकी
इच्छा करता हुभा
| ५ र,
अङ्धिरःऽतमः| अद्गिरस्सु मुख्यः [अंगिराओंमं मुख्य
{
# | अप+
अहयोत् | अप+अद्णोत्,
= 79 अपाद्तवान्
दषः वानि
1
न्द्रः इन्द्रः
परिऽताः परिवेष्टितानि
।
द्रः
दवाराणि
खोक दिया हे
वो को
पान्मंन सुरट्द०्मेन्ध ( २५६८ )
1 न्त
षः अन्तस्य अन्नक
परिऽहताः परिवेष्टितानि |ठके हुओं को
संर्कतार्थः।
अद्गिरस्सु मुख्य इन्द्रः पक्षिणः अण्डमिव अद्मनि
परििष्टितं सीमारहितपर्वतम्ये ( परिवेष्टितम् )
गहायां निहितं निधि दिवोऽन्िष्य छन्धवान्;
वज्री (सः) गवांगोष्ठभिव (ज्योतिर्गोष्ठम्) पाप्तु-
मिच्छन् परिषेष्टितानि वानि अपादतवान्, परिषे
ष्टितानि बलस्य दाराणि.अपादतवान् ॥३॥
मापाधः।
अंगिराओं मे सुख्य इन्द्र ने प्रक्षी के अंडेकी
न्याई परथर सें चारों ओर से ढके हुए सीमारदित
पर्वतम (ठके हुए) गरामं रखे हुए खजाने को
धौ से दूढकर प्राप्न किया, (उस) वी ने गोओं के
गोष्ठ की न्याई (्रका्च के गोष्ठ) को प्राप्त करने
दशि इच्छा करते हुए. दक दुष चस को खो ददिष,
ठके हुए वरुके द्वरोंको खोर दिया॥३॥
हन्द्रो देवता, अर्यस्टिद्छन्दः ।१२।१२।८।८।८।९२।८
दाहहाणोवलृमिन्द्रोगभस्त्योः
( ३५९९ ) कभ्मं*१६०१२००४
४६। | =|
चश्च वतिगसमसनायसं्य टहि-
1 1 दं ८ 1
त्याय॒सश्यत्। सविन्यानचोजसा श-
1 1 । +
वोभिरिन्द्रमज्मना। तष्टेवह्चवनि-
। < ।
नोनि्श्चसि परवेवनिदश्चसि ।&।
‡ ढं गहन् दढ पकड्ता हआ
द॑हद्ाण (3 | ॐ
॥
वजम् वनम् वज्ञको
^ ५
॥ र
इन्द्रः इन्धः इन्द ने
गं कि
गभस्त्योः | बाहोः दोनों भुजाओ' में
(निध०२।४)
॥
च्द्यऽद्धव | उदकमिव जट की न्याह
(निघं० ९१२)
तिग्मम् | तीकणंययास्या- | जैसे पेना हो
- ^ । त्तथा #
कममन१,८्०१३० ० = ( ३५७० ) =^
| ्, ५ = ध १,
असनाय फोकने के छिये
सम् सम्+ =
यत् म्+रयत्,सम्यक्| खव पेनाया है
म तनृषततवान् ।
(ोचनूकरणेमोवः्य
नीत्योकषारखोपोऽ
+ , | डमाचद्च)
(अदिऽष्द-| न्नस्यहननाय | इत्र के मारने के
"न (लिङ्गभ्यत्ययः) लिये
त्याय
सम् सम्+ वि
र्प्यत् सम् +यत्, | खुव पनाया है
सम्यक् तन्छत्-
वान्
[सम्ऽवि सेयुक्तश्तन् | भिखा हु
- _ ; | (गती छिराकानच्)
व्यान = 9
श्रोनसा तेजा
\
2
<
4
२५७१ ) कीन्मर स्०१२० मर्थ
श्वःऽमिः शक्तिभिः शक्तियो से
इन्दर देदन्!, |हैइनद' `
मज्मना वलेन - | बलसे,
तण्टाइद्व तष्टेव । | जते तक्षक
हत्तम् | क्षम् | शक्षको
वनिनः वनस्रम्बन्धिनिः | वनोँकेः
नि निन ।
वश्चसि |नि+द्वसि, | खूब काते हो
र नितरां छिनत्सि ५
अर्च छेदने)
पर्नाऽद्धव| पदुनेव | हादे से मानो
नि नि -
वश्चसि | नि+्र्चसि;. | खव काटते हो
नि नितरां छिन्निस्ि|.
शम ०१स्०१३००५ ( ३५७२ )
संस्छतार्थः 1
इन्द्रः वजं बाहोः ददंधारयन् क्षेषणार्थं उदक-
मिवतीक्ष्णीकर्तु सम्यर्तनुक्ृतवान्, चरत्रस्यहनना्थ
सम्यक्तनृञ्कतवान् हे इन्द्र ! (खम्) तेजसा शक्तिभि-
खेन (च) संयुक्तःसन् तष्टावनघ्क्षमिव (तं चत्रम् )
नितरांछिनस्ि, परशुना इव छिनत्सि ॥ ४ ॥
भाषार्थः; ।
इन्दरने वज्र को दोनों भुजां में हद पकड कर
फेंकने के डिये जरकी न्यां घर देने कं सिये खव
पेनाया है,.बृत्रके मारने के यये खुब पेनाया हे, ह
इन्द्र आप तेजसे शक्तियो से(ओर)चरसे यक्त होकर
उस(उत्रोको खव काटते हो जसे तक्षक (बद) वन
के वृक्षो को (काटता दै,आप उस इृत्रको) एसे काटते
हो मानो कुरहाे से (कोई काटता हे) ॥\९॥
इन्द्रोदेवता अत्यण्टिरछन्द्ः । १२।१२।८।८।१२।८
“ | ॥ = 1
त्वंहथानयडन्द्रसतंवे च्छास्-
* ( वतः । ५ रा
न द 4. <
(८
<+ |
त) जग समानमर्थमन्ति-
( २५७ ) नम०१ लूरशद्०्न्प्
एका [~ ध
तम् । घेनूरिवमनवेविश्वटोदसो ज-
॥ | 1
नायविष्नटोहसः॥ ५॥
त्वम् सवम् तूने
1
तघा अनायासेन सहज से ,
।
ति नदीः यों
नद्य (दवितीयं धथमा) +^
इन्द्र दे इन्द ! दन्द
|
सतंबे | गन्तुम् चलने के छथि
1
च्रे प्रति कीओर
समुद्रम् | पुरम् सरको
असृजः खष्टव्ानसि हे
{
रथान्ऽद्व रथानिव जैसे रथों को `
क०मर१८्०१२० म०५ ( २३५७४ )
वाजऽयतः | बरमिच्छतः , | वर कीःहच्छा
7 करने वाँ को
रथान्ऽदइने | रथानिव जैसे रथो को
इतः इतः यहां से
तीः | साहाय्यदा्यः | सहायता देने
षं (सुपामितिपू्वसवर्ण- वाखियों ने
दीर्धः)
अयुज्जत योजितवत्यः | मिलाया है
समानम् =
समानस् (क्रियाविशेषणम) दके को
।
अथम् ४ घनको
1
अक्तितम् | क्षयरदितम् |नाश्च न होने वारे
को
।
~: ऽद्व | गाव गोओों की न्पाई
मनवे ५.५५ मनुभ्यके लिये
“ ( ३१७५ ) ण्म ९९०१२००५
(वि्छऽटो सर्वाथेदोग्धयः | सम्पूणं धनो के
४ देने बाटीं
1
{
जनाय मनुप्यजातये | मनुष्य जाति के
। छिये
(वि्वऽदटो| सवायैदोग्यूः | सम्पण. धनं के
१ # देने वाटी '
१ सः |
छंस्टतार्थः । २ ।
हे इन्दर ! स्वं नदीः अनायासेन समुद प्रति गन्तुं
रथानिव -विषृष्टवानसि, वरमिच्छतो रथानिव
(विसष्टवानसि,) साहाय्यदात्यः (एताः) क्षयरदहितं
समानधनमितोऽम्रेयोजितवस्यः यथा सर्वाथदोर्युः
गावोमनप्याय,यथा सर्वाथदोर््यो मनुप्यजातये ।५।
मापार्थैः।
हे इन्द्र ! आपने सहज से नदियां को समुद्रकी
ओर जाने के चियेरथों की न्याइ खोड हं, वर चाहने `
वारे र्थो की न्याई (छोड हे) " इन सहायता देने
वाियो ने नाच न होने वारे समान धन को.यहां ;
से आगेमिखाया है जेसे मन्य के लये सव धनोः
वमम०१ तू०१२००६ ( ३५७६ )
फो देने वाली गोष, मनुष्य जाति के लिये सव
धनो को देने बारी (गो) ॥५॥
इन्द्रोदेवता, अस्यण्टिछन्दः ।१२।१२।८८।८११२।८
तवा
इमातेवार्चवसूयन्तजायवौ रथन
,
धोरःस्वपाअतचिषुः सुस्नायत्वा-
ग
मतच्चिषुः गुम्मन्तोजेन्ययया वाज-
द |: ~
मुविप्रवाजिनस्। अत्यमिवशवसेसा-
< 1 .।
तयेधना विश्वाधनानिसातये ॥ &॥
इमास् | इमाम् इसको
ते तुभ्यम् तेरे लिये
वाचस् काणीम् वाणीको
( ३५७७ ) ऋ०म०् सृ०१३०म०द
|
वसऽयन्तः | कामयमानाः घन की कामना
--
यवः
रथम्
न
शरः
सुऽअपाः
अतल्तिषः
~ - -अ
॥
सुम्नाय
त्वाम्
अतच्िषुः
करते हुए
मनुष्याः मनुष्यों ने
(निघ २।२)
रथम् * |रथको
चस
ड्व जत
धीमन्तः वुद्धिमान्
(खुपामिति ।
कर्मकरालः कारीगर
2
(भपरति कर्मनाम
नि्धं० २।१ सुपामिति
चिमकतऽतुः)
निर्भित्तवन्तः | बनाया दें
सु सुख के खिये
य
(निघ ३१६)
स्वाम् तुश्च को
निसितवन्तः | वनायाहे
कण्म ^ ए०१३० ०६ ( ३५७८ )
।
शुम्भन्ते; | अलङ्रुर्न्तः सतिगारते हष
=
जन्यस् जयनीटम् जीतने वेको
यथा यथा जसे
६.
वाज॑ष सट्यामेषु युद्धो में
भ (निधं २७)
_ | श, ० =
विप्र हे मधाविन् } |हे पशषवुदधिवाठे
।
वाजिनस् वेगवन्तम् वेगवा को
।
अत्यस्ऽदइव धोड़े को जेते
।
भ्रावेसे बलाय नरके चयि
र्
सातये , | भाप्तये भराप्त के छिये
धर्नां धनानि को
श्लोषः)
1
विश्वा णि सव को
( ३१७९ ) अन्म०९.्०१३० ५०६
1
धनानि | धनानि धनों को
५1 धिप > (नव
सातय प्राप्तये प्राप्ति के लिये
संस्टृताथः।
हे मेधातिन् ! इन्द्र !) घनंकामयमानासनुप्याः
तुभ्यमिमाम् (स्तोत्ररपाम्,) वाचं निभितवन्तः यथा
दद्धिमन्तः कमेकुकालाः (तक्षका) स्थम् (निमिसते)
लामलुर्बन्तः (सन्तः) सुखाय (इदंस्तोत्रं निमित.
वन्तः) यथा सं रामेषु वेगवन्तः जयत्तीलम् (चाऽव
मलदु्बन्ति) यथा चलाय धनशराप्तय (च अख
वन्ति) सर्वाणि धनानि प्राप्तुम् (अलकूवंन्ति) 1६॥
मापार्थः॥
हे मेधावी इन्द्र | ) धन की इच्छा करने वारे
मनुष्यो ने आपके छिये इस ( स्तो्ररूप ) वचन को
वनाया ह जैसे वद्धिमान कारोगर् सथ पतो (बनाते
हं) आपको सिगारते हुए सुख दे लिये (यह स्तोत्र
वनाया रै) जेसे युद्धम वेगवाङ (ओर) जयक्गीर (घोडे)
को (ल्िगारते द जैसे वल (ओर) धनों कौ प्राप्ति के
छि घोडे को (सिगारते हे) सम्पूणं घनं की प्रान्त
फे छिये (स्िंगारते हं) 1६
आनभ०१ सु०१३० भऽ ( ३५८० )
इन्ड्ोदेवत्ता,अल्यष्टिर्छन्दः ।१२।१२।८८।८१२।८
भिनत्पुरौनवतिमिन्द्रपूरवेदिवी-
दासायमद्िदाशषनृतो बलैणदाशु-
वेनतो अतिधिग्वाय॒शस्वरे गिरेस्-
ग्रोजवाभरत् । मद्दोधनानिदयभान-
योजसा विश्याघनान्यो्सा \७॥
भिनत् | विकारितवानसि तूने तोडा है
(मडमघोचचने
। प्यत्ययष्च)
परः पुराणि गदोँको
ॐ
नवतिम् | न्तम्, | नव्बेको
न्द्र हे इन्द ! हे इन्द्र !
[का
४प्ररवें पूवे पूरु के लिये
( ३१८१ ५ कर्म॑" स०्१३० ०७
दिवःऽ दिवोदासाय | दिवोदास केलिये
{दासाय
॥
महते महान के दिये
महि (छतु्यर्थे सप्तमो) ४. लि
॥ ४
दाभषे भक्ताय भक्त के लिये
क, ।
नतो० हे नतक ! हे नर
| १ व्
वजय व्ण व्जसे
4
0 4.
दाभष भक्ताय भक्त के खये
~~ ५2
नतो हे नर्तक ॥ हे नद
(अतिधिऽ | अतिथिग्वाय |अतियिग्ब के लिये
५ ग्वाय
श्राम्बरम् शम्बरम् शम्बर को
गिरः पर्वतात् व
००१ स्०६३० मं,७ { ३५८२ -)> . `
उग्रः ` |उपः उथने
1
#.(। अव+ ~
षै
अरभरट अत्र+अभरत्, । नीचे गिरायाह
~ | अध पातितवान
सहः महान्ति | महान को
धनानि | धनानि धनों को
]
द्यसानः | ददानः देता हु
। (ददाने)
जसा | तेनसा तेजसे
^~ 1
विद्वा सर्वाणि सबको
॥ ] (येः)
धनानि | धनानि धनो को
।
अओजसा | ब्रेन वसे
ध 1 संस्छता्थंः }
ह नतक । इन्दर | (म्) पूरषे,मदते भक्ताय दिवि
० सं० ७५-०६ अद्यो: शुष्चशुद्ि पत्रम् ।
¬" ष» १ भद् छ॒द्म् | ४ ५० मयम् शयम्
५ -----~
` २६९० १२ क्षऽ सुऽ | २४४९ १२ माये मयुवे
३३०८ ७ चोरणा घोरणा | ३०५२ ६५ शमेन शुभेन
३३९९ १३ घतस्य धृतस्य, | २५५ द = (णर्वोष) .
1 २७०९ ६ शप्रतः सुत्रताः तिप)
५११ ९६४ य पः ३५५५ २ पो षौ
॥ ३५१७ ७ कक्षा कक्षो | २४६० १० मुने मूत
४;
\ ३५१८ ११ यस्यः जस्पुः | ३४६३ 2 देषेप देवेषु
। रेरर शद मृत मनु [देस श्दे त्वम स्वम्
1
। ३०२२ १४ सयन्धं सुवनधं ३४६६ ८ इत॒ इत
। ३२९ -१६ पजा; पचः | ३9६७ एदे सेवितम्
) इण्ट २ जिन्होने जो सेवितम् “
" ३४२५ १५ परऽ परि | ३०६० धद देवान देवान्
(३४२६ ६ यद महाम् | २०६७ १४ अत अतो
॥ १ ॥)
, ३५२८ ९४ म्यक सभ्यक् | ३७६८ ९० म्नये । न्वये!
(३७३७ २ जये जूतये | ३९७० ११९ (ङ (श्
३४२८ १ शक्र श ३७०४ दे मा "भि
४४३ श का क्तो र्ष्ड र (नाहार).
३७७७ ७ पुरूणि पुरूणि | „^ (दय)
देथ १२ भन मनु ३५८० € येय लोक्य
९७४५ १० ददि दइष्वि | २४८३ ७ मपा मुपा
३५४६ 1 1{ २९८४ ११ स्वम) त्वम्)
० सदत्तेऽ सुदर्शाऽ ३०६५ ३ ^
ऽस् उः
1
अंक ७९८०] (माग॑शीर्प-पोष १९६९ ६
चभ्बेद् संहिता (
ध
वेदिक जोवनव्याख्यायता)
पदपाठ, व्दाथे,संस्छृत ओर भाषा अनुवाद
टिप्पणी ओर भन्त्रो के आश्य पर ८६
व्याख्यान से युक्त
च 9205
स
-------
जिसको मृकताननिवासी पंण्शङ्ुर द॑त्तशास्त्री (
की सहायता से शिवनाथआहिताग्निने
ध & सम्पादन किया। |
साहोर व ।
$ प्लाव एकागोमोकल यम्प्राल्य में प्रिएटर लाका &;
१: छात्तमन के भधिक्तार से पा} ६
ध व यु
४ १२ भो का भद्रिम मृद्य२) ध
॥ = र
न पले २४ यको वा मूद्य ५) 4 ¢
4 ८० सथो का मस्य ९४॥।#)
स 4
( ३५८३ ) ऋ०्स॑र्१स्०१३० ०८
दासाय(चोनवतिम्(शनु¬) पुराणि विदारितवानति, है
नर्तकं ! (सखम् ) भक्ताय वज्रेण (विदारितवानसि,)
उथ्रः (स इन्द्रः तेजसा अतिथिग्वाय महान्ति धनानि
ददानः (सन्) शम्बरं पवंतादधःपातितवान्, तेजसा
सर्वाणि धनानि (ददानःसन्नघःपात्ितवान् ) ॥ ७॥
भापार्थः।
हे नर ! इन्द्र ! आपने परुके लिये [ओर] बडे
भक्तं दिवोदास,.के लिये [शत्रओं के] नव्वे गदो को
तोडा हे, हे नर ! अपने भक्तके लिये वज्र'से (तोडाहे)
व ने (अपने) तेज से अतिधिगव को षडे बदे
धन देते हुए शम्बर को पर्वत से नीचे गिराया हे,
से सव धनो'को (देते हुए नीचे भिराया हे) ॥७
*देवता, अल्यष्टिदछन्दः १२।१२।८५८।८।१२।८
| ।
"द्न्द्रःस॒मत्सुयजमानमय्यै प्रा-
८ 1. नो
ग्वेुशतमूतिराजिषु स्वर्मोन्द-
< =
५
<< | 1. | ५
हेष्वाजिषु मनवेशासदन्रतान् त्वचं
कण्मेन१८्,१२० १०८ ( ३५८ )
| १ 1
छष्णामरन्धयत । टन्तन्नविश्व॑त-
तषाणसोषति न्यशंसानमोषति।द।
न्द्रः इन्द्रः , . इन्द्र ने
समत्ऽस | सङ्धामेपु य॒द्धो मे .
(निघ० २।१७) ^
यजमानम् | यजमानम् | यजन करते
७। ह्ण को
आआय्यन् = | आय्यम् आय॑को `
प्र भ्र ~
अतत् ` | भर+जावत्, भक- | खुब रक्षा की है
ष | पणरक्षित्तवान्
विश्वेषु | स्वेषु सवने
॥
| शतरक्षोपेतः | सकद रक्ताभं से
। युक्त
्ाजिष॒ |सद्गामेषु | यदध मे
¬ #र।
( ३५८५ ) ऋम्भं०१स्०१३० ४०८
, स्व्:ऽ | ज्योतिर्निमिततेषु (काश्च के निभित्त
[ मोन्छहष्] सद््ामेषु युद्धो मे
आजिषु [सद्मरानेषु मे
मनप सनोः प्रजध्ये |मनुकी भ
ये
।
भासत् | शतसत् दंड देता हुआ
अत्रतान् | बतरहितान् | ्रतहीनों को
।
त्वचम् | तचम् स्चाको
कष्णा् | छइष्णाम् कालीको
अर न्धयत् | आयत्तीृतवान्, | वस में किया हे
॥
धन्त दहन् जराता हुआ
=
न इव, मानो
वि द्रवम सर्वम् सबको
००१ सृ०१३०५०८ (८ ३५८६
अत्यन्तलोभीको
यओओषति | नाशयति नाश करता है
~~ (मा० कोर)
नि नि+ ~
0 =
अश स्ानस् | दुःखदायिनम् | दुःख देनेवाले को
ततुषाणम् | अतिलोभिनम्
रोषति | नि~+ओपत्ति, | अत्यन्त नाश्च
"7 ` [नितान्तं ना्ञयति| करता है
संर्छतार्थः 1
रातरक्षोपेतहन््ः संय्ामेषु विकवेषुलंयामेषु यज-
मानमा पकर्थण रक्षितवान् न्योतित्िमिततेुल्ा
मेषु (रक्षितवान्) ्रतरहितान् शासत् (सन् ) छृष्णां
स्वचं मनोःप्रनाये आयत्तीकृतवेान्, ( सः ) सर्वमति-
खोभिनम् (दस्यु्तमूहम् ) दहन्निव नाशयति, दःख-
दायिनम् (दस्युजातम्) नितान्तं नाशयति ॥<॥
भाषार्थः ।
सेकडों रक्नाओं से युक्त इन्द्र ने युद्धो में सब
युधो" मेँ अप्ययं भक्त की खे रक्षाकी है, अकाश्च
` निमित्तो मेँ (लूब रक्षा की हे) व्रत हीनोंको
( ३५८७ ) ऋ ०१६०१३० भ०्९्
दंड देते हए काटी खचा को मन की सन्तान के
अधीन किया हे,वह सव अत्यन्त लेभी (दस्यु समृह
को) जलाते हए की न्यां नाश करते है, दख देने
ाद्धी (दस्यजाति का) अत्यन्त नाश करते ह ॥ <॥
इन्द्रोदेवता, अदयष्टिदछन्दः \९२।१२।५।८।८।१२।८
सूरभचनरंपहञ्जात भरोसा प्र
पित्वेवाचमरूणोमुषायती शानासु-
षायति। उश्रनायतपरावतो ऽजगन्नू-
तयक । सुम्नानिविश्वामनुषेवतर्व-
रि रद्ाविशरवेवतुर्वणिः ॥१€ ॥ ।
5, €
सुरः सर्यभु थ
भं०प्तु०े सू०१२० भ०९ ( ३५८८ )
प्र प्र |-
व्रद्त प~+उहत्,घवर्थित बदाया
(र वान्
जातः उदितः(सन्) उदय होकर
1
ओजसा | वलेन बरे
प्रपित्वे [सामीप्य निकर आने पर
= 5 (निधं° ३।२९)
वाच् वाचम् वाणी को
अर्णः अरुणताप्राः | लाली द
^ (त्ययलोषे षति
विभक्तेः सु)
{यति अपहरति हरता है
` 17 | (षस्तेये, जदाबपि
शछायजादेश्द्छान्द्खः +
दश्ानः |ेरवरयवदधानः दोदवय॑वान्
यरा आ+ (६
स॒षायति आसुषायति, सव ओरसे हरताह
दहर
एय्
- ` 7 स्वतोऽपहरति
1
उशना
यत्
॥
पराऽवतः
` |
अजगन्
ऊतय
कवि
सुम्नानि
विभ्वा
मनुषाऽदव
( ३५८९ ) कण्नं० १ ६०१२० ४०९६
कामयमनिः किना करता
। हुआ
यः जो
(सुपामरिति विभक्त)
दुरदेयात् . | द्रक्शसे
(निघं०) २।२६
प्राप्तवानसि |प्राप्तहुएहो
(गमेःस्िपि शपः श्ट्-
दखान्दसः"दल्ङ्घा-
चृलोपेप्नोनोचातोः
इतिनत्वम)
रक्षणार्थम् रक्षाके लिये
हे मेधाविन्! (हे विशेषवुद्धिवाछे
सुखानि सुखो को
(निध०२।६)
सर्वाणि सबको
(शोर्छोपः)
मनुष्य इव॒ | मनुष्य की न्या
( विमेराव्वम् )
कम०९ सू०१३०म१्द \ ३५९० )
।
तर्बशि!, | खरयुक्तः शीघूता से युक्त
4 (निघ० ७३)
1 [क वं
अहानि दिनोँमं
अद्धा स
विश्वा द्व् सर्घाणीव सब में मानो
तर्व॑ति * [खरयुक्तः शीधूता से युक्त
तू ।
संस्रतार्थः1
सु््यउदितः (सन्) चेन [प्रकाश्चस्थ] परिधि
प्रवधित्तवान् + (खः) अरुणत्तायाः सामीप्ये रक्षसाम् )
वाचमपहुरतति, इंशानः (सन् ) सवंत अपहरति, हे
मेधाविन् ! (इन्द्र ! ) यः (सखम् ) कामयमानः (सन्)
रक्षणांथं द्रदेशासराप्तवानति (सलः) लरमाणः (लम्)
मनुष्य इव सर्वाणि सुखानि (ददासि)सर्बणि अहानि
स्ररायुक्त इव (सुखानि इदाक्ति) ॥९॥
मापार्थः।
सभ्यं ने उदय होक्रर वरुदाररा (धरकाश्की
परिषि को चदय है (वह्) लाली के आते ही (राक्षसं
की) वाणी को हरते ह, ईशन व्रते दुष सव ओर
से ररते हं, हे मेधावी इन्द्र ! आए जो प्रेम करते
( ( २५९१ ) प्रम्म॑०१त्,९३००१०
हए दरसे.रक्षा के लिये आए हो, वह, रीधृता -
करने वारे अए्प मन्य (सित्न)की न्याह सब सखो
को देते हो, सब दिनो शीघूता करते हुए की न्या
(सुखो को).देते हो ॥९॥
इन्दोदेवता, निचृततिषटुपन्दः ।११।११। १०११
सनोनव्येमिरहषकस्मन्न्कर;
पररांदतःपायमिःपाहिशगमेः । दिवो
दासेमिरिन्द्रस्तवानो' बाहधोया-
अद्होभिरिवदटीः । १०। ।
। स्ः सः" वहु
न्ः अस्मान् हमको
नव्येभिः | नूतनः न्धो से
हषऽकम््मन| हे बीरकम॑न्! हे वीरताके काम
"स= कथने वारे
कनम११८्०१२० १०१० { इष्दर् )
उक्थैः स्तोः स्तोत्रं से
1
पुराम् पुराणाम् || गदोके
दतः ह दे दारयितः! | ह तोडने वाङ
पायुऽभिः | क्षामिः स्टायताओं से
पाहि पाहि रक्षाकरो
प्राग्से १ कर्मभिः कर्मी.से
~ (निघं०२।१)
[दिवःऽ | विबोदासवतनीयैः | दिवोदास.
{ ग वेरियों से
। टास्षेभिः
इन्द्र हे इन्द्र | हेइन्द्र
॥
स्तवानः | स्तुयमानः स्तुति कतिया जाता
(कमणि करभत्यदर) मा
बहधोधाः [नल | दो
(षेषिकति दापः
६टष्छान्दषः)
( ३५९३ ) जनम ०१त्०११०५०१०
। ् क्त नं =
अब्हाभिःऽइत्| दिनेखि जसे दिनों ले
दीः दयोः आकाञ्च
संस्छृताथः
हे पुराणांदारयितः ! वीरकर्मन् ! इन्द्र ! स
(सखम्) अस्मान् नृतनेः स्तोत्रेः कमंभिः (स)
रक्ताभिः (च) पाहि, दिकोदासवथोयेः [व्] स्तुयमानः
(सन् ) दिनेराकाराइव प्रव्धस्व ॥ १०॥
भाषार्थः ।
हे गदो के तोडने वारे ! बीरता के काम करने
वारे | इन्द्र ! वह् (आप) नर् स्तोत्रं से, कप सं
(ओर अपनी) सहायता्भा से हमारी रक्ता करो.ओरः
दिवोदासवरशियो' से स्त॒त्ि किये जाकर खन वदो
जंसे दिन से आकाञ्च [वदता हे] ॥१०॥
इति त्रिशदुप्तरशततमं सुक्तम् ॥
धारमं०१. सू्*१२९१ ( २५९४ }
° स० १ सू १२३१
इन्द्र देवता परुच्छेषन्छषिः ।
विनियोगः-
१-७। षण्डस्य पष्ठेऽइनि माध्यन्दिनसवने मायासति्नो मैश्नावर-
णस्य, तृतीयाद्यास्तिख्नो बाह्मणाच्छसिनः, पञ्चम्यायारित-
क्नोषच्छाघाकरय । (भा०७। १} ४७०) ततेवाऽहनि तस्मिन्नेव
सवने भ्रश्ास्वादीनां प्रस्थितयाज्याभ्यःपुरस्ताद् भादितः
पड्चः प्रक्षेपणीयाः (या० ८} १1९१४) “इन्द्रायहि" दति ठचो
मदाचते निष्केवव्ये वैकटिपकानुरूपद्धितीयः (दे०मा०५।१)
सुक्तं का भागाथ।
वख्वान साकाल् द्र के सामने द्युका दै, यदह चि्तार पृथियो
निस म बडे २ चौड देहं ष्नद्र के सामने श्वको दे, नडे दर्शो के
साथ ध्रकाद्ला थो भाप्निके लि द्चकतो है, सब देचताभो न प्-
चिच होकर इन्द्र फो अगवैया वनाया है, दतल्यि मनुष्यो फे यश `
इन्द्रफे व्यि ष्टो, मनुष्यो फेदान इद्रेफे च्यिष्टो॥ १॥दहेध्दर]
श्य मनुस्य यनो मे सवके साने सापकौहो वीर मानते ष्टुए मलग
मलग भापको प्राप्त होते दै, भक्षा फो कामना करते हुए गद्धग
भर्ग भापको प्राप्त होते हँ, उस नाव की स्यां पार खंघाने घाठे
मापको यत्तो से मानो चेत करते हुए ह्म मटुप्य ष्टो का धुरंधर
यनाते हैम मनुष्य स्तो छाय स्द्रको य का धुरंधर घनाते दै
॥२॥ दद्र | रक्षा घादने टे स्प्रो पृर्पौ के जोदे गौ्मोके
रेड फी प्राप्ति के लियिष्ठषि डते टु गापको चारो गोर्से चेरे
हप ह, मापे पा जते टप सौर दधि फो छोद्ते दुष चारौ भोर
सेषेरेदपर्द!देष्द्र) जय दो तिर्या मीम को श्च्छाकरती
( ३५९५ ) कणमंर१ सृ०११
हर मोर थाश" की शच्छा करती हू पक देश म षको दोती दै
नव भापंसाथ मे रहने वाढठे अपने वीर्यवान घज्ञ फो प्रकट करते
हो, साथमे रहने वाटे वन्न को प्रकरड करते ह्य †॥ ३॥ हे शन!
भापको दत्त पराम को मनुष्य जानते ह जो भापने शरद कतुमें
यना हु गदो" चो तोड है, दस्युम को द्वात दप सापे गहु
छोतोडादै, षे सथ यल के स्वामी} मापने यत्तन करने घले
दस्यु को दण्ड दिया दै भोर दस विशाल एरथिवी मौर ध्नबलो फो
आ्यभक्त फो दयि दरण किया है, मदयुक्त होकर प्रथिवी भौर
जली हरण क्रियादहै॥४॥ हे बोर} जव २ भ(पनेसोमके
मद् मै सक्तौ को रक्षा की दै भोर जब २ भापने भिता चाहने वाटो
कीरक्षाकोदै तथ र मापक्े श्ल वीयं को मनुरष्थं। ने भरस्यात
किया दहै, आपने ध्न भा्यमक्त कौ युद्ध मे धुत करने का यतन
पिया दै, पसीलियि दन्दो ने फक पक करके सव नदयो को { जीत
लियादे य्यकीष्च्छासेजोत लियाहै॥५) माजी भअमात
मष्द्र हमपर भव्य प्रसन्नो भौर पकारौके साथकी दुर
स्तुति भौर दवि की भोर ध्यान दै, धकाश्ाकी प्राप्ति लिये
पृकारौकेसाथकी हरं स्तुनि भौर विकी भोरथ्यानदें, हे वन्न
धारोवीर} आपजो द्ाच्ुभोके मारने कीदच्छा करतेदो वद
आप स्व से नद श्छ कवि फे स्तोत्र को सुनो, इस सथसेनए फे
स्तोत्रकोसुनो॥६॥ हेष जो माप वल के लिये उध्पन्न हृष्ट
# भ्रकाहा से अन्तरिक प्रकाद्रा वा सभ्यता काप्रकाद्च भभि-
(~
=
भेत है ॥
† वन्न फो भकट करने से तात्प्थं यद द करि उन जातिरयोमे
अवदय युद्ध र्ता दहं ॥
{ अर्थात् पदे सिन्धु को फिर वितस्ता, मक्िक्नी, परुष्णी,
विपसा, व्रातद्र, संगाश्यमूमा मादिकोध
००१८०१३१ भर ( ३५९६ )
हो, खच वदते हृद भर दम केः चाहते हुप्ट वद भप श्षत्रुता फरने'
चारे उस मनुष्य क्षो मासे जो दम दुभ्ल देनेकी षच्छा करता है,
प जो घडे यशशराठे दो वह भाष दमाते सुनो सौर जले छोडुता
[~क कप
हमा कष्ट दूर हौ जाता है रेते दमासो दुर्दि को दूर करो, सम्पू
दुवद्धि को दूर करो ॥७॥
इन्द्ोदेवता, अस्यष्टिश्छन्दः१२।१२।८।८।५१२1८
इन्द्रायदिदीरसुरोजनम्नते -
नद्ायमरीष्यिधीवेमभिरुरनसा-
तावशेमभिः ॥ इनद्विश्च॑सजोभसो
देवासोदधिसेपुरः ।इन्द्रायवि्वास-
वनानिमानुषा रातानिसन्तुमा-
मुषा ॥१ ग ति
इन्धाय इन्द्र छे ज्ये
खलु `" `"
॥
इन्द्राय
डि ८ २.४
८ ३५९७ ) -ण्मं०१स्०१२११०द् ्
मरी
दीः युोकः युलोक
1
असरः प्राणवान् ,चलवा- | बलवान
1 नित्यथ
अनेम्नत | गतवान् रुका हे
।
रमनेपदं यगमावः |
छान्दसशपण्बलुः, ,
। अमुनालिकरोपदव)
॥
इन्द्राय | ईन्द्राय इन्द्र के लिये
महो महती विचार
एधि | ए्थिवी एथिवी
स = १
वरोमऽभमिः | उरुपदेशेः चोडे देशों फ साथ
द्यस्नऽसाता [्रकाश्चस्य धराप्तयं भ प्राप्ति
(विभकतेरात्वम् )
वरोमऽभिः | उस्प्देभे चौड देशों के साथ
इन्द्रम् इन्यरम् इन्द्रको
` क्मे०१८्०१२१ भन ( २५९८ )
1 (|
विनवे |स
॥
य समानमनस्काः
द् नासः 0
दधिरे स्थापितवन्तः
| अथर
ए
1
इन्द्राय इन्द्राय
।
विद्नाः
विश्रवा भ
सवनानि सोमाहुतयः
1 ९९
मनुष्यर्द॑त्ताः
मानुपा (तममे
1
रातानि | द्नानि
= सन्तु
स.
सेव
एक चित्त वाङ
देवताभों ने
रक्खाहै
आगे
इन्द्र के लिये
सव
सोम की आद्तियो
मनुष्यो से दहु.
दान
१५.
¦
८ ३५९ ) 'करम०१ ६०१३१ १०२
1
मानुषा | मद्व | मनुष्य संवंधां
@शेर्जपः)
श्वस्छृतार्थः ।
इन्द्राय खल् घटवान् य॒ लोको नतान्, इन्द्राय
उरुप्रदेशेः सह महती थिवी (नतवतौ,) उर्प्रदेशेः
सह प्रकारस्य भराष्तये (नतवती, ) इन्ध समान-
मनस्काः सव दना अमर स्थापितवन्तः, इन्द्राय मनु-
षयेरदत्ताः सर्वाः सोमाहृतयो मनुप्यसम्बन्धीनि दा-
नानि (च) सन्त् । १।
भाषार्थः ।
सचमुच इन्द्र के लिये बलवान युलोकं शुका
है, इन्द के लिये चोडे देशों के साय विशार एथिवी
शुकी (है,) चोड देशों के साथ प्रकाश्च का प्राप्तिके
खिये (ज्लकी है) इन्द को एकचित्त होकर सव देवः
तां ने आगे रक्ला हे, इन्दर क छ्य मनुर््यो से
दी दईं संपु्णं सोम की उरहुतियेः (गोर) सनुप्यो के
(स्व) दान हों । १1 †
इन्योदेवता, अत्यष्टिदडन्दः 1१२।१२।८।५८।१२।८
< 1 | „~. 1
वि्वेषुदित्वासवर्नघुतुङ्जत
1
भुऽम्०१स्०३६द् मर ( ३९०० )}
1 1
समानमेकंहषमग्यव्ःएधक् स्वःसनि-
। + क
ष्यवःप्धक् 1 तंत्वानावनपषिं रु
। ] ि
मस्यधुरिधोमहि। इन्द्रंनयन्नेशिच- .
(. ६ ।
तवन्तजायवः स्तोमभिरिन्द्रमा-
।
यवः ॥२॥
५}
विप्रवण | स्वेषु सवम
*)
डि खलु सचमुच
त्वा खाम्, तुञ्चको
॥ न नि ५9 की
सवनंषु सोमयनेषु सोमयन्नों
।
त ल्तुवन्ति प्राप्त होते हं
ये
॥
एवम्
1
हषऽमन्यवः
॥
प्रथक्
स्व्ः०
[क ॥ 1
सनिष्यवः
1
प्रथक्
तम्
त्वा
1 ॥॥
नावस्
1
पपि
( ३६०१ }
एकम्
>:
वीरं जानन्तः
एथकर्
प्रकाशम्
पराप्तुकामाः ~.
$~
पथक्
तन्
खाम्
नावम्
इव
पारयिततारम्
(1.1 १ स्०१३१ ०२
एकको
वीर जानतेहुए
द 6 7
अलग
(४.
प्रकाशको
पै
भराप्त करने कौ
कामना बारे
अलम
(२
उसको
तुश्च को { 11
नाओ को'
की न्या
पार करने वारे को
क०्म०१स्०१९१ पं ( ३६०२ )
1
शुषस्य
धुरि
धोमद्ि
॥
इन्द्रम्
म्
यन्नेः
चितयन्तः
आयवः
स्तोमेभिः
उन्दम्
भायवः
बलरूपस्य
(निघं° २।९)
धुरि
स्थापयामः
इन्द्रम्
इव
यजैः
व्ेतयन्तः
मनुष्याः
स्तोः
इन्दम्
मनष्याः
(नि्०२।३)
वरूप के
धृरेमें
इम स्थापन करतेहे
इन्द्रको
सानो
यज्ञो से
चेत कराते हुं
मनुभ्य
स्तो्नों के द्रा
इन्दको
मनुष्य
( ३६०३ ) ऋभमरस्०१३११०३
संस्छतार्थः।
(देडन्द ! सरै मनुष्धाः) सवेषु लु सोमयज्ेु
(सर्वेषाम्) समानमेकं त्वां वीरंजानन्तः(सन्तः) एथक्
प्निवन्ति धकोशपघाह्तिकामाः प्रथक् (्राप्नूवन्ति)
नावमिव पारयितारं तं सखाभिन्द्रं यनेरचेतयन्तडव
( वयम् ) मनुष्यां बलस्यधुरि स्थापयामः, (बयम्
मनष्याः स्तोचैरिन्द्रम् (वरस्य धुरि स्थापयामः)॥२॥
भापार्थः । त
(हे इन्द्र! सव मनुष्य) सचमुच संपुणं सोमयज्ञ
मे (सव के) साक्षि एक अ।पको वीर जानते हुए
अगर प्राप्त होते हेः परकाशश की प्रम्ति की कामना
वारे अङग २ (धाप्त होते दै) नाभ की न्याह पार
करने वाङ उस आप इन्द्रं को यज्ञो से मानो चेत
कराते हए (हम) मनुष्यव्रङ कं धुर पर स्थापन
करते हे, (हम) मनुप्य स्तोत्रां से इन्द्रको (वरुक
धुर पर स्थापन करते हें )॥२॥
इन्छोदेवता, अव्यष्टिरछन्दः ।१२।१२।८।८।८।१२।८
1 ल ॥ 1
वित्वाततसरेमिथुना अवस्यवो
1 1 क 1
व्रजस्यसातागन्यस्यनिःसुनःसच्च-
०८००१ सृ०१३१ म॑न्दे ( ३९०४ )
न्तदनद्रनिःसृजः । यद् गन्यन्ताद्धा
जना स्वश्य॑न्तासम्चसि । चाविषक-
रिकरद्दषयंसचामूर्ववजमिन्द्रसचा-
|
भुवम् 1 ३।
वि वि-+ =
त्वा स्वाम् , | तुक्लको
ततर वि+त॒त्ने चरोंओरसे
परिवेष्टितवन्त घेरे हय ह
(चिरदिशप्योरे्तिरे ७
भाव
‡ | पत्नीसहिता- | पर्नीसदि
मिषु ४ भप्याः मनुष्य त
।
अवस्यवः | रक्षाकामः रक्षाकी कामना
॥ वटि
नूजस्य युथस्य समृह री
साता प्राप्तये धराभ्ति केलिये
(बिन पत्वम्)
गव्यस्य
निः सूलः
सचन्तः
इन्दर
नि ‡ऽसुन ;
यत्
गव्यन्ता
दा
जना
स्वः
यन्ता
( ३६०५ ) कण्म०१ प्०१३१ १०३
गवांसम्बन्धिनः | गौओं करे
उस्छजन्तः प हए
4
गच्छन्तः जाते हुए
(निवन २९)
दे इन्र हे इन्द
(हविः) उस्खछजन्तः| (हवि को)छोडते
हुए
यदा जव
गाः कामयसानो| गोओं की कामना
(विमक्ञेरत्वम् ) वार्यो को
ढौ दोको
(५ #)
जनसमूहो जन समृहों को
स्वः+ -
स्वः +यन्ता, | भका की इच्छा
परका्कामयमानो। बाेको
भगम ० १०१३१ भर { ३९०६ )
(सम सद्गमयसि ते
{स् ्ऽ | इका कराते हो
स्वि ४ आरि; न ~
। द
कारिक्रत् र पकर करता हआ
४५
भादुण्क्चन्
हेषश्णस् | वीय्यंबन्तम् , | वीर्यवान को
।
साऽसुषम् हभवितारम् (ताथ रहनेवारेको
वजम् वच्यम् वको
इन्द्र दे इनदर ! हेहन्
4
स् चाऽभुनम् साय रहने बराल
संस्हतार्थः 1 +
हे इन्द्र ¡ रक्षकरामाः सपत्नीका मन
र ष्या गोः
थस्य प्राप्तये (हविः) उत्छजन्तः (सन्तः) खां स्रः
वष्टितवन्तः (त्वां प्रति) गच्छन्तः (दविः) उत्छजन्तः
(च परिवेष्टित्तवरंतः) यदा लवम्) गाःकामयमानो
( ३६०७ ) कऋन्मं* सृर३१म०्४
काशं कामयमानो (च) दौ जनसमृहौ सङ्ग
मयसि (तदा) सह भवितार वीय्यंवन्तम् (वजम्).
प्रकटयन् तिष्ठति, हे इन्द्र ! सह भवित्तारं चम्
(भकटयन् ) तिष्ठसि ॥३॥ ।
भापार्थः 1
हे इन्द्र ! रक्षा की कासना बारे सपत्नीक
मनुष्य गोओं क समूह की प्राप्ति के लिये (हवि को)
छोडते हुए चारों ओर से आपरो घेरे हुए है, आप
की ओर जाते हुए (ओर हवि की) छोडते हुए (घेरे
हुप है) हे इन्द्र ! जव आप गोओं की कामना बाले
(ओर प्रकाशकौ कामना वाङेदो मनृष्यसमुदाय को,
इकष्ठा करते हो तव साथ रहने वाके वीर्यवान वज्र
को ध्रकटकरते हश् (ठरते हो, हे इन्द ! (आप) साथ
रहने बाछे चज्को (ध्रकट करते हुण ठरते हो) ॥३॥
इन्द्रो रेवता, अत्यष्टिश्छन्दः १२।१२।८।८।८।१२।८
। ५
विदुष्ट्स्योर्यंस्यपृरवः पुरो
॥ । ॥ क
यदिन्द्रशारदीरवातिरः सासद्धानों
| [ 5.1“
अवातिरः। शासस्तमिन्द्रमत्यंमय-
काप" ष्र१३१०४ ( ३९०८ >
५ ध 1 ‡
ज्युंशवसस्परते। मोमसुर्णाः एृथिषो
(शः
भिमाचपो मन्दसानद्माञ्चपः ।8।
विट्: , | जानन्ति जानते है
ते तव तेरे
दम् सको
स्म् । १ ५
घोर्य्यस्य् + बको
एरव्ः मनुष्याः सनुप्य
© 1 (निध०२।३)
परः पुराणि गदो को
यत् यत् जो
न्ट हे इन्द) दि इन्द्र
शारदः | शरतूलम्बन्धीनि |इरत् वधि को
1
अवऽभतिरः
ससदहानः
|
अव्ऽचतिरः
|
शासः
तम्
चन्द्र
©
मत्यम्
1
अश्वम्
गवसुः
( ३६०९ ) कणम०१.स्०१३९ मन
विनाशितानि | तूने नाश्-फियाह
(निधं०२।१९)
भृश्चमभिभवन् | खुब दवाता हुभा
(यञ्छगन्तास्घदेस्ता-
चछीचिकदचानय्)
विनाशितवारसि| तने नाश कियाहै
दिष्टवानसि (तूने शासन किवाहै
(अडभावः)
तम् उसको
हे इन्द्र! हे इन्दर
मनुष्यम् सनुष्यको
अयष्टारम् यज्ञ न करने
„ कारु
बलस्य वर के
हे पत्त! हे स्वामी
महतीम् प्रिश्ञारुको
चर्म०१ सू०१३१ म॑०७ ( २३६१० )
अमुष्याः
एथिवोस् प्थिवीम्
दमाः इमाः
अपः अपः
मन्दसानः | मोदाः
इमाः इमानि
पः अपः |
खंस्टतार्थः ।
अपहतवानसि तुने हरण किथाहै
एथिवी को
इनको
जल को
मोद को भ्ठ
होता हुआ
इनको
ई १
ज्खाकां
दे इन्द ! त्वेदवीरय्यं मनुष्या जानन्ति यत्.
ॐ
(सिम्) शरतृसम्बन्धीनि पुराणि
विनाश्िततवानसि,'
[दस्य्न ) अभिभवन (सन्) विनाश्ितवानसि, हे"
वलस्य पते! इन्द्] (स्म्) अयष्टार् तं मनुष्यं शिष्ट.
चन्ति,
मोद्रमानः (सन्) इमा अपः
1
महतीं धविनीमिमामपप(च)नपहतवानसि,
(अपहृतानि) ॥९॥
{ २६११ ) कण्म॑०१स्०१३१ मण्य
मपार्थः।
हे इन्द्र॒ ! आपके इस वीय्यं को मनुष्य जानते
है, जो आपने शरदृतु के गदो को नाद कियाहै,
(दस्षुओं को) दवाते हुए नाश कियाहै, हेवठक
स्वामी इन्द्र ! आपने यन्ञ न करने वारे उस सनष्य
को दंडदिया हे, (ओर) विनाल एथिषी (ओर }
इन जछोंको हरण कियाद, मोद करते हुए इन
जलो को (हरण किया हे) ॥ ४॥
इन्द्रोदेवता, अत्यष्टिश्छन्दः । १२।१२।८।८।८।१२।८
आदित्तअस्यधीरग्यस्यचविपन्
मद पुहपन्नभ्िजोयदानिय सखोय-
तोयदाविय । चकार्थकारमेभ्यः एत-
नासप्रवन्ते। तेञन्यामनन्यानदयं स-
निष्पत गरवस्यन्तःसनिष्यत ।५।
ष्मा त् | अनन्तरम् | पीछे
कम" १,स११३१.०५ ( ३६१ )
खल
इत् | सचमच
ते नव तेरे
एतत् इसको
(दित्तीया्थे |
वीर्य्यस्य (म् चौर्य को
© ४
चविरन फलायाहे
न (पम
(० म = ४
मट्षु देषु मोम
णन् हे वीर! हे वीर
।
उशिजः भक्तान् भक्तों को
= (क्रान्तौ)
यत यदा जव
आविध घवर्थित्ानसि तूने बदायाहै
(मवणयी, मन्तर्ादि-
दष्यर्पः)'
सखिऽयतः| भिघ्रलंकामयमा.| मित्रता की काम
~ ~ - नान् नावार्खोको
(८ दष्टे ) कमर लृन्टदेमन्प
यत यत् ` |जो
आविध | रक्षितवानक्ति | तुनेरक्षाकीदै
चकार्थं कृतवानसि | तृनेकियाहै
कारम यतनम् यल को
एभ्यः एभ्यः इन के लिये
तनासु |संमनेषु ` [युम
ह
।
-> नते | प्रवत्तितम् लगने के लिये
प्रवन्त # (तुमथैतयेन) ।
तै एते ये
त (प्कारखोपदछन्द सः)
अन्यास | एकमेकाम् | एक एकको
~ | ५
अन्यास्
] ५५ |
द्यम नदीम् नदीको
- ` ५ (यणादेशष्छान्दसः)
निष्णत् | भराप्तवन्त प्राप्त किया
~ - ¬ । (खनेररिद्धिप)
भ०५०१.८्०१३१ म॑०६ (८ ३६१४ )
1
४ | यशकौ कामना
= केरनेषरालों ने
प्राप्तवन्तः पराप्त किया
(0
सरता ।
देवीर ! अनन्तरं खलु तवेद् गीयं (मनुष्याः)
भयितचन्तः यदा (खम्) मदेषु सक्तान् रक्षितवान्ति,
मिघरसवं कामयमानान् रक्षितवानसि (त
सड्यामेषु पवरतितं यत्नं कृतवानसि, (अतएव) एते
एकामेकां नदीम्, (जयेन ) शाप्तवेन्तः यज्ञस्कामाः
[सन्तः] प्राप्तवन्तः ॥ ५॥
भाषाथ; । 0
हे वीर ! पीछे चमृच आपके इत वीयं को
(मनुप्यो' ने) प्रख्यात त्रिया जव (आपने) मद्
भक्तोकी रक्षाकी भिच्रताकी कामना बाकी
रक्षा की,(आपने) इनके खयि युद्धोमं प्रत्त होने
यत्न किया(इलीलिये)हन्टोने एक एक नदो (
कर) प्राप्त, करिया यश्च ी इच्छासे (ध
इन्द्रोदेवता, भत्यष्टिछन्दः। १ २।१
५
जोत
प्न क्िया)॥प॥
२८।८।८।१२।८
1 ॥
उतीनीभस्याचपरोनतेतष्च १
( ३६१५ ) आ०्म०१त्०२३१-म०द
1 ॥ }
कौस्ययोधिष्टविषोडबोमभिः स्वर्षा-
। । (य
तादवीमभिः ' यदिन्द्र दन्तव्रधो
र भ
षाबजिङ्चिकतसि । आम सस्यते-
~| 1 1
धसोनवोयसो सन्मगरुधिनवोयसः।६
उती अपिच | ओरःमी -
न्ः अस्मभ्यम् , | हमारे लिये
अस्याः अस्याम् इसमें
1 (सप्तम्यधं पष्ठी)
उषसः उपसि उषामें
५. । ५ ,
जपत प्रीयेत प्रसन्नो
डि खलु सचमुच
। 0
अवास्य स्तृति को
स्तुतिम्
(साशशेरदिकोयप्ये
धच्टी)
प०्म०६८०१३१ २० ¦ ३६१६ )
बोधि वुध्येत जाने
(न । | दुख्धडमावः)
हविषः हवि | इवि को
द्वितीयां पष्ठी)
उमोमऽमिः| आहनि पुकारो से
स्वःऽसाता| ज्योतिः्राप्यये |प्रकादाकीपराम्ति
(विमकतेसखम) के लिये
हषोमऽभिः | आहाने पुकारो से
यत् यत् जो
इन्द्र हे इन्द्र ! हे इन्द्र
1 अ
ष्टन्तव हन्तुम् मारने के लिये
॥ (तुमं तमेन)
ग्घ; शनुन् शत्रुओं को
+ (माण्को०)
कषा वीरः वीर
॥ )
जिन् । | दे वज्धारी
( ,३९१७ ) क ०५०१ ०१२१ ५०१
.
चिकेतसि इच्छति, इच्छा करतेहो
रा खलु सचपुच
(भाण्को०)
मे मम मेरे
स्य अस्य इस कं
। ~
कवि क
सश्चस, क्वेः
वधस “ (निघं० ३1५)
नप्रीयसः नवतरस्य अत्यन्त नवीन के
मन्य स्तोत्रम् स्तोध्रको
शधि ` णु सुनो
नप्रोयसः नवतरस्य अत्यन्त नवीन के
संसछतारथ
५1
अपिच (इन्द्रः) अस्यामुषसति अस्मभ्यं प्रीयेत,
आद्टानेः सह ( कृताम् ) स्तुति हविः ( च ) खलु
व्येत, प्रकाशस्यभ्रप््ये आद्दानेः सह (कृतं) स्त॒तिं
ष्ये, हे वखिन् ! ईन्द्र! यद् वीरः (तवम्) शवल
` क्म॑र१्०१२१ भ०७ ( २६१८ }
इन्तुभिच्छसि, (स खम्) खलु अस्य सम न॒वतरस्य
कवेः स्तोच्रं श्वुण्, नवतरस्य (स्तोचं श्ण) ॥६॥
माचार्थ
ओर (इन्द्र) इस भात मे हम पर प्रसन्न हों
(ओर) एकारो के साथ (की ह.) स्त॒ति को (ओर)
हमारी) हवि को सचमुच जाने, प्रकाश की प्राप्ति
के लिये पुक्तारों के साथ (की हरं स्त॒ति को जनः)
हे घ्रधारौ इन्ड! जो वीर(आप) साच्चुजं को सारने
कौ इच्छा करते हो (वह्, आपं ) इस मुञ्च अत्यन्त
नवीन कवि के स्तोत्र को सनो, अस्यन्तं नवीनं क
तोच को सनो) ॥ ६1 ।
न्द्रोदेवता, अस्यष्टिदछन्दः } १२1१२८८८ १२।८
त्नेतमिन्द्रवाहघानोभस्मय् रमिच-
४ यन्त॑तुविजातमत्थ बजणशरमर्त्यन |
जद्ियोनोसघायति णष्वस॒शरव-
स्तमः 1 .रिष्टनयामन्नपमतट्स्म-
ति निभ्वापभूतदम्मतिः! ७।
, ( ३९९९. ) कम्मं०१ सु०१६१०७
त्वम् त्वम् तू
तम तम् उसको
. इन्द्र हे इन्छ । हे इन्द्र ,
वहधानः । भवधमानः | सुध चद्ता हुआ
अस्मऽयुः | अस्मान् कामय- हमें चाहता हआ
(= मानः
[अभिचऽय- शनुबदाचरन्तम् | शत्रु की न्यां
त आचरण करते
। न्तम् पको
तविऽजात | है बलाय जात! | हे षलके छिये
= उतपन्न !
मर्त्यम मनुष्यम् | मनुष्यको
1 धि = च
वज्ेणं षेण ष्नसे
रार् दे शूर! हे शूरवीर
मठे वम मनुष्यम् सनुप्यको
जदि जि मासो
भ् म०१स्०१३१११७ ( ३६२० )
यः यः जों
न् अस्मान् हमको
॥
अघऽयति [इुःखयितुिच्छति ।
प करताहे
असाषव श्वणुष्व सुनो
1
स््रव्ऽतमः।अतिरयेनसुयशाः( अत्यन्त सुन्दर
यश्चवाखा
रिष्टस् कष्टम् कष्ट
नं इव कीन्याह
।
यामन् गच्छत् जाता हआ
| ७
दसखप् अप+ =
भत् अप+भृतु, द्री- | द्रहो
<> भवतु {ण्पेट्क्)
टुःऽमतिः | इचि ण्ट ुद्धि
^ ०
विध्वा सष
सम्पूर्णं
#
( ३६२१ ) श्यं .१६०१३६१ ५०९
श
1
प्रु “ | अप+ =
भत् जपनभूतु"दृरी- |द्रहो
न भवतु
दुःऽमतिः | दवै | षट वच
संस्छतार्थः ।
हे वाय जात ! इन्द्र] भ्रवधमानोऽसमान्काम-
यमानः (च) खं शान्रुवदाचरन्तं तं मनुष्यं जहि योऽ-
स्मान् दुःखयितुभिच्छति, हे गूर ! वल्नेण ( तम्)
मनभ्यं जहि,अतिश्चयेन सुयश्राः (खम्) श्रणु, गच्छत्,
कप्टमिव दुवद्धर्दरीभवतु सर्वा्वुधिद्रीभवतु ॥७॥
भापार्थः
हे धर के लिये उत्पन्न ! इन्द्र ! खु वदते हुए
(ओर) दमं चाहते हुए आप दातु की न्यां आचरण
करने वारे उस मनुप्यको मारे जो हरे दुग्देने
की इच्छा करता हे, हे शूरवीर वज्र से (उस)
मनप्य को मारे, अत्यन्त सुन्दर यद्रा बाले आपि
स्ने, जाते हुए कष्ट की न्यां दणष्टवद्धिद्रहो
सव उष्टवद्धि दर हो ॥1७॥
ईस्येक््िशदत्तरशततमं सूक्तम् ।
कर म॑०१ एृश्पर ( देदैरर )
च> स १ सृ ०१२२)
इन्द्रोदेवता परूच्छेपश्धपिः ।
विनथोभगोलेङ्घिकः 1 ६
सुक्त का भावार्थ । ।
दे धनो ष्दर! भापजेो प्राचीन समयमे युद्धम हमारीस््षा
चरते थे पेते आपष्ठे साय दम वैरस्य को दमन कर सोर सताने
चां फो सतै, माज के दिन यक ममृद्च सोम निचोडने चाकेके
किये थाप मादीगंद् दो लिसले दम प्ख युद्ध मे खूव सूट को वसोरे
म यड की इच्छा फसते दुध यूव खट को यटोरं ॥१॥ यह श्रि
है कि जो व्यन्त उत्सदही दै जो उपा म उड फर द्र
को युलातादहै भौर जेए स्वयं कषोध्रता स्वा दहै उसके दधु
षष रङाष्रानिमित्त फिषष्टुप युद्धो मे इन्द्र ने मारा दै, भालस्य-
षन मौर स्वये दधता करने वठेके दाधरमौकोमाराहै, श्ल
स्यि षद स्यस्ते सिर दका कफर प्रणाम करने योग्यदहं, हेष्रनद्र ]
भापके दान मासा साथ न छोड, साप करयाणक्रार्क के
दान ष्टमास करपाण करं ! २) श्न | यद् चमकत हुमा हवि
का यन्न पूर्वं कौ ल्याद् मापश्चे षे विये दैरक्थोकि पूर्वकाल मे ह्मि
पूरय खप्टि नियम को दानि फो रोकने वले भपष्ठौ को पृज्ञासे
हानि को रोते थे, सिये भामो दम खय स्वो पुरषो के जरे
इख धचन एो कदभकथौकि चमरुनी दुई हवि के देने वाले द किरणो
द्य सपने श्वसेर फे नोत्तर देख सक्ते द, मीरष्नद्र सीमोफेभी
दोमी "जो उनष्ते साथ धन्धुनप्व र्पतते द् उनके चयि दाघो
॥
=-=
¢ जिनसे ्ूयियो मे अकाश फटे मोर विद्या मौरचष.
म्यते.ङूपी मन्पकारषानादष्ो]॥
( ३९२ ) ऋ०्म०१ लृ०१३२२
कौ गो्ोकेभो मोह *।३। हे हन्द्र ] यह भापका कम पयं
की न्यद्रे यव भी प्रख्यात करने योग्य है जो आपने भंगिया.
धंियौषे व्यि गौ्मोके गोटको खोल श्या, गौमो.को धरते
इषः गोर को खोर दिया, % जिस शकार भाने उनके लिये
अन्धकार रूपी भक्सो से युद्ध करके जय को प्राप्त किया वैसे मारे
चि भी करै, आप प्ररयेक ब्रतहीन दस्यु को सौम निचोडने वारो
फे अधीन कर» क्रोध करने घा ववदीन को दमारे अधीन करं ।४।
जव शूरबोर इन्द्र॒ मनुष्यो को वुद्धि दवारा विषेको बनाते हैँ तय
यशकीर्च्छासे कोंतो युद्ध को उपस्थित होने पर शाश पर
धाधा करते दै भौर कोर सूय यस करते है, ‡ जघ कोर पिपि
पडती द॑ तो भरुष्य सन्तान भौर जीवन की रक्षके लिये उषी
क स्त॒ति के यतो फो यरपू्ैक गाते है, उनके स्तोत्र इद्र पदो
आधरय को पाते है, मानो देवतामौ को लक्षय करके नद मे अभय
को पते द ;५। हदन्द्र! हे दिमाल्यभादि पर्वतो ! युद्धम हमारे
मागे खडने वाठ भाप जेः जो म से डने की च्छा फरो उस उल्ल
को मारकर पीरे.दटामो, वञ्जसे मार कर पीछे ्टाभो, जो वन्न
+ आद्याय यह है कि इन्द्रको यक्ञमं हवि देनेसे तीन रामं
ह, प्पकतो यद कि खष्टिनियम की हानि फे योकने से सवं
प्रकार को हानि दक जातो है, दूस यद फि भीतस प्रकादा होकर
मकान ओर पापङूरी यन्धक्षार का नादय होता है, यौर तीष्ठरे यद
कि रकं साथ यन्घुभाव दोनेसे मो आदि घन मे माग मिकवा दै ॥
गू सोमौ का मोठ स्यं की किर्णोका समूद दे, महीनों
छंदो अनन्त जली मेख्तमोप वेश्च की रति के पोछे सूय्यं की
किरणो दो वलनेर इन्दर को यदो उदारता को प्रकट करती दै ॥
{ चादाय यद है कियुद्धमें रडने सौर यक करने का पक.
५.
खा प्न ॥
पो०म०१८्०१३२म०१ ({ २६९० )
दूर भावे टको मी नह डता भौर दुगेम स्थान में मो पटच
जाता दै, दै शरीर ! हमरे ाश्ुख फो सव नोर सते पूव चीर,
चरने चि भाप सव योर प्ते सूव चीरो ॥ ६॥
इन्द्रोदेवतता, अस्यणष्टिदछन्दः। १२।१२। ८।८।८।१२।८
(क ध 1
त्वयाबयसघवन्पू््ये धन् इन्द्र-
॥
त्वोताःसासन्यामषएटतन्यतो बनु-
1 ०1 ॥ि
यासबनुष्यतः । नेदिष्ठेअरिमन्न-
र ] (श
न्य धिवोचानुसुन्वते चर्मिनृयुन्न
[+ 1
विचयेमाभर क्षतं बाजयन्तोभरे
कतम् 1९
।
त्वया स्रया (सह) | तेरे साथ
वयम् चयम् हम
८ ३६२५ ) शन्मग स्०१२९ भ०१
०५१ र र
हे धनवन् ! हे धनवारे '
॥
पुरातने पाचीन मं
सङ्घ्रामे युद्धमें
नद्रेणत्या | तुञ्चहन्द्र से रक्षा
रक्षिताः(पत्ययोचरः चरे
दतित्वादेश्षःऽभास्व किये हप
छान्दसम् ५
अभिभवेम हम दावं
वैरिणः वैरिों को
(माण्को०)
हिसाम हम पीडादें
(वनु ्दिखायाम्)
हिसलतः पौडादेने ष्दीक
र अत्यन्त निकट
आने वारु में
अस्मिन् इस मं
क५०म०१६्०१३२५०१ ( ३९२६ )
॥
अनि
1
अधि
वोच
1.4 । < ८-१
||
1
अ
॥1
। ध
&, यी
2
दिनि दिनिमें
मधि ~
अधि-+वोच, | आश्नीर्वाद दो
अधिन्रहि
(खोरि भ्यत्ययेनाड्,
धघचडमर् )
+: सचमुच
सोमं निष्पीडयते सोम को निचो-
डते हुए के छिये
अस्मिन् हस में
यज्ञे यन्नमें
विन द
सयाम ४
(चिनोते्यत्ययेनप् )
सङ्य्ामे मे
(निघं० २।१७) ४
( ३६२७ ) ००१ सृ०१२२ ५०१
लोप्त्रम् ल्टको
कत ४ (मान्को.) भ
बाजऽघन्तः| बमिच्छन्वः | बल की इच्छा
1 करते
भर सङ्प्रामे य्टमें
कतम् लोप्त्रम् | लूटको
संस्एतार्थः 1
हेधनवन्! प्राचीनेसङ्प्रामे इष्दरेण त्वया रक्षिता
वयं खया (सह ) वेरिणोऽभिभवेम, हिंसतः ( च )
हिलाम, (खम् ) अतिसन्निदितेऽस्मिन् दिने अस्मिन्
षने सोम॑निप्पौडयते खलु आक्ञिपंदेहि (थद् वयम् )
सङ्प्रामे लोप्त्रं षिचिनुपाम, बलमिच्छन्तो रोप्त्रं
विचिनुथाम ॥ १॥
भावार्थः 1
हे धन वा! प्राचीन संपाम मं अपडइद्रप्त
रक्षा किये हुए हम आपके साथ वेरियथोंँ को दवाव,
(ओर) पीडा देने वालों को पीडा दे, माप अत्यन्त
समीप आने वारे आज के विन इस यन्ञमें सोम
निचोडने वारे के लिये सचमुच आश्चरवाद दो (कि)
हम युद्धम सूट को खूच वटोरं, वख की इच्छा करते
प छूट को सरव बटोर ॥ १॥
५०१०१ ६०१२२५०२ ( ३६२८ )
इन्दोदेवता,विरंइत्यष्टिदछन्द्ः। १२।१०।८।८।८।१२।८
स्वषेभर्ाप्रस्यवकम न्युषव्रंधः
स्वस्मिन्नञ्जसि क्राणस्यस्वस्मि-
न्नल्जसि । चद्धन्निन्द्रौयथाविटे
भी्णाभीप्णोपवाच्यः । अस्मचाते
सथ्यृक्सन्तुरातयो म॒दराद्रस्य
रातयः 1२।
स्वःऽजेषे | भरकाशशस्य प्राप्तये | धरकाश के लिये
| = सञ्जाते हृएरर्मे
सरे सङा युद्धम
्राप्रस्य अत्युत्लुकस्य (अत्यन्तउत्साह्
5 न वारक
।}वेकसनि |सम्बोषने | वुलाने पर
( २६२९ ) ऋ* मं०१ स०१द२म०२
उषःऽवधः उषःकारुप्रवद्धस्य| रषःकार स।
स्वरिमन्
॥
अच्जसि
क्राणस्य
॥
स्वसिमन्
|
अरूजसि
1
अन्
॥
दन्दः.
॥
यधा
विदे
(स्वप्) मेहुएके
स्वस्मिन् अपन्न )
शीघ्रतायाम् शीधूता होने प्रर
(भाण्को०)
र्वाणस्य, अन. | आलस्यहीन के
रस; ददयथः
करोतेःशतरिच्छान्दसः| `
शपोट्क् )
स्वस्मिन् अपनेमें
त्वरायाम् रीधूतां होने पर
(भाग्कोर)
हतवान् माराहे
इन्द्रः +| ईइन्ड्रने
यथा जेते
विज्ञायते प्रसिद्ध है
(विकस्णस्यटुक्
प््योपस्व+इतितसेपे
००१८०१२२ ०२ ( ३६३० )
[र्णा दिरसा शिरसा | भरस्येकासर से
{ भोर्घ्णा
छपऽवाच्यः| प्णम्यः प्रणाम करने योग्य
अस्मऽचा अस्मासु हममे
(सप्तम्या प्रत्ययः)
ते तव तेरे
1
सथ्यक सहचराणि . | साथ रहने वाङ
~ 4 ५ (विमकतेखैक् )
सन्तु |सन्दु श
4
रातय $ दानानि वान
मद्राः कृस्याणानि | कल्याण ङ्प
।
भद्रस्य कड्याणस्य कल्याणसू्पक्े
1
रातयः दानानि दान
( ३९३१ ) ऋग्म स्०२२१०६
संस्छतार्थः
यथा विज्ञायते, इन्द्रः उषःकारे पवद्धस्य अव्युरस-
कस्य सम्बोधने(रति तस्य) स्वस्मिन् श्ीघ्रतायाम् (च
सत्याम्) प्रकारोप्राप्त्यसञ्जातेप्ङ्परामे (त्रन्) हत-
वान्, ( तस्य ) अनसः स्वस्मिन् सरायाम् (सत्यां
शत्रून् हतवान्) (अतम्सः) शिरसा शिरसा भरणस्यः
( अस्ति, हे इन्द्र ¡ ) तव दानानि अस्मास सदहच-
राणि सन्त्, करपाणरूपस्य तव दानानि कल्याण.
रूपाणि (सन्त् ) ॥ २॥ *
मापाथः।
जसा भसिद्ध हे, इन्दर ने उषा कार में जागने
वारे अस्यन्त उत्ाही के बुखाने पर (ओर उसकी)
अपनी शीघ्रता होने पर प्रकाश्च फे निभित्त होने
चार संपाम में शत्रं को माराहे, (उस) आलस्य.
" हीन की अपनी शीघ्रता होने पर (शत्रओंकोमाराहे)
(इसलिये बह) धत्येक सिर से रणाम करने योग्यहः)
( हे इन्द ! ) आप के दान हममे साथ रहनेवारुक,'
कस्याणङूप (आप)के दान कल्याणकारी (हो) ॥२॥
इन्दरोदेवता, अस्यष्टिश्छन्दः१२।१२।८।८।०1१२।८
। (ध ४
तत्तुप्रय-प्रत्नघयातश्युशक्वन च~
क्भं०ल्०रदर मने ( १९३२ )
स्थिनुयन्नेवारम्षवतत्तय तसय
वारसिचयम् । वितद्वीचेरधदिता-
न्तःप्रयन्तिरद्निमभिः । सघाविदट
1 1
अन्विन्द्रोगवेषणो बन्धुच्तिट्भ्यो-
>.
गेषणः 1२!
तत्; पतत् यह
भ (ष्पकार्टोपः)
तु तु तो
छ 1
प्रयः अन्नम् अन्न
॥
्रत्नऽथा [पिवति (चीन कौ नवा
ते तव
क
तरा
( ६९३३ ) प्रणमन् सू०१३ मण
प्राप्राक्वनम| अतिदीप्तम् | अस्यन्त दीप्ति
५] (छचिर्दाधिकम्मा) वाडा
|
यस्मिन | यर्म जिसमें
यच्च यने यन्ञमेंः
| ।
वारर वारणम् रोकको
|
सक्षरवत | तवन्तः कियाहे
|
तय् क्षयस्य , क्षयके
५ (षष्ठं दितीया)
ऋतस्य ध्रहतसम्बन्धिनः [कहत संघेधी फे
वाः वारकः रोकने वारा
(ष् क
असि अति ते
।
च्यम् क्षयस्य क्षयके
५ (षष्ठचर्थं द्ितीया)
वि वि+ ॐ
तत् तत् उसको
ऋ०म॑०१ ८०१३२०३ ( ३६३४ )
।
चन्द्रः
वि~+वोचेः, | करं
(पुरुपवचनन्यत्ययः) “
अतः इसलिये
(दम्पत्यो इन्द्रा |(स्वीपुरुषोंरे) जोडे
अभ्यन्तरम् | भीतरको
पदयन्ति देते हें
किरणैः किरणो स्ते
सः वह
खल् सचमुच
अनु+षिदेःरिन्ञा.| जाना गथा है
ऽभत्
©+
अनू+ ध
इन्द्रः इन्द्र
गोऽएषणः गवरामेपित्ता गओं की इच्छा
करने बाला
( १६३५ ) ऋ०म०१स्०१६२ ५८३
ध चन्धुभावं ्रप्त- | वंधुभारको प्राप्त
| च् वद्भ्यः | हुओंके लिये
ऽभ्य
मोऽएषणः | गवमेवित = | गोओकी इच्टा
स करने वाटा
संस्छतार्थः 1
( हे इन्द्र! ) एतत् अतिदीप्तं (हवीरूपम्) अन्नं
परातनमिव तव (एवास्ति) यर्पिन् यज्ञे (अस्मि
तरः) हासस्य वारणं कृतवन्तः(यतः खम्) श्तसम्ब-
न्थिनो हासस्य वारकोऽसि अतः (दम्पत्योः) इन्दा
तत् (उपयुक्तं वचनम् ) बरुवन्तु (ते) किरणैः अन्तः
पदयन्ति, स खलु इन्द्रः गवांमेपिता विनज्ञातोऽभत्
वन्धुभावं पाप्तवद्भ्यो गवामेषिता (विज्ञातो-
भृत्) ॥ ३ ॥
भधार्थः ।
८ हे इन्द ¡ ) यह अत्यन्त चमकता हुआ (हवी
ङ्प) अन्न प्व की न्याइ आपहीका (हे) जिस
यत्त मं (हमारे पूवज ने) क्षय को रोक दिया
{ क्योकि) आप छन सम्बन्धी क्षय कं रोकने बारे
है, इस स्ये (स्मर परुपों के ) जोडे, उस (ऊपर
०१०९ पू*१९२ ५० ( २६३६ )
के वचन) को कर्८ वे) फिरणों दषा भीतर को देखते
हँ, सचमुच वह इन्द्र गोओ की इच्छ करने वाठ
जाने गए दे, चन्धुभाव को प्राप्त होने वालो के
लिये भोओं की इच्छा करने दाङे (जाने गण हे) ॥३॥
ईन्द्रोकेवता, अस्यष्टिरछन्दः ।१२।१२।८८।८१२।८
~+ । ५
नृदत्थातेपृवेधाचप्रवाच्यं यद-
1 1 ॥
ह्िगोभ्योऽहणोरपन्रन भिन्टरशित्-
५.0
ननपन्रनस् । एेभ्वःसमान्यादिशा
1 यैजेषि | 1
स्मभ्यलेषियोत्सिच। सुन्वद्भ्योर-
1
न्ध्रयाकंच््विदन्रतहणायन्तंचिदन्र-
तस् ॥ 8 ॥
न इदानीम् अवं
५ ५७
। इत्ध
` त्धा इत्यम् इस प्रकार
॥11
( इदद७ 2) फन्नश्त्रएहरभन्ड
=, ॥
ते „ [तव तरा
९. | पृ्व॑मिव पिरे की न्याह
पनऽथा प्व चाल भतययः)
च् (प्रणः) ~
2 |
न्ट भ्रर्यापनीयम् | प्रख्यात करने
प्रऽनाच्यम् रव
यत यत् जो
१
1
ञ्यः अद्धिरोभ्यः अंगिरावंशिरयां
अङ्गिरःऽभ्य प
अणोः अप~+अबृणोः, | तृने खोर दिया
अपाव्रतवानत्ति,
उदृधाटितवाः
नसीस्यथ
अर्प + अप ्
ब्रम गोष्ठम् गोआं के गोठ को
द्न्द्र हेइ्न्द! | हेइन्द
मा०्म०्य सूर१३२ ८०४ ( ३८३८ >)
1
शिक्षन् ` |करिनरन् ` |र्यौरता हुजं
(धिक्षतिरदानकर्मा ;
| निघं० २।२०)
अप अप+(अच्णोः) | लूने खोर दिया
अपाह्रतत्रानसि पि
त्रजस गोष्ठम् गोओं के गोठको
~~ ५
खल सचमुच
जा = (भाग फो०)
एभ्यः प्यः श्नसे
समान्या | समानया समान से
र, (सा० मा०)
दि्श्व र्या रीतिसे
1 99,
अस्मस्यस् ¦ हमारे लिये
जेषि जयं धराप्तुहि | जयको धाप्तकर
त) (विकस्णस्व खु)
योत्सि युध्यस्व युद्धकर
(वत्वेन परस्मैपद् )
श्च ॥ 1 ओर
#
( ३९६९ › ऋ० मररस्०१३२ १०४
` स॒न्वतऽभ्यः| सोमाभिषवंकुवं- | सोम निचोरने
. द्भ्यः वालोंकेखिये
रन्धय आयत्तीकुरु अधीत कर
करम कम् =
चित् कम्+चित्, | प्रत्येक को
= प्रत्येकम्
व्रतम | वतरहितम् नियमसे रहितको
षगाायन्तम्| शुष्यन्तम् (एणीर् |कोध करतेहुषए को
रोपे, उ्यत्ययेनाकारः)
चित् खलु सचमुच
व्रतम् | नतदीनम्. ¦ से रहितको
सक्छृतार्थः।
हे इन्द्र! इत्थं तव (कम्मं ) पृवंमिव इदानीम्
(अपि) प्रख्यपनीयम् (अस्ति) यत् (वम्) अङ्गिरो-
वंश्ीयानामर्थं गोष्टमुद्घारितवान्, वितरन् (सन्)
गोष्ठम् ( उद्रधाटित्रन् ) एभ्यः खलु समानया
-री्या अस्मदर्धम् (अपि) युध्यस्व, जयंच प्राप्नुहि
भर म०रसू०१३२ मन्म ( ३६७० ,
भरत्येकं व्रतरहितं सुन्वद्भ्यः आगयत्तीक्र, ऋुखय-
न्तं खलु बतदहीनम् (आयत्तीकुर) ॥ ४ ॥
भाषार्थः; ।
हे इन्द्र | इस प्रकार आप का (कमं) पिरे
की न्यां अव (भी) प्रख्यात करने योग्य (है) जो
आपने अंगिरावंरियों के खिये गौभोंके मोठ को
खोर दिया,वांटते हण गोओंके गोठ को(खोरदियः)
सचमुच आप इनके समान हमारे चिये भी युद्ध
कर के जयको प्राप्त करे, प्रत्येक ब्रतहीन की सोम
निचोडने वालों कं अधीन कर, क्रोध करते हप
त्रतहीनं को (अधीन करे) ॥९॥
इन्दरोदेवतत, अस्यष्टिभछन्दः १९१२।९२।८।८८।६२।८
५ | 1
संयज्जनान्कतुमिःगृरदय द-
[ए
नेदितेतरुषन्तयवस्यवः प्रय्॑न्त
1 1
खत्स्यवः। तस्माचायुःप्रनाव्दिद्
~ ९... ~ 1 । 1
वाधे्रचन्त्योजसा । इन्द्रभोक्यदि-
( ३६७९ ) कन्म सृ९१३२१०५
~, 1 9, ठ ॥
धिषन्तधरोतयो दे्ोचच्छानधोतयः
॥५।
सम् | ~
यत् यदा जव
।
जनान् जनान् मनुष्यों को
।
नतुऽमिः परज्तानिः वुदधिर्योके दारा
।
प्रः जरः शूरवीर
द 1
्तयत् । सम+इक्षयत्, विचारज्ञीर
॥ करता हं
(छ्य टस्पडमायः)
घन सडभ्रामे युद्ध मे
स्थापिते स्थापन होने पर्
तरुषन्त | आक्रामन्ति | धावा फरते `"
्ः (भान्दोनखट्दद्)
कन्म११ स्*२३२ म०५ ( ३९४९ )
शरवस्यवः । यशकी इच्छा
करते्ुए
प्र भर+ =
यन्लन्त॒ (पनयक्षन्त, प्रक- | खूव यजनकरतेहे ¦
£ पेण यजन्ते
(छडर्थे लुङि ष्वत्ययेन
फूसः)
1
अवस्यवः | यशङ्च्छन्तः | यदा की इच्छा
7 करते हु
तस्म स्मै उसके लिये
आय् ७ जीवनम् जीवनको
#।
।
प्रजाऽवत्. |भजायुक्तम् | भरजासे युक्त को
त् | पव ही
५
वाच विपत्तिकाङ़ विपत्तिके समय
© (माग्योग) -
चन्ति | गायन्ति गातेहं
1
८ निं 1.21 ३।१४ )
( षणे ) कान्मंर१ सूरर्दनमेन्प्
। ष ति
ओजसा | षलेन वल से
न्द्र |च स्ये
॥ ~ =
निवासस्थानम् । रने के स्थानको
अक्यम् (स्षार्थयत् )
= ५९
ल्त | धारयन्ति धारण करते
दिधिष त (खाग्भाग्खडथं लड)
$ स्तोन्नाणि स्तोघ्र
धीतयः (मा० कोर)
टेवान देवान् देवताओाको
अच्छ अभिलक्ष्य लक्ष रखकर
न हव मानो
क्षोतय : | स्तो्राणि स्तोघ्र
संररुतार्थ ।
यदा शूरः(इन्द्रभेमनुप्यान् भन्ञाभिः समीक्षकान्
करोति (तदा केचित् ) यशङ्ष्छन्तः युद्धे स्थापिते
(सति) आण्ठामन्ति, (केचित्) यश्च इच्छन्तः परकरपेण
आन्द०९ स्नदरभ०्दे ( ३६५० )
यजन्ते, तस्माषुव विपत्तिकाले भ्रज्ायुक्ते जीवनम्
इच्छन्तः चेन गायन्ति,( तेषाम् ) स्तोत्राणि इन्द्र
निवासस्थानं घासयन्ति, स्तोत्राणि देवानभिरक्ष्य
(इन्द्रं प्राप्नुवन्ति) \ ५१
भाषार्थः \
जव शुरवीर (इन्द) मनुष्यो को बुद्धिर्यो दरा
{वितेचनकशील बनाते ह, तव (कोई ) यद्र के व्याहने
वारे युद्ध के स्थापन होने पर धावा करतें (ओर
कोई) यश्च की इच्छा करने बा खच यजन करते
ह, उसी के सिये विपत्तिकाख मै भ्रनासे युक्त
जीवन की इच्छा करते हुए बर पूर्वक गाते ह (उन
के) स्तोत्र इन्दर से निवास स्थान को धारण करते
है, स्तोच्र मानो देवताओं को रक्ष कर के (इन्द्र
रूप निवास स्थान को प्राप्त होति है) ॥ ५१
इन्दरापवतोदेवते, सुरिगुञत्यष्टिछन्वः। `
१२।१२८1७1७1१२)८
+ 1
सुव॑तसिन्द्रापवेतापुेयुधा योनः
व 1 क 1 ॐ
फृतन्यादपतंतमिहतं वजतंत॒नि-
( १९४५ ) ¦ शमर सूनर म
तम ! द्रचन्तायछंठसुद् गहनय-
दिनच्चत्। अस्माकं शचुनृपरिशुरवि- ।
श्वती दर्मादर्पीष्टिविश््वतः 1
}
युवम् | इष
तस् तम् उसको
इन्द्रापर्वता हे इन्द्ाप्वतो ! | हे इन्द्र॒ (ओर)
~ ~~ ~ ~ | (विमकेपल्म्) पर्वत !
।
परःऽयथा । पुरतोयोारो | जाग डन वाले
ष: त,
यः यः जो
नः अस्माकम् हमासा
ष्रतन्यात् योदधमिच्छेत् | युद्ध की इच्छा
1
अप अपन ~
आभर सृण पणे ( ३९० }
॥
तम्ऽतम् | त्तम्
च इत्
इतम्
५ >
जण
॥
तम्ऽतम्
अव्यम्
अप + हतम् ,
निरस्यतम्
वज्रेण
ततम्
(पूरणः)
निरस्यतम्
ध
भ
गताय
चतति्मतिकमां निषं०
२।१४)
कामयते
( निधं २६)
दुर्गम्
यः
(विनकेक्) ,
उसमर्को
अवश्य
द्र हटाओ
वजके दारा"
उसर्की .:
द्र हटाभ
च) व
| देशम
गण् हुए के लिये
1१
कामना केरताहे
ग॑म को
जो
४ ॥
८ ३६४७ ) ००१८०११२ ०१
| ..
इन दत प्राप्नोति हु नाता ह
५
(कगौ, इकारोप-
जनदछान्दस्.)
अरमावाम् | अस्माकम् | दमे
॑ क
्रचन् शनुन् शं को
©.५५
।
परि परि +(दधीष्ट), | खव चीरो
सम्यम् दारय
ह
(4: ह शूर ! हे शूरवीर
न |
विश्वतः | सवतः सथओर से
दस्म | दाः लं
ह (मनिन् ्रसयये्ति
इस्यदछान्दसः)
दर्षोष्टि दारय (लोद्थ॑द्ड्) | चीरे
विश्वतः | सवतः श
सस्रतार्यः}
हे इन्दापवंतो। पुरतो योद्धारौ युर तम् ( निवार
चम ०१स्०१३२ मन्दं ( ३६४८ )
यतम्) योऽस्माकम् (शत्रुः) योदुनिच्छेत् › तंतम्
अवद्यं निरस्यते, तंतं वजेण॒ निरस्यत यः (वजः)
. दृरहताय कामयते योदुग॑ममस् (स्थानमपि) पराप्नोति,
हे शर ! इन्द! ) अस्माकं शत्रुन् सम्यग् विदारय,
विदारकः (तम्) सर्वतो दारय ५६॥
‰ भाषार्थः ।
हे इन् (ओर) परत ! आगे युद्धं करने वारे
आप उस्र को हटाओ, जो हम से ख्ड्ने की इच्छा
करे उस २ को अवद्य द्र हटाओ, उस २ को वच
के द्वारा दूर हटाओ जो (ज) दुर गण् हुष के लिये
कामना करतादहै, जो दुर्गम (स्थान मं नी) पुव
जाताहे, हे शूरवीर ( इन्द्र }) हमारे ब्रु्ओं को
सव ओर से खच चीरो, चीरने वाङ (अप) सव ओर
से चीरे ॥ ६1॥ ।
इति दारिका तरशततमं सक्तम् 1
( ३६४९ }) कऋन्मर्१ सूरण
चह ०म०१ सू ०१२२ 1
इन्द्रोदेवता परुच्छेपशपिः !
विनियोगः-
१-७ “उमेकुनामीतिपुरा रिपुष्न्यस्त् प्रकीतिंता;ः । ताजपन्
प्रयतोनित्यमिष्टान्कामानसखमदनुते । ताजथन् हन्तिरक्षासि
सपतमांदच नियच्छति" (ग्वि० १।२५) 4
&1 "सवर्मदः--"” इयेष दृहा सत्रस्य षष्ठेऽहनि प्रउगदास्तरे धिनि.
युक्ता (भा० ८।१।१२))
७ 1 ""वनोतिहि-"* द्वेष प्रातश्सचने प्राह्मणारछंलिनः प्रस्थित-
यार्याया! पुरस्तात् परक्षेपणोया (मा ० ८।१९।२)
सृक्तका भावाथं।
मै सतयसेद्ौमौर्ण्धिवोको पवित्र कस्तां ष्ट मोर परोद
करने चाटौ कोजखाताद्घं, साधषहीपेते स्पनोकोजोच्दको
पूजसि रिव मौर जं शत्रु कूवरल कर नादा किदगद षि, जां
पर्पेमरे एप गद्रेमें सोते € ॥१॥ देवन्नी | माप रक्षमि्यो के
तिस को भपने चौदे पैर ते कुचट षर तोदधोवहुन घौडे वैर से कच-
सक्र तोडो ॥२॥ हे धनवान | ६न रक्षतिर्यो के वच्क्रोतोदोमौर
उनषोमीदे गदे मे निसो, खूव ग्रे सीदे द म गिरो ॥३
हे षनद्र {जो मापने त्तीन पवाते रक्षसो शनो कूुतरटष्टर नाशा ङिषा-
ह मनुष्य भापके ्स कमं को यड्ः मानते ह, यपि मापे दिये
यद् छोडा सा करम ह परन्तु मनुच्य इसको षदा मानने ६ +७। दे एय्!
क्रोधक्तेखाठ दृष इस रित्ताचक्षो माते मौर सम्पूणं राद्स
ज्ञाति का नाद करो।५ दे यञ्च 1 एन यदेररक्षगा शो चो. कर
भीय भिरामो,दे.ध्य् 1 हमारे एमां कते कधोकषि चो भ्नोरपृथिरौ
भ्व०म०१सू०१३३१०१ ( ३६५० )}
नके भव ते दुभ्वी है, हे वन्नी! वेयेसे इुश्यी हँ जैते मदुप्य
सभन मे जलने के भयसेदुःखीदोता है, हे न वृवने वारे शूरवीर!
भाप भयानक चथ करने के श्षस्पतै से यलवानै( के साय युद्ध करने
जते हो, तुष्य फेन मास्ते बाठे मएय राक्षत के साथ युद्ध कने
जाते टो, तीन सत्ते राश्वसो फे घाथ अकेले युद्ध. करने जाते हो ॥६॥
सचप्रच सोभ नियोड्ने चासा चुत का स्वामी घनता है, सोम
निचोदमे वाला शावुभीा को भास्कर खाता दै, देवताभे फे दनुजा
को मारकर टता है, सम निचोडने वाटा बटन्रान जर मजेय
देएकर सदस्नौ धनौ की प्रात्ति.को च्छा कप्ता दै, सोमनिचेष्ने
धारे के सिये इछ प्ाप्व धनको देते है पर्याप्त घन को देके है ॥७
इन्योदेवता त्रिष्टुप् छन्दः ।११।११।११।११
1 1 ह 1
उमेपुनाभिरोदसोचछतेन दुदो-
८ 1
ददाभिसेमडोरनिन्द्राः । अमिग्ल-
॥ ॥ क |
ग्ययचद्ताञ्लिचा वलस्धानंपरि
1
त॒व्टृहाअश्रेरन् ॥ १॥
भेर उभे दोर्नोको
) एुनासि| एनानि पविन्नकरतां
रोदसी”
तेन
६
ददामि
सम्
मरोः
अनिन्द्राः
( ३६५१ ) कन्न सूर३्द मं १
दयावाएथिभ्यो ' | घो (ओर एयिवी
(नघ० (३३०)
क
क्षस्येन
द्ोग्धीन्
सम्+दहामि
सम्+
मप्रदेशान्
इन्दरहितान्
अभिऽब्लग्य निष्पिष्य
।
यच
षताः
1
अमिचाः
यत्र
विनताः
शन्तः
को
सत्यसे
द्रोह करनेवारोंको
खव जलाताहूं
एथिवीके प्रदेशो फो
इन्द्र से गृन्य
हुमंको
कुचल कर
जर
नाद्र किये गप
दन्न
गमन् मनर ( श्श्पर् )
1 गे गदेमे
[न (---
परि परि ध
तुव्खद्छयः ` मारिनाः (सन्तः) मारं जाकर
(दष हिसायाम्,
अगोरन् १रिअभेरन्, |सोय
परसुप्तवन्तः
सस्छतार्थ;।
( अहम् ) सत्येन उभे यावाए्थिव्यौ पुनामि,
बोखीन् इन्वरदितान् भूषदेशान् [च्] संवहामि
यत्र शत्रवो निषिपष्य विनाश्चिताः, मारिताः (च)
गतं परिसुप्तबन्तः । १। -
च०्५॑०१स ०१६६ भं०दे ( ३६५९ )
(ज महारथुना यहुत चौडे से
टूरिषा
प्रदा पश पैरसे
संस्कतार्थः।
हे विन् } (इन्द्र }) (खम् ) रक्षसीरनाह्ीरषाणि
परथुनापदा निष्पिष्य छिन्धि, महाप्रथुनापदा (नि-
प्पिष्य छिन्धि) 1
माषपर्थंः।
हे वज्रधारी (इन्द्र ! ) आप राक्षसियों के सिरो
को चौड़ पैर से कुचरु कर तोडो, वष्टु चोडे पैर से
(कुचर कर तोडो )॥
इन्द्रोदेकता निचृदनुष्टुप्छन्दः 1८१७।८८
1 9, ९.
अवासांमघवन्जहि प्र धोयातुम-
ड ] = ~ 10. त
| तनाम् वेलस्थानकेअर्मके मनद्ा-
२1 [त © ~~
वैलस्थेअर्मको ॥ ३ ॥
{ श्म } पनम०१ ०६३२ १०३
व् अव+ . -
आसाम् | आसाम् इन के
सघऽवन् | हेषनवन्,! | दे धनवा
अदि अव + जहि, | नाश्चकरो
त विनाश्य
©
प्रधः षलम् चरुको
|
[याततुऽमतीः रक्षतनाम् | रक्षतियों के
( नाम्
[वलऽ- | मतं गदे
॥ स्थानक
अर्मवों | संकुचिते | भीदेमे
च [पे
म्हाऽवलस्छ महामते गह ` गदेर्मे
संकुचिते
0 “~~
सर्म
नण सृ०१३३ १०७ ( ३६५६ )
संस््तायैः । ।
हे धनवन् ! [इन्द् ! खम् ] भासां रक्षतीनां
बरं विनाश्य, (ताः)संक्ुचिते गते (पतथ, संकुचिते
महागतें [पातय] 1 ३॥
माबायैऽ। (
म स. १
हे धन वारे [ इन्ड} ] आप इन राक्षसियों के
वर को नाश्च करो, [उनको] भीडे गदे में (गिराभो)
भीढे गहरे गदे से [भिगामो] ५३५
इन्द्रोदेवता, निचुदनुष्ट एछन्द्ः1<।८।७।८
| | ।
यास्नातिखःपजल्चाशतो ऽभि-
= 1 |
व्लाङ्गरपावपः । तत्सुतमनायति
|
तकत॒सुतसनायति ॥ 8 ॥
यासाम यासाम् जिन कं
तिखः | तिलः तीनक्ो
॥
१८ चाशत्; पञ्चाशतः पचातोंको
अमिऽब्लङ्ध ‡ निष्वेषणेः
६ ११५७ ) श०म०१ ६९०१३२३ भ०४
कुचलने से
सपऽमवपः विनाश्चितवानतति | तूने नाश करिया हे
तत् कहु
सु+ =
तव तेरा
स+मनायति, बड़ा माना जाताहे
सुमन्यते
अत्यस्पम् घटत अस्प
सु+ त
तव तेरा
सु+सनायनि, |षडा भानाज्ञाताहै
सुमन्यते
स्ता; ।
( हे इन्ड ! ) यासां तिस्लःपञ्चा दात निष्पेष णं
कऋण्मं०२ सृ* १२१०५ ({ २६५८ )
)वनाश्चितत्रान सि तत् तव (कम्मं ) बहुमन्यते तवा-
स्यर्पं तत् [कमं ] वह्ुमन्यते ॥ ९ ॥
भाषार्थः ।
हि इन्द !] आपने जिनकं तीन पचासों को कुचल
कर नाश्च कियाहे उस आपके [कर्मको] वडा
माना जात्ता द, उस आपके छोटे से (क्रामको ) घडा
माना जाता १९॥
हृन्दोदेवता, गायत्रीछन्दः 1८1] <
1 ४ 1
पिशङ्गमुष्टिमम्भुणं पिश्याचि-
| ॥
भिन्द्रसस्ख । सर्ैरचौनिवर्हय \५।
(9 क्रोधेनरक्वणेम् | छोधक्ते खाल
(चेषतिः करष्यतिक्मा | रंगवारको
अष्टम् नि २।१२ }
प्स्स् यस | महान्तम् चडेको
५ निघ ३२)
पाचिम् | प्दिचम् पिक्ञाचको
( २६५९ ) आण्मं०्ट स्०१२३ मण्य
हे इन्द्र! हे इन्द
सम्+ ~
5 खूब मारो
मारय
सवंम् सधको
राक्षसजातम् | राक्षतोंको
नि -
( €
नि~+वर्ह्य, नाराकरो
विनाश्य
॥ ह दि्लायाम्)
संस्छृतार्थः।
हे इन्द्र ! (घम् ) कोभेन रक्तवर्णं महान्तं पिश्चाचं
सम्यग् मारय, सर्ब राक्षसजातम् (च) विनाशय । ५।
पार्थः ।
हेइन्द्र ! आप क्ोधसे खा ष्ुए महान पिशाच कों
खव मारो (ओर) सर ण॑ राक्षसो का नश्च फरो ॥५॥
ऋ०म॑०१ सू०१३३ १०६ ( ३६६० )
इन्द्रोदेवतानिचुदश्तिदषन्दः । १२।१२८।८८।१५।८
। |
अव ड्न्दरदाहदिशुधोनः शुभो-
८ ॥ ्
चदिदीःल्ानभोषौअद्विवो घुरान्न
पष ]
सोषासद्विवः । शष्मिन्तमोहिश-
ण्िमि बैधेरुरं सिसेयसे। अप्रष-
घनोषप्रतोतशरसत्वभि स्चिसुप्तैः
॥ |
शुरसत्वसिः ॥ ६॥
अवः | अवस्तात् | नौषेकी मोर
= (्ायरेर्यादिनास्ि-
भ्रत्ययोऽषादेश्यदच)
महतः महनोंको
दन्द दे इन्द] हे इन्द
५
द्यौः
शताः
मोषा
द्रिऽवः
घु णात्
42 ५५
( ३६६९ ) ध्वर् सृ०११६ ५०६
विदार्य
श्णु
भस्मान्
श््षोच
यतः
धुलोकः
पृथिवी
ड्व
भीत्या
( दतीबायादटुक् )
हे वन्ञिन् ।
उ्वरुतः
इव
चरो
सुनो
हमको
रोक फिया हे
फ्चोकि
पयुलोफने
एथिषी
की न्याह
भयसे
हे वधार
जरतेष्टुएसे
६
जस
भ्र ०म०१८्०१३३ म॑०६ ( ३६६२ )
मोषा भय से
7 ११ )
छटधिऽबः | हे विन्}! | हे वज्जधारी
[्ष्टसिन वखवत्तमः सव स्ते अधिक
॥ 0 वङवाखा
ऽतमः
डि खलु सचमुष्व
श्ण्सिऽमिः वख्वद्भिः 8 ५५ 1
ॐ
साथ)
घेः हननसाधनेः , , शस्त्र से
त । (आयुधः)
खमरेमिः उमः भयानको प्त
(ष €
ईयसे गच्छसि जाते षो
1 (सगतो शयन् )
सपुरष्ऽल्नः = पुरुषों केन मारने
बाला
+भप्रति्ऽइत | हे अनाक्रान्त | हेन दयन वाले
८ ३६१२ ) ऋ०म०२.९०१२३५०६
श्रार हे श्र! हे श्रथीर
सत्वऽभिः राक्षसैः . | राक्षसो के साथ
चिऽसप्तेः त्रिसप्तभिः | तीनसातोंकेसाथ
शद हे श्र! हे शूरवीर
¢
|
सल्वऽभिः | रक्षसे राक्ष्तों से
संस्छतार्थः ।
हे विन ! इन्द्र ! (खम्) महतः ( राक्षसान् )
अवदारय, अस्मान् (चोश्वणु, यतो ब्युलोकः एथिवीव
भयेन शुशषोच,दे वचन्] यथा ज्वलतः (अग्नेःमीत्या
(कभ््वित शोचति, तथा गुश्चोच) चख्वत्तमः( खम्)
ववद् भिः (सह यद्धेदग्रराय॒धेगचछलि, हेभनाक्रा-
न्ताशर प्रुषाणामर्हिंस्कः (लन् ) रक्षसः (सहयो
गच्छसि) चिसप्तेः राक्षपेः(नहं योद्धुं गच्छसि) ॥६॥
मापार्थः।
है व्धासी इन्द्र 1 आप महान रक्षसो) को
चीर कर नीचे गिराओ (ओर) हमारी सुन।, क्योकि
भामं ०१८्०१३३ म०६ ( ३९६२ )
भोषा ४ भय से
अद्िऽवः |हैवञिन्! |ह वज्ञधारी
| शुष्िसिन् | षलवत्तमः | सथ से अभिक
वरवाला
ऽतमः
डि खलु सचमुच
।
घ्रा | घर्वद्भिः - वलवानों फे
ष्मिऽभि
वधैः । शस्त्रो से
४
1 ~ ध
उभिः |उयैः भयानको से
| शकः
यसे | गच्छसि जाते हो
(स्मतौ श्यन् )
1
अपुर पेऽछनः | एर्पाणामहिसकः, पुरुषों केन मारने
धप्रतिऽदइत | ह अनाक्रान्त [ | हेन द्वन वा
( ३६१३ ) ऋ०म०१.८०१२३५०६
णार हशर! , | हे शुरवीर
म 1
सत्वऽसिः | रक्षसैः . | रक्षतोके साथ
(माण्को०)
चिऽसप्तेः | तरिसप्तभिः |तीनसातो के साथ
शर् हे शुर! हे शूरवीर
¢
|
सत्वऽभिः | रक्षसैः राक्षसो से
संस्छृतार्थः ।
हे विन् ! इन्दर ! (स्म्) महतः ( राक्षसान् )
अवदारय, अस्मान् (चोश्रणु, यतो श्लोकः पृथिवीव
भयेन शशेच,ह व जिन् | यधा ज्व: (अम्नेः)भीत्या
(कभ््चित् शोचति, तथा शुशोच) चल्वत्तमः( खम् }
वर्वद्भिः (सह यद्धे)खप्ररायधेगच्छति, हेअनाकरा-
न्तर परषाणाम्हिं्तकः (तम् ) राक्षसः (सहयो
गच्छति) ्रिसप्तेः राक्षसेः(सह योद्धं गच्छि) ५६॥
मापार्थः।
हे वञ्धारी इन्द्र ! आप महान (राक्षसो) को
चीर कर नीचे गिराओ (ओर) हमारी सुनो, वर्यौकि
०५०९ प्दे*१२२ ५०७ ( ३६६९४ )
खुरोक मे प्रथिवी की न्याई भय से दोकको धकट
किया है, हे दधार ! जैसे जखती हुई (अग्नि) कं
भय ते (कों डर कर सोक प्रकट करता हे वेसे
शोक प्रकट क्रिया है) सचमुच सच से अधिक वल-
वान आप चख्वानों के साथ ( युद्ध ते } मयानक
शस्त्रो के साथ जाते हो, हे न दवने वाङे गुरीर !
पुरुषों के न मारने बारे (आप) राक्षसो के साथ
(युद्ध करने जाते हो ) तीन सते राक्षसो के साथ
[युद्ध करने जाते हो ]५६॥
इन्द्रोदेवता, अस्यष्टिशछन्दः \ १२।१२।८१८८।१२। ८
वनोतिदिसुन्बन्चयंपणेसः
सुन्वानोदिप्मायजत्यवदिमो देवा
नासनदिषः । सुन्वानडइत्सिषासति
सदखावाल्यधतः । सुन्वानायेन्द्रो-
1 $| 1
ददात्याभुवं रयिंददात्यामुवम् ।७।
५१५,
( ३९९५ ) शनम तु०?३२ ५०७
॥ ग ४
वनोति | ख्ते पाताहें
च (मा० कोर)
दि खलु सचमुच
सन्वन् | सुन्वन्. निचोडता हुभा
ॐ ष
9 |
ष्यम् ईशत्वम् स्वाभित्र को
त (कषषतिरेशवस्यैकमां )
(नि ३।१)
। >
* | वहोः बहुतकं ,
परोणसः (निध० १९)
न्वानः | सुन्वानः निचोडता हुमा
सुन्वान तु
डि खलु सचमुच
स्म् (रणः) ए
। =
अव + यजति, _ | हटाता हं
यति अपसारयति ~
। ` ~] अव+ =
॥
¢ चन् शच्रओं
दिषः शत्रून् श्रुओं को
-
णम गस्०१द६ १०७ ( ३६६६ )
[द् | ५ १००. 9 ज
टृबानाम देवानाम् दकवताआक
]
व् अव+(यजत्ति), | दराता हे
| अपसारयति
दिषः शत्रून् शत्रुओं को
सुन्वान | सुन्वानः निचोडता हुआ
५ जः
इत पूरणः) ,|-
+ खन्धमिच्छत्ति | पाने की इच्छा
~` ~ ` (सनेःस्नोडमापेसत्वाः केरताह
स्वम् ) (माण्को०) ४ ॥
॥
सहस्राणि सहसो को
सस्रा (छोय)
वाची वरवान् वख से युक्त
न
मतः अनाक्रान्तः | न दवाया हआ
|
सन्वानाय | सुन्बनाय निचोड्ते हुए क्
० ४ चि
॥
इन्द्रः [इन्दः इद
( ३१९६७ ) ना०म॑०१ स्०१६३ १०७
ददाति | ददाति देता हं
।
॥
आऽसुवम् न्न्, ध पर्य्याप्तको
रयिम धनम् धनको
खदाति | व्दति ` देताहे
।
पर्याप्तम् पर्य्याप्त को
भाऽभुवन् | ` (जाणकरोण)
संस्छतार्थः ।
( सोमम्) सुन्वन् बदूनां खलु ईशत्वं रमते,
(सोमम् ) सुन्बन् शत्रून् खलु अपसारयति देवानां
शघ्रूनपसारयति, (सोमम्)सुन्वन् बरवान्अनाक्रान्तः
( च भूखा ) सहस्राणि ( धनानि ) ठन्धुमिच्छति,
(सोमम्) सुन्वानाय इन्द्र प्याप्तं ददाति.प्य्याप्त
घनं ददाति ५७॥
भाषार्थः ।
(सोम को) निचोदता हुआ सचमुच वष्टुतों का
स्वामौ बनता हे, (सोम को) निचोडता हुआ सच-
भरन्प०१त०१६द प०७ ( ३६६८ }
सुच शवुओं को दटाता है देवताओ' के शुं को
हटातताहे[सोम को] निचोडता हुआ वख्वान् [ओर]
अजेय हो कर सहस्ो(धनों) के पाने की इच्छा करता
हेूसोम को] निचोडने वारे के सिये इन्द्र पर्याप्त
ननि क १
[धन] को देते है, पर्याप्त धन को देते है ॥।
इतिन्रयसत्शवृत्तरततसंसूक्तम् । .
( ३६६९ ) कर्म०१.६्०११४ `.
० सं १ सू° १३६ `
वायुर्देवता, परुच्छेपशविः ।
विनियोगोठेद्धिकः । |
सक्त का भावार्थ ।
हे चापू ! माप को वेग बाठे श्चीघ्रमामौ योद मारे सोम फी-
ओर सब से पठे पीने फे लिये लाये, सव्र से पदे सोम पीने
छे लिये खाय, दमोरी ऊपर उटी ्द्ःस्तृति की ध्वनि आपे गरणा
को आनती दुष भाप फे मन फे मनुकल दो, भाप देने चलि के पाल
धोदौसेजुदे हपरथकफेदारा सै, हे चायु ] माप यशषो वेने
चाडेकषे पास योदौसे जडे इष रथ के दारा मवें॥॥द
चायु { हमारे सुन्दर पनाप हप पडद्वक सोमकोपुदे जो
भदुकारक द मौर जिनको धुटोक ष्ोीमोर दष्टिहै मापको
मदक्तेयुक्त करे, जा दूध धै मिलाने से यलदायक ए मौर
सितद चुकी मार षष्टि दै माप पो मद् से युक्त छट, जित
सोम से मापे घोदे (जो कटे चने पाटे षदे प्रमावदाखी भौर
कोषे रक्तक द) स्तुतिये के मर्पणकप्ने ये की भोर्जाने
द्धे ल्विवटफो पराप्त कस्ते, सवमुन स्तुतियो को उचारण
करने घाडेखो भोर्जनिकेच्यिषटठ शो प्रप्त कम्तेदहं॥२॥
पायु लाख ग्गके पोटा जडते ई, चायु सूनदरो रंग कफे चोदा
कतो जोषते द्यायु स्थ वो चलानेके लिये धुरेमं क्ोप्रयामो घोटोको
जओद्ते ६, चन्ने षे छिये धुरम मरवन्व शोप्रगामो योक जोदते
ह, चाय् 1 पपिर चौ जामे अैवेजारथोदोसोरपदटु्हस्वी
को लगातार, दमाय मौर पृथिदोके द्रौन कतमो मौर
1
भन्मंन१य्०१३४ ( ३६७० )
रुपाय फो स्थिर कणेऽयश के लिये उपा को सिथर करो* ॥३॥
दे वाय् । भापके ल्यि चमकती हुईं उपार्पै किरणकूप घरं
म श्वम चस्त्रोफो फोखातोदे, न किरणौ. म नाना रंगे
वनो को फेलातो है, माप के चियि यश्रृत फो दोहने चालो भोगै
सव धर्ना फो दोदती दै, याप ने उदरे मसत को उत्पन्न किया
है, सचमुल् आकाश के उद्र से मखतो को उत्पन्न किया
है १४॥ दे वायु! चमकते इुपः पवि सोमजोवेगके देने
घे गोर तोत्र मद् वेदँ भाप फोष्षोघ्रतासे राप्तं हरै,
पे जटोकतो शो्रतासे प्राप्त्टुप्हं, शरण छेने योग्य माप
को प्राप्त दो कर श्ाुनौ स्ते दुवेख क्रिया दुमा मनुष्य वेग षे खिये
स्तुति करता है, माप मपने नियम द्वारा स्य लोका से रक्ता करते
हो, भाप नियम वारा असुर केभयसेरक्षा करते हो॥५॥ ह
वायु ! खव से पदठे पीने फे योग्य माप इन दमारे सोमो को सव
से पदले पान करो, निचोडे हप सोमौ को पान करो, ये जो नित्य
होम करने वाली सोर पाप को रथागने वाछो मायं पजा है एन कौ
सव गोप भाप दी के छथि सोमम भिलाने को दूध देती, याप
हीकेदोमकेच्िघोकोभौर सोमम भिलानेके टिये दूधकफो
देती दे६।1६॥
% कपिल मजमे चायु को सू््॑रूप से देखते है, क्योकि
ये सब कर्म सयं षो हें ।
मद्धृत को दोहने वारी गौचोदहै जो सर्यूपी वख के
ल्ि किरणरूपो दूध को देती, दस संघे भी घाय को सर्य
सूपसे देखा ह, क्रिरणक्पो दृधदहो सच प्रकार द धनोकामङर
ने से “लव धनो को दोहतो दै" पेखा कदा गया हे।
फमाफाशके उद्रसे मखतो शे उत्यन्न करने चाछे मो सथं ह ।
$ इ्तय्यि माप न आर्य्य डोम को साक्षरो ॥
( ३६७१ ) कम्मं स०्१३४८५०द्
वायदेवता, अत्यष्टिदृछन्दः १२।१२।८।८।८।१२।८
आलत्वाजवोरारदहाणा्नसिप्रयो
बायोवदहन्त्विदपर्वपोतये सोमस्य
पवेपोतये। ऊ्वातेजनसनता मन-
स्तिष्टतजानतो। निय॒त्वतारघेना-
याद्िदावनं वायामखस्यदावन ॥९॥
# || आ+ ==
त्वा त्राम् तुश्च को.
॥ [8 ५ ् ॥
जनः वेगवन्तः वेग वाले
गामी
।
ररष्डाणाः | शीपूगानिनः
पमि प्रति
ॐ
.॥
[^
५९
भाभपरर सृ०१३५ १०९ ( ३६७२ )
।
प्रयः न्नम् अन्न
वायो ० हे वायो ! हे चायु
।
वदन्तु आवहन्तु खावें
(9: इह यही
1
परबऽपी तये | एरपानाय [पहिले पीने केलिः
ए
सोमस्य ! सोमस्य सोम के
|
पृबेऽपीतये पुरापानाय पहिरेपीनेकेिर
ऊध्व | उत्थिता उटी हुड
तै तव तर
}
अ गु अनक्लम् अनुकूल
सुनता | (्दुतिरूपा) वाण् | (स्तुतिरूप) वाणी
|
मनः
तिष्टतु
जानती
( ३६७३ ›) श्०म०१ तृ०१३७ १०१
॥।
मनः सनको
तिष्ठतु ठर
जानती जानती हुईं
नियत्वता घोडोंसे जुदेदुपसे
~~ ५
|
रघन
नि) भ्व
रथेन रथस
आ+ र
आयाहि आओ
प्वात्र देने वारे के लिये
(निघ०४।१)
हे वायो! हेवायु
यज्ञस्य यन्ञके
प्रदाने देने वारे के किये
कमे? १०१२० ममर { २६७४ }
संस्टतार्थः।
हे वायो ! खां वेगवन्तः शीधगामिन (च अर्वां
सोमरूपम्) अन्नं प्रति परापानाय अत्र आवहन्त
सोमस्य पर्वपानाय (आवहन्तु) उस्थिता (अस्मत्
स्तृतिरूपा) वाक् ( तवगुणान् , ) जानती (सतती)
नवमनोऽनुहूलं तिष्ठतु, हेवायो । (त्वम् ) अश्वैर
क्तन रथन प्रदात्रे ( मद्यम् ) आयाहि, यन्ञस्य
पदात्रे (मद्यम्) आयाहि॥ १॥
भापार्थः।
हबायु ! आपको षेगवारे (ओर दीघूगामी घोडे
(सोमरूप) अन्न के घरति पदर पौने के जये यहां
छर्वे, सोमको पह पीने क लिये (रके), उही हुई
(हमारी स्तुनिरूपाणी) (आपके गुणक) जानती हं
अपक मन क अनुसर हो, हे वायु ] (आप) धों
स जुड दुएरथकेद्रारा (सुञ्च ) देने वाखे के लिये
भ, (मच) यन्ञके देने वाठ क लिये आवें ॥ १॥
बाय दवता, अत्यष्टिक्छन्दः १ २।१२।८।८।८।१२।८
भन्दन्तुत्वामन्दिनोवायवि
'ल्ट्वो स्मत्करायासःसक्लताअच्िनः
च
( ३६७५ ) शन्मं०१ सृ,१५०्
गोभिःकायांभिद्यवः । ` यदक्राणा
इरध्यै दच्सचन्तऊतयः । सपधी-
चोनानिथतोदावनेधिगय् उपन्नबत-
ंधियः॥ २॥
।
मन्दन्त | मक्यन्तु मृदयुक्त करं
हि"
त्वा - | खाम् । ुज् को
|
समल्द्निः | मादयितारः [मदयुक्तकरनेवाले
वायो | हे वायो! हे वायु
|
इन्दवः | सोमविन्दवः | सोमकी वृदे
(भान्कोर)
अरमत् = | अस्माकम् हमारी
॥
क्राणसः | सप्रमावाः प्रभाव वां
पणम ०१८्०१३४मग्द ( २६७१ })
।
सुऽछताः | सुष्टुताः
अभिऽदयवः दिदोऽभिमुखाः
गोभिः | पयोभिः
ऋणः सथ्रभांवाः
अमिऽदव ‡ | दिवोऽभिमुखाः
यत् यतः
ष्टु खलु
राणाः सप्भावाः
इरध्यै गमनाय
दम् क्लम्
(अ ति
सचन्त प्राप्नवन्ति
1
अच्छी वनी हुई
योकीञओरदष्टि
वाली
दुधसे
प्रभावि वांीं
द्योकीओरदष्टि
वीं
लिससे
सचमुच
प्रभाव से युक्त
चने के लिये
चरको
प्राप्त करते ह
( ३६७७, } कन्म॑०१ तृ०्१२४ मन्द्
|
ऊतयः रध्षकाः रक्षक
स खहगन्तारः साथ चलने वाके
1
1 अन्तिः घोडे
निऽयुतः
दावन प्रद्र देनेवाले के यि
नियः स्तुतीः स्तुतिं को
पं उप~+ न
त्रत उप +व्ुवते, | उच्चारण करने
= वच्छ वाेकेखिये
द्धम् खद सचमुच
1 क.)
धियः स्तुतीः स्तुतियेो फो
संरूटतार्थः1
हे वायो ! अस्माकं सुकृताः सप्रभावाः दिवोऽ-
भिपुष्नाः मादवित्तरः सोमविन्द्वः स्वां मादयन्तु,
पयोभिः सथ्मावा; (छता) विवोऽसिमुखाः (सोमः
४.27 . ।
„£ ~
1, 1. २५१५५ ४, 0. 4५ 1, 8,
५ 8. एणा 60.५8, ४, 4, २, २.
५ 2, 4. प्ण. एए, 8. 4.५. 2,
पातु ए्यप०्यत6त् एिणप्ड एष ९ पय्यशुकण्य ०६ पहुग्ण्तः ३प
एण्ठाऽ सप्त, उण्ुषप् णत् सपाय ष्ुप्टण दणाण {| 1/1
41912, वरप० एण्ड पिशाकप्भ 88 & ००९७ प०पत्श्पण्डु 0 व्ल
प्प उ कण्णनण, नूत एवपण्ड पक० भणवन्व् ० ०७९
०४ एणधपररपा्यकु, 80 प 119 प९यत्छ् ग्ण वस्र 158 जाप तण्णठण-
6०8 कणाः एनण्टु ४७३९त् भप ० कृच ण्न ० ४1०
एतः +०२8. वणप 8 &०० 14०8 एप घज करक्ित्णेध्ठ 38 # प्ण
क्षपध्र४ऽ 816 एणणशादह्फार ाप्र०प४४ व्ण्प्पपलवक्व,
~ प्ण कदचन 18 8 पकड 1४० ००७ धयत् भ्ण परतप का
0 ४पमप्, श०पात् 0्ण्णत्थः ३६ ४8
कशणण8 ण शप्रफदयण्डु 10 पठ पण्णः वण ए भ्पत्रणणहठ क
००९8 ‰० १० ७०.
^ ए 0 कपण, अप्प्प््दाप 0००8, 47, माष्दन्य, ०
छण
शपा मन्वत,
ए ््9दद्ःणट, |
[1 1.
19६4 चतक, 1918.
(1
अंक ८१-८२] [वक्ञा-ञयेष्ठ १९७०
& ऋगवेद संहिता
(०९
9 (वेदिक नोवनव्याख्यायता)
9 पदपाठ, श्ब्दाथं,संस्छृत ओर भावा अनुवादं
| टिप्पणी ओर मन्न कं आश्य पर
(६ उ्याख्यान से युक्त
ए
ट
( जिसको मुलताननिवासी पंणशङ्ुरदत्तदास्त्री
चै की सहायता सें शिवनाथ आदिताग्नि ने
सम्पादन क्रिया)
79 2/5
थ
६
9६ ाहोर
^ | ॐ पञ्जाय पएकानोमोकल यन्भालयमें प्िरटर शासा
ध ४१६ शारमन क पथिक्षर्से ष्पा)
6६ यरी
28 १२ भका दा मप्रिन मूल्य २)
0.10
र पदटे २७ मर्थ का मृत्य ५)
2 <= अर्थत पूवस्य १४1४)
(1 {द ॥ (4 2 2 (+)
& 44 (स
८ ३६७९ ) कऋण्मण १०१३४ भंण्दे
। ।
सतोमिव' परच्षयरोदसोवासयोषसः
(त ।
.अवसेवासयोषसः॥ २॥
वायुः ` | ऋचुः वायु
यङ्क | योजयति जोडताहे `
५ ^~ ध
|
हि रोहितवणोौं -| खालरंगकेवालों
रोषिता (विमरेरात्वम्) को
` वायुः वरुः वायु
५. ४
अरुणा = | पिह्गलवर्णो नद र कालो
4 क
चद , वु वायु .
रघ रथे रथ मे;
अलिरा इीधूगामिनो खघ र वाटो
८ क
रि धृरि ` | पुरीम
(|
००१ स्०९३४भ०्द ( २६८० )
1
वौठ्छ वे बठेनाय | चलाने फे लिये
= = त्यरः
भतिरायेन वोढारो| चलाने में अत्यन्त
ध समको
धरि धृरीमें
धुरि १
च्छवे [ने के खये
वोचे वह्नाय चल
प्र, भर+. ~
बोधय भ+बोधय जगाओ
एथिवौ को ,
परम्ऽ धिम् ए्यिवीम्
| परन्धो
व्योर्नामि निधं ३।३०)
जारः । जार
1
श्र आन
.( ३६८९ ) कर्मं०१्०१२५ भद
प्र र~ ५,
चच्युय प्र+-चक्षय, प्रद्जय| दर्शन कराओ
रोदसो० द्यावापृथिव्यौ |यौ (गोर) प्रथिवी
क
वासय स्थिरीकुरु स्थर करो
ओं
उषसः | उषसः उषाओं को
1 $
सवस ` ` | योऽयम् यश के लिये
वासय | स्थिरीक्र स्थिरकरों
1
उषसः उत्तः उषा्ओं को
क्स्रतार्थः ।
वायुः रोदितवर्णों (अद्बो) योजयति, वायुः
पिह्ल्वर्णो (अश्वी) योजयति, वायुः रथस्य धुरि
वहनाय शीधगामिनो (अद्वी योजयत्ति,) धृरि बह
नाय अतिक्येन वहनी (अद्रे योजयति),
च००१ ०१२४ ५०४ ( ३६८२ )
{हि वायो ! खम्) "जारः ईषत्स्वपन्तीम् (स्त्रयम्)
इव प्रथिवी घ्रचोधय, (खम् ) चावाएरथिव्यौ धदर्शंय,
( खम् ) उपलः स्थिरीकर, यश्नोऽ्थम् उषसः स्थिर
कुर ॥ ३॥
मापार्थः।
वायु रारू रंग क (चोडा) को जोडते द, वायु
. सुनहरी रंग ॐ (घोडा) को जोइते हे वायु रथ की
घुरी में चलाने के लिये शीधूगामी घोडा को जोडते-
है, धुरी में चाने के छिपे अत्यन्त साम्य वारे
(घों को जोडते है, हेवायु !) आप एथिवौ को जमाओ
जेसे जार थोडी सोरी हई स्त्री को जगात्ता हे, ओर
दयौ (ओर) एयिषी के दश्ञेन कराओ, ओप उषां को
स्थिर करो, य के लिये उषां को स्थिर करो ॥॥
वायुदैवना, अत्यण्टिदछन्दः १२९।१२।८।८।८।१२।८
। ) 1
तुभ्यसुषासुःशुचयःपरावति
त
भृद्रावस्चातन्वतेदंसुररिमषुचिचा-
~ 1 4... ॥
नन्युरभमपु । तुम्य॑चेनुःसवर्दवा
;( .२९०द ) ,कनमंग१्० १६४०४
ध ॥ ~ ^ ॥
विश्वावसनिदौडहते । अजनयोमर-
| | ॥ †
तोवक्लणाभ्यो दिवचावच्तणाभ्यः।8।
तुभ्यस् पुभ्यम् ` तेरे खयि
उषसः उषसः उपाँ
शुचयः दीप्ताः चमकती ह
पराऽवति दूरदेशे द्रदेशमें
भद्रा शुभानि शुभ
वस्वा वस्त्राणि वरस््रोषफो
तन्वते | विस्तारयन्ति | फेडाती हं
दम्ऽस णेषु धरो में
५ ७
(सार मार
रग्रिमष रदमु किरणों ते
र
,१०९ ६०१६४ ५०४ ( ३६८४ )
| को
ध्नोंको
दछोष्टसे । इव
दोहती हे
उस्यादितवानसि | तूने उर्पन्न
क्याद्
मस्तः मरुतो को
( ९९८५ ) ऋण्प०१क०१६५
॥
वृत्तणास्यः|कृकषिभ्यः | उदरे से
दि ने प वि वः द्यौ के
भा खख सचमुच
वक्षणाभ्यः कुक्षिभ्य उदरोंसे ,
संस्छृतार्थः 1
हे वायो ! तभ्यं दीप्ता उषसो दृरदेभे शुभानि
वस्त्राणि रदििमरूपेष खहेष विस्तारयन्ति, चिघ्राणि
वस्त्राणि) नृतनषु रदिमपु (विस्तारयन्ति,) तुभ्यम्
अप्रृतस्य दोगधी षेनुतिद््ानि धनानि ट्ग्ध, (सम्)
कूष्षिम्यः मरुतः उसपादितवानसि) दिवः कू्षिम्यः
खलु उस्पादितवानसि ॥ ४ ॥
भमापार्थः।
हेवायु | आपके लिये चमकतौ हुड उवप
द्र देश मे शभ वस्त्रों को किरणनूप धरो में फेटाती
हे, नाना र्ग के (वस्त्रो)को नई किरणो फेराती
है, आप के यिये अम्रुत के दोहने वारी गौ सव धनां
को दोहती हे, .आपने) मरतां को उदरो कते उत्पन्न
किया हैसचमुच द्यो के उदरोसे उसन्त किया हे ॥९॥
भभ्म०१ स्०१२४ ५ | ३१८६ }
वायद्वता अत्यष्टिङ्छन्दः ।१ २।१२।८८।८।१२।८
तुभ्यशक्रास शुचयस्त॒रण्यवो
देमूयाडमरन्तमुरवयपानिणन
सर्वणि । त्वात्साशेदसमानो-मग
मधे तक्वधी्च । त्वविश्रवस्माट्भः
वनात्पास्सिधर्मणा सु्यात्पासि
घधसणा।॥५॥
तुभ्यस् | तुभ्यम्, तरच
शुक्रासः | दीप्ताः १
शुचयः, |गुडः ` (खच्छः
तरय्यव ३ | चारे
मदेषु
गाः
इषयन्त
|
सर्वणि
ध
अपास्
इषन्त
1
सु्ेि
त्वाम्
त्साशे
क
दस्मनः
^ ॥
भगम् ..
(८ ३६८७ ) .भा०म०१८्०१३४ १०५
च
मदेषु
तीव्राः
प्राप्तत्न्तः
(षगवौ, श्नमो
द्धौ विकरण, ब्यप्य-
येनाऽऽपनेषदम्)
श्ीघृतायाम्
(मान्को०)
अपः
(द्वितीयार्थे षष्ठी)
प्राप्तवन्तः
शीघतायाम्
€ ॥॥
खाम्
प्राप्तः
(स्लरतिर्मतिकर्मा-
निध० २।१४)
उपक्षीयमाणः
दसु उपश्तये)
भजनीयम्
४
। सतन कर्
मदोँमें
तीच ४
प्राप्तहुएहें, ,
दीधूतामें
ज्लाको
प्रप्त हु
क्री =
धूता मे
तुक्च को,
प्राप्त हुआ
छीजता हुआ
ते योग्य
च्छा १
प०्म०१ सृण््रछम०्५ ({ ३षैट< )
ट स्तौति । स्तुति करता
1 र
तक्व्ऽभोये सीधगमनाय, |वेगकेचिये
॥ वेगायेत्यर्थ ।
ह्व स्वम् तू
विश्वस्मात् सर्षस्मात् . |सवसे
भवनात् | भुवनात् खोक से
सि रक्षसि | रक्षा करते हो
घमणा धस्मणा धमे केद्वारा
असुरव्वात् असुर सम्बन्धिनः असुर के (भय
(भयात) से
पासि रक्षसि शक्षाफरतेष्टो
॥
धर्मणा धर्मणा धमे के दारा
संस्तारः ।
. हे षायो |) तुभ्यं दीप्ता
साः पेगचन्तेः मंदे
तोयाः (च सोमा) शोपततप। प्राप्तवन्त अपः शीष
। ( ३१८९ ) ऋन०१्०१३४ ०३
तया पराप्त्रन्तः, (शनुभिः) उपक्षीयमाणः (भक्तः)
भजनीयं सवा प्राप्तः(सन्) उगाय स्तोति, तं धर्मणा
सव॑स्माष्छोकाद्र रक्षसि ( स्वम् ) धर्मणा अत्र. ,
सम्बन्धिनः (भयाद्) रक्षसि ॥९॥
भाषाः ।
( हे वायु] ) आपके लिये चमकत ह्,.स्वच्छ,
वेगवा, (ओर) मद में तीत्र (सोम) शीधूता से भ्राप्त- -
हृष है, जल को शीधूता से प्राप्त हुए है (शनरजारे
द्वारा) छीजता हुआ (भक्त) सेवन करने योग्य' आप
को प्राप्त छुआ वेगके खये स्तुति करतांहे,-
आप धर्मक द्वारा संपूण लोकों से रक्षा करते हो.
आपः घमं के द्वारा असुर केः' (भय) सेरक्षाः
करते हो ॥ ५॥
युवता, अष्टिश्छन्दः ।११।११।८०।७।१२।८
८ 1
त्वंनोवायवेषामपृष्येः सोमानां ,
1 1, |
प्रथमःपोतिमरसि सुतानांपोतिमर्ई-
सि । उतोवित्मतीनां विशांब्वः
पणम ,सन्द३४म० १ ( ३१९० )
जघोगास। विश्वाद्त्तेधेनवोट्ङना-
शिरं घतंदङ्तभािरस ॥ ६॥
त्वस् त्म् तू
4,
मनः अस्माकम् हमारे
वायो | हेवायो! |हेवायु
एषाम् एषाम् इन के
।
अपूर््यैः अपूर्वस्य अपृ (सोमपान)
शः पानस्य)योग्यः| के योग्य ˆ.
। (महयं यत)
सोमानाम् |ोमानाम् | सोना
प्र धसः भथमः पहले,
पोतिम् पानम् पानको
। अद्टंसि अर्हति योग्यो
{ ३६९१९ ) कन्म ०\त०१६० १०१
निष्पीडितानाम् | निचोड हुओं क
4
सुतानाम् ह
पतिम पनम् पानको
अर्हसि | अरहसि योग्यहो ,
उतो अपिच ओरभी ,.
[ मिहम ष तेम
| लीना् ५
विशम प्रजानाम् प्रजाभेों की
ववजजपोणास +^ ) वर्जय
विश्वाः | भै
दरत् |
(पापको) स्याग
करती हृद्यो की
सव
भ०५११९्०१३४०९ ( ११९२ )
ट्छ इहन्ति दोदती हे
४ ~~
(खोषस्त-ति
आऽञ्िरम | सोममिश्रणारथं सोममें मिखानेके
दुग्धम् ~ | लिये द्ध को
घुतस् | प्रतम् धीक
ट ५
न्यं दहन्ति दोहती हें
दुत | दुह् ताह
सोममिध्रणार्थं | सोने मिलने,
भाऽभिरम् ङ्म् ` | के लिये दूषको '
सस्हतार्थः।
हे वायो | अपूर्वस्य (सोमपानस्य) योग्यस्तवं
अथतः (सन्) एषामस्मदीयानां सोमार्ना पानमर्ह्ति,
निष्पोडितानाम् (दपाम्) पानमहंसि,अपिच तुभ्यमेव
विदोपेण होमवतीनाम् (पापंच) वज॑यन्तीनां प्रजानां
सर्वागावः सोममिश्वणार्थ इग्धं दुहन्ति, सोममि-
श्रणाधं दुग्धं शतम् (3) दुहन्ति ॥ ६ ॥
मापार्प्!।
हे बायु ] अपूर्व (सोमपान) के योग्य आप पहले
श्न हमारे सोमो के पान फ योग्य हो, निचोदे (44
( २६९३ } भगर०१ल्०१६४ १०
(हन) के पानके योग्य हो, ओर आपहीके लिये
अत्यन्त होम करने वारी (तथा पाप को). त्याग
रने वारी प्रजांओं की सव गोः सोममें मिटाने
के छियेदध को दोहती है, सोम में मिराने के छिये
दध (ओर) ्रत को दोहती हे ॥ ६ ॥
?इति चतुसतरशदुत्तरशततमं सुक्तम् ।
कर्मण त्०१३५ ( २१९४ )
चट ० मं० १ सूर १३५
वायुरिनदवायूच देवताः, परुच्छेपषिः।
। विनियोगः ।
१-६ । मादौ एचो द्ररातरस्यपष्ठेऽहनि भरउगश्चखे विनिगुक्तौ !
(मा० ८११२) । शिष्टाणां लेङ्गिकः । `.
, सृक्त का भावा्ध।
देवाय! आप दविखाने फे च्यि हमासौ विकी हर्कुश्णकी
मोर हजार धो फो दय साये, भापसौ धोदोके वारा मावे,
भाप वजार मौर सौ घोडा घाल देष के लिये पे पान करनेको
देषता्भो ने सोम को रोकं ताहे, निचोडे हुए मीरे लोम माप
के मद् दो दिये उपस्थित दै मापके बल फे चिथ उपस्थित हे ॥१॥
स्मो फे व्यि ष्ोमा जाता हैः मापघोडोकोष्ांफो मौर हमारी
कामना कस्ते हप माभमो.भीति छरतेऽष सौर मासे कामना करते.
षप मामो ॥२॥ हे वायु] भापस घो से सौर हजार धोद
से ्टमारे यणषीमोर खाने फे च्यि माभो, हवि्यो के खानेषे
लिये मामो, यष उचित समय पर दिया मामापका भाग.सर्य्य
को समान दीप्ठिवाखा षह, दे वाय | मध्वयंोगों से धारण कयि
हथ सोम सर्पेण क्वि गय है, चमफत हप सोम सपय द्धिये यपह
॥३॥ षाय! घोदीसे चुडाद्मारथय माप दोनो हमारे
स्ख ल्यिणौरसुन्दूररसे र मन्नोको यामेष व्िखदै,
शविःको यानेके छिये चे.माप दोनो मीेसोमको एवे पथोकि
माप का पूपपान निष्वित द श्ये, दे याद्! माप खमक्षते इए
( ३६९५ ) कणन ०१ सृरश्दय
धन फे साथ मामो, याप भोर इन्द्र दोनो धन के साथ आभो
1 ४॥ हेन्द्र मौरवायु } माप दोनी को दमारी स्तुतिर्या यन्न
की ओर फेर, फपिविजोने शस वरूप सोम फो स्वच्छ किया है
जसे मति क्षीघ्र चटने वाके घोडे फो स्वच्छ करते, हमको
चाष्टने वारे घाप उसको पोच मौर हमारे पाख रशा फे चयि मारव,
माप दोन पत्थ से निचोडे प सोमो फो पीवं, वल फे देने
वारे माप दोन मद् के व्यि पीवें॥५॥दहेवादु] जके साथ
पीस कर नियो दु ये सोम जो मध्व लोगेन पकडे हप थे मा
दोनी के लिये भर्प॑ण किये गप ह, चमक्े हए सोम माप दोन
केलि भर्पणक्यि गप, ये श्चीध्रता करने घाठे सोम छानने
के उनी षस्य मे सेचरे है, भाव दोन फी कामना करते दुष मेड
कीउनमेक्तेद्रे्द,येसोममेडकी उनमें सेष्वरेदं ॥६॥
हेवायु ! जो सोषहप द उन सध फो उदाध फर जदां सोम शूटने
का पत्थर खदुकता ह घदां भभौ, माप सौर इन्दर् उत्त धर पर
आभो जौ स्तुति की वाणी सुनार देतो है, मौर जहौ घो चरता
है, उस यक्षम मापच्दे हुपरथकफे साथ सामो, मापभौर इद
उक्त यश्ठमे सायो॥७॥हेडन्द्र भीरघायु! साप उख मीरी
सोम कौ माहुति फो व्रण करैःज्िख #मद्वत्य को जयी सेवन
करते द" ये जयद हमरे द, हे वायु ! दमारे घते मै गैस्
र्दी भोर्खेतामं जौ प्रेद आपके क्ये गो नदी
सतीं पके धिये गर्णे नदी छीजतीं ॥ ८॥दहेषायु)येलो
धर्वान शुजा्मौ बारे आपके चैट €, पे भापके मदो ङ्प प्रवाद्
के षीच दौद्ते ह, वत बदते हप यापक प्रवाह फे वोच दौोडते
रैः जो भमर्स्थानमे भौ नहो मस्ते, जो शोध घटने घले
जो पाणीसे नदीं यकतेऽजो सूथ्यं कौ किरणो कोन्यादं क्रिघ्ी से
मह सफतेजो हायि नदीं चकते ॥९॥ =,
सोप को यहं पर मद्पत्य फदा गवा दै, जैसे सोम भोष-
धियो का सज्ञा है षेसे सह्य धनम्पतिरयो छन ॥1
आनमं०८्०१३८म०१ ( ३६९६ )
वायुदेवता, अत्यष्टिद्छन्दः ।१२।१२।८५८५१२।८
स्तीरीविरपनोयाहिीतये
सदसरणनियुतानियुत्वतं शंत-
मभिर्नियत्वते । तुभ्यदिपरवधोतये
टेबादेवाययेमिरे । ्रतसुतासोमधु-
1 |
मन्तोअरस्थिरन् मदायक्रत्वेखस्थि-
रन् ॥१॥
स्तीणम् आस्तृतम्
विछ हुईको
वृहि; | सुण को
।
प् । भरति कीओर
न्;
अस्माकम् हमारे,
( ३६९७ ) क०म०१ स०्१३५११०द
याहि ध्राप्तृहि . | ्राप्तहो
बोतय - | (हविषाम्) (हवियो.के) खाने
केलिये
सदहस्रण सहखससङरःख्याक्न | हजार क दारा
निऽयता | नियुतूसमृहेन | घोढों के दारा
(जातावेकवचनम्)
नियुत्वते नियुद्भिर्युंकताय [षोड लेयुक्तकेलियि
गतोमीमि शतसंख्योपेताभिः| सौ से
नियुत्वते नियुद्धिर्क्ताय दोय
तभ्यम् तुभ्यम् तेरे खये
डि स एव - |ही.
पूर्वपीतये पूर्व पानार्थम् पदे न के
न = 1 ~, =
र्वाः ः ओंने
दवाः | दव (कत) |
(सः [ि। ध १ ध २
कण्म०१स्०१३५ १०९ ( ३६९८ प
८ ~
दवाय देवाव
येमिरे यमितवन्तः
प्र ` भर+
ते त
| ॥,
१ | निष्पीडिताः
व (जसोऽसगायमः)
= माधु््योपेताः
प्र+अस्थिरन्,
र प्रस्थितवन्तः
मदाय मदाय
राते चराय
अर्थिरन् | भस्यितवन्तः
श संर्छतार्थ
8 वायो ! स्म्) (हवि
भम आस्तृत वहिः्रतिआगच्छ,
निचोड़ हुए
भिटास सते मिरे
ह्य
| हैँ
(>
मद्केद्िः
सि
1,
+
०४ ॐ,
=
चसे
५1
रपाम्) भक्षणाय अस्मा.
सहण नियस्सम्,
( ३६९ ) ऋ०म्०१ त्०१३५ भ्र
हेन य॒क्ताय दातलङ्ख्याकाभ (नियुद्धिःयुक्ताय च)
तभ्यं देवायैव पर्व पानार्थं देवाः (सोमम्) यमितबन्तः,
निष्पीडिताः माधय्योपेताः(सामाः) तव मदाय प्रस्थ
तवन्तः, { तव ) वाय भ्रस्थित्तवन्तः२॥१॥ =
भापार्थ
(हे वायु }) आप (हाव) खाने के ङिणे हमारी विद्ठी
हुई कुशा की ओर आवेहजार षोड से (जोर)सोप्रोड ,
सै यक्त आप देव के छियेहीपदहिरे पानकरनेके नित्त
देवताओंने ( सोमको ) रोक रक्खा हे, निचोढे हुए ^
मीरे ( सोम ) आपके मदक लिये चले हेः(भप क) `
बल के यिये चरे दें । ९।
वायदेवता, अल्यष्दिश्छन्दः 1१२।१२।८।८।८।६२।८
तभ्यार्य॑सोमःपरिपतोअद्धिभि
स्पार्हावसानःपरिकोशसषति शुकरा-
वसानोभर्षति । तवार्यमागभायुषु
सोमौदेेषु्यते | व्वायोनिुतो
याद्यस्मयु भांगोयाश्स्मयः ॥२॥
क्रन्मर १०१३५ भं*२ ( ३७०० )
1
तभ्य तुभ्यम् तेरे लिये
५७ (छुपामितिचतर्यालुक)
अयस् अचम्,, यह
॥
सोमः सोमः सोम
। [क
परिऽपएत ‡ | शोधितः यदध किया हा
।
अद्रिभिः | पषणेः पतयो से
स्पा | सटदणीयानि | कामना करने
1" किप) योग्यो को
अनः धारयन् धारणकरता हुआ
परि प्ति कीओर
॥ (मा° फोर)
कोशम् डोण.)कलकशम् (गोण) कल्ड को
©.
अषेति गच्छति जाताहे
न्व (कदोगतौ)
भ्राक्रा शुद्धानि स्वच्छं को
७ ॥ ~ लोप) र
नेसानः | धारयन् , | धारणकरता हा
{ ३७०१ ) कणमर१ ०६५ मन्द
गच्छति
ग्वै
कम ०१स्०१२५ म॑न्द { २७०२ )
आयाहि आ
र याहि (भाङोलोपः)
अरसमऽयः अस्मान् हमारी कामना
= ५9 कामयमानः करता हुआ
जषा | पीतिकुरवाणः भीति करता हआ
र् १। ८.1
यादि | भायाहि
+ ~ 39
* | अश्मान्
वुः कामयमानः | व
संस्छतायै । वि
हे वायो ! पापाणैः शोधितः अयं सोमः तुभ्यं
सछहणीयानि (तेजांसि ) धारयन् (सन् दोणक्लच्चं
भनि गच्छति, दीप्तानि (तेजांसि) धारयन्. (सन्)
गच्छति, मनुप्येषु तवभागोऽयं सोभः देवेषु दूयते,
(सम्) अश्वान् "पररय, अस्मान् कामयमानः (सन्)
आगच्छ, श्रर्तिकुर्वाणः त्वम्) अस्मान् कामयमानः
( सन् ) आगच्छ । २।
~ मापार्थः।
हवायुपत्यरोसि शोषा हुआयह सोमप लिये
कानना फरने योग्य ( तेजं ) फो धारणं करताष्भा
( ३७०्दे ) क्रण्मं०१ सृ*१२५म०२
द्रोण कडा की ओर जाता हे, भ्रकांशच वाटे ( तेज )
को धारण करता हआ जाता हे, मन्ष्यों मं आपकां
भाग यदह सोम देवताओं में होमाजाता हे, आप घोटों
को हांको, हमारा कामना करते हुए आओ, प्रीति
करते हए आप हमारी कामना करते हुए आओ ।२।
वायदेवता, अत्यष्टिश्छन्दः ।१२।१२।८।८।८।१२।८
` आनोनियुदिःशतिनीभ्निर्वर
सहस्िगीभिरुपयाद्िवोतये वायो
इग्यानिषीतये। तवार्यभागच्छत्वियः
सर॑भिमःसूर्ैसचा 1 अध्वर्युभिर्भर-
माणामयसत वायोगुन्ा्यंसत ॥३॥
सा आ+ -
मः अस्माकम् हमारे
क०मं०१स्०१३५ भण्ड ( २७०४ )
५ । १ ८.
नियतऽभिः नियुद्धिः घोढों के द्वारा
~ ५ ५ य
।।
्तिनोभिः शतसङ्ख्याकाभिः| सोके दारा
खध्वरम यन्ञम् यत्त को
(सद्टसखि- | सहखरसङ्ख्या- | हजार के दारा
सीभिः चः
] ी
छप धति कीओर
यादि आयाहि आओ
ए ८
बोतय भक्षणार्थम् | भक्षण करने क
१ लये '
तायो ह वायो 1 ू हे वायु ८.६
।
'ठव्यानि | हव्यानाम् =
ट । (वष्ठपयं परितीया) हो के १,
बोतये भक्षणार्थम् .
)
त्व तव तेरा
भक्षण करने के.
हि
भ्यस्
भागः
1
ऋत्वियः
1
सऽरश्िमः
।
सथ्य
©. त
सचा
© 1
|.
भरमाणा
अयसत
वायो
शुक्राः
अयंसत -
( १७०५ ) ऋ०५०१ ल्०१३५१०३
अयम् ,
भागः
समयानुलारेण
पराप्तः
समानदीप्तिः
सूर्ययैण
(वतीया सप्तमो)
सह
अष्वयुभिः `
भियमाणाः
अर्पिताः
(मार कोर)
हे वायों !
दीष्ताः
अर्पिताः
यह्
भाग
समय के अनतसार
प्राप्त हुआ
प्रकश्चवाखा
सय्य॑से
०
साध
अष्वयुंओं से
पकडे ण
दिये गए
हेवायु
चमकते हुए
द्यि गष हे
व०म०१८्०१ ३५०४ ( ३७०६ )
॥ , सस्सतार्थः।
हे वायो | (खम् ) शतसङ्ख्याकाभिः सहस.
सद्ख्याकाभिः(च)नियुद्धिरस्मद्वज्ञंपतिभक्षणार्था्
आगच्छठव्यानां भक्षणार्थम्(आगच्छ)अयंतव भागः
समयानुस्तारेण प्राप्तः (सन्) सूर्येण सह समानदीष्तिः
(अस्ति)हेत्रायो ! अष्वर्युभिन्नियमाणाः ( सोमाः}
अपिता, दीप्ताः ( सोमाः ) अर्पिताः ॥ ३॥
५ भाषार्थः ।
हे चायु ! आप शत ( ओर) सहस्र घोडों के दवारा
हमारे यज्ञ की ओर भक्षण करने के {ये आवे,
हवि्योंके भक्षण करने के दिये (अविं) यह आपका
भाग संम के अनुसार ध्राप्त हुञ्जा २ सूय्य॑के
साथ समान धरकाशवाला (है), हे वायु ¡ अष्वर्ुओंसे
पकडे हुए (सोम) अपंण किर गद् है, चमर्कते हए
सोम अर्पण किये गर् हे ॥ ३॥ ४
इन्दबायुदेवते, अल्यष्टिछन्द्ः१ २।१२।८।८।८।१२।८।८
५. 1 $.
चावारथोनियुत्वान्वचदव॑सेऽसिप-
1 0 ॐ ॥
वांतिसुधितानिषोतये नायोहव्या-
( २७०७ ) कम०१्०१३५ भे०४
निषीतंय-। पिवतंमधघ्वो अन्ध॑सः
परवयंदिवाहितम् । वायुवाचन्दरे
राधसाऽऽगत् मिन्द्रस्चराधसाग-
तम् ॥8 ॥
चर आ+. क
वाम् युवाम् तुम दोनो को
।
र्धः रथः रथ
नियुत्वान् | नषुदंकः | पेद सेलुदा
ष वि हआ
वच्तत्' आ~+वक्षत्, | खव
न आवहतु
(छेटिरूपम्)
अवसे ‡ | रक्षणाय रक्षा केलिये
समि , [प्रति कीओर
कन्प्र श्रद् यन ( ६७०८ }
धय
अन्नोंको
लाने फे लिये
हे वायु. ,
हवियों के
खाने के किसे
तुम दोनो पभो
मीठेषफो
सोम मे
पदे एन
1
प्रयासि अन्नानि
॥
र्ऽधितानि सुष्टुस्थापितानि शनुर रखे हओं
क ५
।
वोतये भक्षणाव
वायो० हेषायो।
।
ष्टटयानि हव्यानाम्
क । (व्ठययेद्धितीया)
मतये भक्षणाय
।
पितस् | ष्वितम्
।
वः मधुरम्
1. व)
व|
1 इ
ऽत पृवपानम्
पूत्ऽपयम् = ्
डदि यतः
र्योकि
{ ३७०९ ) कर्मन्द शन्त भेन्छ
वाम् युवयोः तुम दोर्नोका
हितस् | निरिचतम्, निरिचत हुआ हे
वायो |हेषयो। हे वायु
स्र खल सचमुच )
॥
चन्द्रेण भासमानेन चमक्ते हेते
| ध र
राधसा 972 धनसं
म आ+ =
` | अगतम्, आओ
गतर् ९ आगच्छतम्
दृन्द्रः ` | दनैः ' | दनद.
[र
॥ द <
राधसः , नपचत्न ` (प्ति
कन्म सृन्ह्दप मन ( ३७१० )
सस्छतार्थः ।
हे वायो ! नियुदधर्ुकतोरथो युवां सुस्थापितानि
अन्नानि प्रति रक्षणार्थं भक्षणाधम् (च ) आव
हतु, हविषां भक्षणाधंम् आवहत्, युवां मधुरं सोमं
पिवते यतो युवयाः पव॑पानं निशितम्, हे वाया |
(युवाम्. ) माप्मानेन खर् घनेन सह् आगच्छतम्
(तम्) इन्द्रदच धनेन आगच्छतम् ॥ ४ ॥, ,
भाषार्थः । ।
हे वायु ! घोडों से जुड़ा कुजा रथ आप दोनों करो
सुन्दर रखे हुए अन्नो की ओर रक्ता के छिपे (ओर)
खाने के छिये खपे, हवियां के सानं के लिये ऊवे,
आप दोनो मीठे सोमको पभो, - क्योकि आप्र
पूर्वपान निदिचत दोचुका है है वायु! (आपदोनो)
सचमुच चमकत हुए धन के साथ आभ (साप् |
=
ओर इन्द धन फे साथ आओ॥ |
\ दस्यष्दिभ्छन =
इन्द्वायुदेवते, निचुदत्यष्टिश्छन्द्ः १२।११ ।८।८।८।१२।८
~ + 1 योवहत्यर व
ट भावांधियवहत्युरष्वरीउपेः
धु ५
मिन्टुंममुंजन्तवाजिन, माशुमत्यं
2 (0 ने
)
५ ---+ ५
५४
~
॥
1
( ३७११. ) श्रन्पन१्०१३प भ्न
(स ४, र
ननाजिनस्। तेषांपिवतमस्मंयू आ-
ल्या 1
नौगन्तनिहीत्या । चन्द्रवायसुता-
| र ॥ ध
नामद्िभिर्युवं सदायवाजदा्रुवम्। र
ष्मा आ ~
वाम् युवाम् तुमेर्नोको
4 शि व
धियः . | स्ठुनयः स्तुतिं
वहत्य: | भा्वद्त्युः, |फेरं
८9 छ
छद्मवरान् | यन्ञान यज्ञो को
छप भरत की मोर
मम इमम् षसको
1 ध "1
न्दम सोमम् सामकं
क|
कर्म०१८्११३द् भंण्प् ( ३७१२ )
ध + ,
गमुजन्त् शुद्ध किया हे
~ | ठ
बाज्लिनिम वरख्वन्तम् बरवान को
र र
आशम् अतिकीघूगामिनम्| अत्यन्त श्री
। गमीको
अत्यस् | जवम् घोडे को
न् इव, जंसे *
।
वाजिनस् | बलवन्तम् धवान को
र ';
ता उनको `
सलाम् (2 प ०८0
पिवतस् पिबतम् पौओ
यस्सऽयु | अस्मान् काम॒य-| हम से प्रेम करने
मानो | वारे तुम दोनों *
नुः शा हम फो
स्रा आ+
{ १७१६ ) कर्मर१्०१६५ १०६
गन्तम् | आ-गन्तम्, आओ ,
वि आगच्छतम्
81 इह यहो ,
छात्या रक्षणेन सहं | रक्षाफे साथ
। ८
न्द्र हे इन्द्रवाय॒ ! | हे इन्द्रओं
38 बायु हे इन्द्रवायू | द्र ओरषायु
स॒तानाम् | निष्यीडितान् | निचोदे हुओं को
# ५५
अटरिऽमिः पाषाणैः पतथो से,
यवस् | युवाम् तुम दोनों
मदाय मदाय भद केलिये
बाजऽटा | बलस्य दातारौ | घरक देने वाले
युवम | वम् तुम दोनो
५ ५
सर्छतार्थः।
हे इन्द्रवायू ! युवम् (अस्माकम्) स्तुतयो यज्ञान्
प्रति आवर्तयन्तु ( ऋत्विजः ) इमं बलवन्तं सोमं
०९१ स०१२५ मंन ( १७१४ }
सम्भाजितवन्तः यया अविजञीयूगामिनं नख्वन्तृ्.
अभ्वम् (सम्मार्जयन्ति)भस्मा न् कामयमानो(युवान्)
तान् सोमान् पिवतम् , इह ( च ) अस्मान् (प्रति )
रक्षणेन सह आगच्छतम्, युवां पाषाणेनिंष्पीडिताभू
( सोमान् पितम् ) रस्त ःदातारो युवां मदाय
(पिबतम्) ॥ ५॥ , (1.
माषार्थः{-। 9.
हे इन्द्र ओर वायु | आप दोनों को (हमारी )
स्तुति यन्न की ओर परे, इलिजों > इस बरवा
सोम को स्वच्छ क्षिया हे जेते अतिशीप् चलने वाले
पोदे पो (स्वच्छ करते हे) हम को प्यार, करमे वाले
(आप) उन (सोमो)को पीक, (ओर) यह हमारी (भोर)
रक्षा ९ साथ आवे, आप दोनों पत्थ † से निचोडे'ह
सामों को (पीव) वके देनं बारे आप दोनो.
लिये (षीवे) ॥५॥ 4
दन्यवायुदेवते, अत्यष्टिभ्छन्द्ः १२।१ २।५८।८१२।८
अकि ५ 1
-नतासोमाज्रष्सवासुताब्.
षटाष्वर्यद्धि ८ व
} ` दुभिभरमायाभयंसत वार्यो
6 र
( ३७१५ ) श्रण्म॑र्१८गददेष भरद
श्क्रा्यंसत । एतवाम्भ्वसुच्लत
तिरः पविचमाशवः । यवायवोऽतिरो- .
मा्यग्यया सोमासौबत्य॒ग्यया ।&
मे | इमे
वाम
सोमाः सोमाः
१८" # =
सप्ऽसु |च
ष्मा 1.
सता ४4 नि ष्पीडिताः
द इद
ध्वर्यऽमि अष्वयुभिः
=
य
तुम दोरनोके छ्य
सोम
जरो में
सचमुच
निषोद्े गप
यहा ˆ
अष्वर्युलोर्गो से
| पकडे हुए - ६
^~ ~ ~ 6 ॥ अगं किये ग
. वायो हेवायु. .
श॒क्रा चमकाने ४ ्े
, यंसत अपण ये ग
एते 2 `
भास् तेम नो चवि
भमि |, |
चसुच्चत रेह
तिरः मसे
पनिचम् द्ापिन्म् शून गेन
आश्रवः
ध
अति
रोमाणि
मब्यया
सोमासः
र 1
अति
|
अव्यया
( क््-
ग । (
१ प ५
` भ
तुम दोनों का. '
कामनाकरनेवारे
युवां कामयमानाः
अन्तरेण मेसे ।
रोमाणि ` [उनको
अञ्ययानि मेर्डोवारी को
सोमाः सोम
अन्तरेण मसे
अल्ययानि ` | ेदवाली कौ
संस्छदायः |
हे वायो! जकषु निष्पीडिताः इमे सोमाः इह
अध्वुमिन्नियमाणाः युवाभ्याम् अर्पिताः ( सन्ति)
दीप्ताः (सोमाः युवाभ्याम्तर-सपषिताः (सनिति) धरते
शीधुकारिणभयुवाभ्यां ददापविन्रमन्तरेण ्षरितवन्तः,
„< र
" ८4
१०१९५१०० (ीमाण्यन्तरेण (क्षरित्वन्तः)
नक वयपणििन्तरेग (क्षरितिवन्तंः)॥ ६ ॥
यवां का
[1 २। जरो मे निचोडे हृषु ये सोम~ अपं
के. लिये यहे अध्वथं रोगो से पकर हए अपण
क्ये गये हं, चमकत हुए सोम आप दोनों क लिथे
इन्द्रवायृदेषते अष्ठिशछन्द् ॥६२।१२।८।१२।१२।८
भतिवायोससतोयाद्रवतो
य नग्रानबदतितचगच्छतं गरहमिः
न्द्रभ्चगच्छतम विसृनृतादष्श्
रोयतेघत मापूण्यानियुतायायो्
श्वर निनद्रश्चयायो यध्वम ॥ ७॥
~, ` ( २७१९ ) कर्पर सुनद्देषः प॑०७
} ~
अति
गायो
सस॒तः.
याड
्र्नत
यच
गरावा ॥
वदति
।
तन
गच्छतम्
गद्टम्
9 # 1
>
अतिक्रम्य
ह वायो !
स्वपतः
आगच्छ
(माङो खोप)
विदान्
(निघं* २।१)
यन्न
पाषाणः
शब्दं करोति
तत्र
भ्राप्नतम्
णहम्
| कर
| हेवायु
`| सोते हुओं को
आओ
सबको
जहौ
पत्थर
+
ह्ाव्द् करता हं
षट्
प्राप्तं
घरको
1
सण्०१ स्०१२५ १०७ ( ३७२० )
षन द्रः | ९ इन्द्र
च च ओर '
गच्छतम् | भापनुतम्, प्राप्त हों
।
सनता | ॥ (स्तुतिरूप
५, । ,
दह्र [वि+ददशे,विभेपेण| खृ देखीजातीहै
डदयते
(लड कम्मैणिलिर्)
(हि त न
शेयते सरवति हरता हे
(रोडस्नणे)
घत धृतम् घत
2 ५४
४॥ आ+ =
९. क 96
पण्या पणन (सथन) भरद्पुरथ से
= । शक्तया जड़हुओंकेद्यारा
॥
१५९ नयत् पद्क््या | घोड़ों के दारा
( ३७२१९ ) क०मं०१ सृ०्देपमं*७
याघः. आयाथः, आगः| अओ" `
क चछतम्
# (खछोडयं खर्)
अध्वरम | वम् यत्तका
~ = ह
1 $
„ न्द्रः इन्द्रः इन्द्र
चच + च ओर ४
ध प्राप्तृतम् प्राप्तस्ं
वा ४ (छेदे खट्)
अष्वरम् | यक्तम् यक्ञ को
संस्छृतार्थः ¦
हे वायो ! (खम् ) स्वपतः सर्वान् अतिक्रम्य
गच्छ(तम् इन्द्र्च)यत्र (सोमकुटनाः) पापाणः
श््दं करोति तच ध्राप्नुनम् ( खम्.) इन्दर्च (नद्-
शह प्राप्नतम् (यत्रस्तनिषूपा) वाक् संटयत्त, ध्रतम्,
(च) स्रवति, (युद्ाम् ) पूर्णेन (र्थन) युक्तपा नियत्-
पदुक्तचा (तम्) यजं शराप्तूतम् (यम्) इन्द्क्च यत्त
दाचन ७१.
शममर १८्०१३११०८ ( ३७२२ ) 1
। आपार्थः।
हे वायु ! आपसोते हुए सव फो उरछघ कर
आओ, आप (ओर इन्द्र) जहौ (सोम कटने का)
पत्थर खड्कता हे वर्दैः प्राप्त हों, आप ओर इन्द
(डस) घर को प्राप्त हो,(जदौ स्त॒ति की) बाणी देखी
जातौ हे (ओर) घी क्षरता हे, आप भरे हुए रथ से
जडे हुप घोदोकं द्वारा यत्ञकों प्राप्तो, आप
ओर इन्द्र यज्ञ को षाप्त हों ॥ ७॥
ईन्दवायदेवते, अष्टिद्छन्दः १२।१२५९२११२।८
अनाडतद् देयेमघ्वादुतिं यम-
प्वत्थसुपतिष्ठ॑न्तजायवो । ऽस्मे
तेसन्तजायव; । साकंगावःसर्वतं
पच्यतेयवो नततायुडपदस्यन्तिघे
नवो नापदस्यन्तिघेनवः ॥ ट्. ॥
( ७२३ › शण ०१ सु०१३५ ५०८
अच |अनन यहा
1
खद् खदु सचमुच
तस्य उस
तत् (वष्डधादक् ) सकी
छ्घे० प्राप्तृतम् प्राप्त हों
कि (खोदर्थेखट्)
म्तः ग मौटेकी
|
ट आदतिम् | आहुतिको
यम् यम्. जिक्तको
अ्रवठधस् | असवत्यम् पीपल को
| [उप्ऽति- उपतिष्ठन्ति | सेवन करते हें
न.
{ ष्ठन्त
जायवः जयश्ीलाः जयज्ञौक
स्मे © अस्माकम्, हम रि
द (षष्ठाः मदे)
वाण्म०१ तृ०१३५१०८ ( देऽ्७ )
श कज ५०.
आ
त |
सन्तु ,.
1
जायवः
` साकम्
}
1
गानः
1.
सवतं
श ॥
पच्यते
॥
यवः
ल
1 21;
1 त
12
9
श ॥
।
प 1
सन्तु , [हा
।
जयक्रीखाः जयक्षीर
युगपत् एक साथ
> ` (भान कोण)
गावः | गो
ज ४ भस,
तुते सूतौ हें
पच्यते पकताहे
यवः जौ
न नहीं
व तेरे खये
हेवायो! ` |हेवाय्
उप+
¢ र 9 क.
{ ३७२५ ) अआ००१ ०६९३५०८
दस्यन्ति |उप) दस्यन्ति, | सकतीं
। शष्कोभवन्ति, ठ
सेनः | गवः गोः
न 1 [न नहीं .
अप व: अप+" \ | 1
अप-+दस्यन्ति, । नष्ट होती हें
र्वन्ति म्र पक्षीणाभवन्ति, = %
नव; (गवः , | गौपें
लसः ॥
(हे. इन्द्रवायु † य॒ वाम् ) अत्रखद तस्य सधुरस्य
(सोमस्य) आहति प्राप्नुत यम् अश्वत्य..रूपं सोमम्)
जय- कीलाः (पुरुषाः) उपतिष्ठन्ति, त जयक्ीखाः
परुषा ) ` अस्माकं सन्तु, हे वायो ! गावो युगपत्
. सदत, यवः (च)पच्यतेऽतुभ्यं गावो शष्कीनभवन्ति
` (तभ्यम्) गाव अपक्षीणा न भवन्ति ५८॥
माषार्थः।
(हे इन्द्र वायु)}आप सचमुच यह। उत्त मीठे
(सोम) कौ आषटुति को प्राप्त हां जिस पीपर (कप
)
नमे११ स्०१२्५१०९ ( ३७२६ )
सोम > को जयक्ील (एरुष)सेवन करते हेःवेजयक्नीर
(पुरष)हमारे हं | देवाय, हमारी गो सूते (ओर)
साथी जो पकता हे, आपके छिथे गोषः सुकती
नही (आपके लिये) गो क्षीण नहीं होती ॥ ८ ॥
वायुदेवता, अ्यष्टिभछन्वः ॥९२। १२।८।८८।१२।
इमेयतेबायोवादयौनसो न्तम.
्चेतैयतयन्त्ुच्तणो ` मडव्राधन्त- |
उच्चयः । न्यन्विव्येअनाश्यवो जो-
राभ्निचिदगिरौक सः सूर््यस्थेवररम-
। । ।
योदुरनियन्तवो स्तयोदुर्नियन्तवः
€
हने इमे । |
1
{ ` ३७२७ ) कड ४,१अ०९३५०९
ये ये =
तै तव तेर
स् शोभनाः सुन्दर
हि ।
त यो ति हि वायो !. ह १ हेषायु
| वादऽौ- बाहुषु वटं येषां | बख्वारीभनाभों
कः तथोक्ताः वारे
जसः श
अन्तः |मष्ये , | वीष..
नटी |न्वी , | नदी
ते तव तेरे
पतयन्ति | धावन्ति ददते हे
न (रवगदी्वौरदिकण)
उंच्चणःः | दषभाः घै
कणमं ०१-स.०१३५ म॑०९ ( ३७२८ )
1
सदधि ¦| षभृतम्
]
नाधन्तः
|
उन्तणः..“
एचित् 0;
न
3 १
वे
ये
अनाशवः"
जोराः ४
चित् >
[अगिरः
{ ओकसः
+
‡
वर्धमानाः
वृषभाः '
५५ १५
मर्मृमी' #४ ध
प्प्तम्या षुक्)
उप्रपः र
(7
/
1;
‰ =
५
{न्म
नाशरहिता
(मार कोण )
क्षिप्रगतय
८ 29. )
(पूरणः)
+
ग्रग्राएा शोः
स्थनिनासि तयां
तथांक्त
१९२
मरुभूमिः ४
४ [+
जोः#१८
1
रः
वर्णिनि
न करने बादल
॥" सि
( ३७२९ ) ~ऋ०म०१६०१६५११०६
1२
सय्यंस्यऽडइव्| सूयस्ये सुय ग जु से
एष ११०५१ श ~
॥
न्क ॥ 32;
६.५६ | (किरणाः (1 किरणः ~
|)
ग~ | द द नाह) == हय
दः ऽनि- छन नियन्त्-; | कठिनता, से रोके
(६
॥ „ :. | जानेत्राले
यन्तवः ५५ तं
"का, ८" ४1
हस्तयोः | हस्ताभ्याम् "| हाथो कद)
(कतीयाथ पष्ठी, ध
( ट;ऽनिः: | द्वेन नियन्त | कठिनता से रोकं
१ = । व्याः जानवाल
{ यन्तः
संस्छतार्थः।
(हेबायो 1) इमे ये वाहुबराः तव शोभनाः वृषभाः
सन्ति,ते) तव नदी (ूपश्रवाह) मध्ये धावन्ति, प्रभूतं
वर्ुमानाः वृषभाः (लवप्रचाहे) घावन्तिःये मरुभूमौ
अपि नाश्चरहिनाः क्षिप्रमतयः चाण्यारस्थितिमक्-
वाणाः सर्य्यस्य किरणा हव दुःखेन नियन्तव्याः
(सन्तिादस्ताभ्यां दुःखेन नियन्तव्याः (सन्ति) ॥९॥
भा९५०१्०९२६.५०१ ( २७३२ )
जो दम'्चाहते रै॥७।॥ जो मनुष्य मिनन ओर .चख्ण कन सेवा करते! द
उस श्रित छौ चे पाप से वचाते दँ, इवि देने बारे मनुष्य को
पाय ज्ञे बचत. नियम पर चलने चष्टे सरल पुख्य को अर्वमा
सै मपर खे रश्चा करते द+म सित्र मौरवरण के नियर पर ठता
टमा स्तेत्ति पाठ करना दै, ओर जो इन के नियमं परः चठता या
स्त तिश्तिःग गाति हे ॥॥ जें महान माकाश फो, चो -मोर एृथियो
कोऽपि. मौर दाने-चद्ण कोः नमस्कार कर्तो दं भत्वन्त दयो
दानी बद्णद्ञि नमस्दहर करता हं ! हे मनुष्य} शनद्र,मग्नि, धकोशमय
सर्मा घौर भगको स्तुति कर ,दम चिरकाल तक जीते इुपः सन्तान
सेश्ुक्त द, यर.सोम को र्मा से युक्त ह ॥६) हम देवताभौ फः
रक्षा से रद्वित-्ुपः २, इन्द्र फो सपने साध रस्ते हुए,अपनी कीतिं
यो अपने उपर निर रखते हष मतद साथ रटने का मिमान
रखने वाले दा अभिनि मिन्न भोर धसणने दमो श्षरण दीह हम मौर
छमोस जातिं के-दनो अमोप्ट कामना कौ भराप्त करर ॥ गौ >?“
मित्रावरुणौ देवते अस्यष्टिदछन्दः१२।१२।८।८।८।१२।८
^ ~~ (4 „1 [५ ५ १:
` प्रसुज्येष्टनिचिरास्यांहहन्नमो
1 „ । ५ 1 ।
इव्यमतिमरताखच्छयद्म्यां स्वादि-
~ । ् 1 1 ।
ष्दंखक्छयद्भ्यास्। तासुमाजाघुता-
' , 1 =1
रतो यन्नेयन्नडपस्तता । धेनोः
( श७देदे ) कम्म ०१त्०२३६'म०१
५ । 1
्चनकतग्चनाघुषद वत्व
4
धुषे ॥१॥
प्र प्र+
{1.८ 4 + -*, ° ~~
स् .3 सष्ठ
५ ० ख
धि
ज्येष्ठस् ; | प्रशस्यम्, ),
(ति नितरांचिरकाला
{कि ५ ० भ्याम् „०५
भ्याम
८) र <~ ~
महान्तम्
[न क,
छत्
५ ४
मुम्; (9 [न
व्यस्
1 +~
मतिम .
नसस्खारम
६५
हव्यम्
च 2
स्तोत्रम्
पर“ ^
भरत... , . | १ + भरत, +,
3 सम्पाद्यत
| ^
नूचिदधाः
1426
अच्छी प्रकारसे
१०५६३ [1 [॥
उत्तमको ,.
बहुत भ्राचीनों के
दयि ; ८२०४
महान् को <
५ 1
नमस्कार को
८ "र
हतिको
¡7797012
स्तोच्रको
१५५८
संपादन कग ;}
क०पं०१८्०१६९ ५०१९ ({ ०४ )}
[खक्ूयत्- दथावार्नो के
स चयि
^ ऽभ्याम्
(9
स्बादिष्ठम्। स्वाद्तरम्, ' | जघ्यन्त स्वादुको `
{वत् दयावदूभ्याम् | दयावानें के
(+ प
ऽस्याम् ।
ता तो वेदोनों `
) " ॥
सूम्ऽगजा | सख्राजो चक्रवती राजा
=~ ५५ 1
[घु तऽ चा- (तस्य धो के सीचने,
] सुत चाखे
य॒न्नेऽयन्ने पर्तियने यन्मे.
1
उपस्तुता स्तुयमानौ तुतिकफियेजातेष्टुर
अघ अपिच ओर
एनोः एनयोः । शने का
( ६७३५ ) नमं ०१९०१२६ 1.4
तृचम् राज्यवलम् राञ्यवर
= ५४
(1 नहीं
। ६
कतः कतः कहीं से
ह ।
चनं अपि भा
आऽधुषे आधर्ितुम् | दवाने केलिये
ट् व्ऽत्वम् | पेवभावः देवपन
न नु+
॥
चित् नु+चित्, नकदापि| न कभी भी
ाऽपुपे, | माच कानके लिय
कतस्टतार्थ! ।
८1. ८ ५ ५
(हे आयोः) नितरांचिरकाङाम्यांदयावद्भ्पाम्
(भित्रादरुणाभ्याम् ) प्रशस्यं महान्तंममस्कार हतिः
स्तो्रम् (च) ुष्टुसम्पादयत, दवापद्भ्णां स्वादु तरम्
अम०१्०१२६ ०२ ,( ३७द६ )
(हावः सम्पादयतं) तो पृतस्यसिज्चतारो सम्राजो
धरतियजञस्तृयमानो ( स्तः );अपिच एनयोः राञ्यवं
नकूतोऽपिआधषितुं शक्यम्,देवभावः (च ) कदापि
नाघपितम् (छक्यम्) ॥ ९ ॥
` भापाथैः।
हि आयुय॑रोगो !) अस्यन्त प्राचोन, दयावान्
(भिन्न ओर बरुणके लिये) उत्तम महान नमस्कार को
हवि को (ओर) स्तोत्र को सम्पादन करो,(उन) दोनों
दयावान के लिये अस्यन्त स्वादु (हवि को संपादन
करो) वे दो धी को सींचने वारे सघ्राट परव्येक यज्ञ
मे स्तुति किये (जाते है) ओर इन का राञ्यबट कहीं
से भीनीं दव सकता, इन का) देवपन कमी भौ नहीं
दवस्कता ॥ ९ ॥
भिन्नावर्णो देवते,अस्यष्टि इछन्दः १२।१२।८।८।८।१२}८
£ 1 2 तते ॥
अदशिंगातुरुर्वेवशेयसो पन्थां
1 [र
छतस्यसमयेस्तरध्निममि शचन्तभ-
॥ 1 न्तम
गस्यरड्िमसिः। दयुच्मिचस्यसादन
८ ३७३७ ) कण्भ०१ ९०१३६.
। (ऋ
मर्य॑स्णोवरुणस्यच ' अधादधातेहद्द-
द् कध्यश्वय उपस्तत्यहहदयः ॥२॥
अदिं
1१412.
गात्ः
~ ५
=, पुनय
रवे
वरीयसो
न्धा
तस्य
सम्
अयेस्त
॥
८4०
| हष्टोऽभूत् देखा गया
{> [15६1 (79.४11
{ | मागः : | मागं ` ~,
1 मितः
विस्तीर्णाय , | विस्तृत केलिये
उरुतरः वहत चोदा
(यणे ;
} 6 44, ६४ "1.
“ | मागः भागे
2
धरस्य , | छत का
सम्+ .3
सम + अयंस्त. पारण किया गवा
धारितोऽभृत्!
(मान येन) 1
[१८
ह
चा००१ स्०१३६ भं०२ ( ३७३८ )
] ४ [क] ५
रश्िमऽभिः | डोरं से
॥
चन्तुः चक्षुः नेत्र
५3
1
भगस्य भगस्य भगका
|. &.
रशिमिऽभिः| सूत्रे दोरि्यो से
दयच्लस् , ; | भास्वरम् जगमगाता हुआ
3 र ॥ (जा० कोर)
मिचस्य सित्रस्य मित्रका
। ह
सदनम् | सदनम् | स्थान
¢ [
अयस्णः अयेम्णः अ्थ॑मा का
1
वरुणस्य | वरुणस्य वरुण का
व ४ ओर
1
च ततः
वर्हासे
( ३७३९ ) ` क०्म॑ण१८०१द६ मन्द्
दधाते | दत्तः . ह
महत् महान को
| 9 न
उकेघ्यम | प्रशं सनीयम् |प्रशंसकेयोग्यको
न~ हे
।
वयः वलम् , |वलटको
[पऽच स्तर्यह॑म् (स्तुति केयोग्धको
॥ ५
|
{ त्यस्
हत महान्तम् महान को
॥
व्यः वलम् वको
सस्एतार्थः।
विस्तीणाय (सूर्य्याय) उरनरो मार्गो दप्टोऽभत्
(सः) मार्गः ऋ्नस्य सत्रैधारितोऽभत्, भगस्य चक्ष
सूत्रैः (षारितोऽभूत्) मित्रस्य अर्यम्णो वरुणस्य (च)
सदनं भास्वरम् (मस्ति) ततः (तौ) प्रशंप्तनीयं महद्
घटं दतः, स्तुत्यम् महुद् वरं वत्त,॥२॥ ~>
कम०१८्०९२३ म॑०द ( ३७४० )
माषाः ।
विस्तीर्ण (सथ्यंकं छिये) बहुतं चोडा मागं देखा गया
हे वह) मागं नियमकी डोरियों से थभा हुञा हेः भग
का नेत्रडोरियों से (थभा हआ हे), मित्र अर्यमा (ओर)
वरुण का स्थान जगमगाता (है) वहां से 3) -थशंस्ता
योग्य महान धर को देते हे.स्तति योग्य महान चट को
देते \॥२॥
४ 972
सिन्रावरुणोदेवते,अत्यष् श्छन्द्ः २ २१२।८।८।८। १२
' --ज्योतिष्मीमदिर्तिधारयंतितिं
स्वर्वतोमासचेतेदिपिदिवे नागर्ासां
दिवेदिवे ' ज्योतिष्मत्च्तचमाशाते
आदित्यादानुनस्पती । मिचस्त-
| योव॑सगोयात॒यज्जनो ऽयमायातय-
` ज्जन: 1 २३॥
( २७४१ )' शनम * १०१२६ ०३
| 1
(ज्यीति- भ्रकाञ्च वतीम् | प्रकाश वी को
1
{ ष्मतीम्
अदितिम् अदितिम् आदति को
घारयत§- | पृथिव्याः धारः | पृथिवी के धारण
। यित्रीम् करमेवालीको
{ क्तितिम्
स्वःऽबतोम शलोक वतीम् (युलोकवाखी को
द्मा “ ¡ आ धः
सचेते | आ1+सचेते, | सेवन करते हें
त सेवेते
1 दिते
दिवे प्रतिदिनम् | श्रतिदिन
५
नागुऽवांस जागरूङी जागने षरे
न ध
दिविऽदिवे | प्रतिदिनम् | भतिदन
०भ०१ ०१२६६०३ ( ३७७२ )
॥ कः ७
ज्योतिष्मत् तेनोक्तम् तेजसे यक्त को
५
च्चम् च्छम् वर्को
आगश्ाते° | सुञ्जतः भोगते है
अदित्या | आदित्यो दोनो आदित्य
दानुनः दानस्य दानक
परती स्वासिनौ स्वानौ
सिचः भितः मित्र
॥
तयोः तयोः उनमेंसे
|
वर्णुः चरुणः वरुण
( यात॒यत्~ जनाना प्रेरयिता मनू का तेर
।
ऽजः
(८ २०४३ ) ०५९१ सू०१३१ म०३
© (व [8
दयमा अयमा अयमा
( यातयत्-| जनाना पररयिता|| मलुषणो का परर
{ 1
| ऽजनः |
संस्छता्थष
(मित्रावरुणौ) एथिव्याः धारयित्रीं दिवो युक्तां
प्रकाशयवतीम् अदिति भरतिदिनं सेवेते, प्रतिदिनं जाग
रूको(सेवेते)दानस्य स्वामिनो आदिस्यौतेजोयुक्तंवलं
भुञ्जतःतयोरभित्रः जनानां प्रेरयिता, बरुणः(जनानां
प्रेरयिता)अ्यमा(वाधि)जनानां प्ररयिता(अस्ति)॥३॥
भाषार्थः ।
(मित्र ओर चरुण) प्रथिवी के धारण करनेवाछी
धुरक से युक्त भरकाश्च वाखी अदिति को प्रतिदिन
सेवन करते हँ्रतिदिन जागते हप (सेवन करते हे),
दान के स्थामी धे आदित्य तेज युक्त बर को भोगते
हडन में से भित्र मनुष्यों के प्रेरक, वरुण (मनुष्यो के
प्रेरक ओर) अर्यमा (भी) मनुष्यों के परक है ॥३॥
भिन्रावरुणोदेवते अत्यष्िश्छन्दः १२।१२।८।८।८।१२।८
ट 1 गय „1 1
अयंभिचयवसरुणायणेतमः सोमो-
॥
०१०१०१३० ८ ३७४९९ )
नेप्वाभमोखेवोदे वः
भृत्ववपानेष्वाभमो टेवोदेवेष्वाभगः
$ 1 ० ८ ति
तट् वासोजुषेरत विश्वेद्यसजो-
1 ' 1 1
षसः \ तथाराजानाकरथोयदोमद
1.5 1.
उताबानाय दम ॥ 8 ॥
अयम् = |जयमः
मिचाय भिन्नाय
वा य | कर्णाव
पम्ऽतम १ | सुखतेमः
1
सोम स सोमः
मत् भवन
2
यह
भिन्नके छिये
चरणके
अत्यन्त सुसरवाङा
सोम
{(णन्दसः प्पोदक्)
(३७४५ ) ऋर भ॑*१ सृ०१२१ ५०४
अवाङ्मखः नीचे मखवार्(च-
(चमसः) | मसतोद्रारा पीने मे
प न्द्क
भग; | उपशोषः आनन्द् के देने
सआऽमग 8
टेवः देवः देव ।
<| । देवे , = =
द्वणु द्वव दवताआम
।
सआऽमगः | उप्मोग्यः आनन्द के देने
वाला
तम् उसको
तस् न्
श
जणरत् | लवन्ताम् सेवन करे
कि ू
विश्वे | सवे १
अद्य स आज ` ,
1 । 1
सऽजोषसः|समानभ्रीतियुक्ता| एक जैसे भरसन्न ,
भहम०१८्०१३६ भ०४ ( ३७६ )
तथा तथा वैसे
` राजाना | हे राजानौ ! | हे रानाओ
क्रथः कुरतम् करो
| धत यत् जो
मदे कामयामहे इम चाहते है
र ऋतवन्तो नियम बाष्छे
५५
यत् यत् जो
| ति ध
दमे | कामयाम | दम चाहते हे
भस्र्पर्थः ।
अयं सोमो मिच्ाय वरुणाय (व) सुखतमो भवत
धः) चमसः पानेषु उपभोग्वः (अस्ति) देवोदेवे उपः
गोग्पः (अस्ति), तमदयविद्वेदेवाः समानप्रीत्तियक्तौ
सेवन्ताम्, राजानो | यदयं कामयामहे (यवाम्)
( ३७४७ ) क०प॑०१ सू०१६७ म०६
तथा कुरुतम्, ऋतवन्तो (युवां तथेव कुरुतम्) यद्
(वयस् कामयामहं ॥ ४ ॥
भाषार्थः
॥
यह सोम भित्र (ओर) वरुण के छियेर् खदा हो,
(जो) चमसो दारा पाम करने मं आनन्द को वेके
वासां है, देवता देवताओं मे आनन्द को देने
वाला है, उस को आज सारे देवता एक जेते
प्रसन्न हु २ सेवन कर, हे राजाओ ! जो हम चाहते
ह (आप) कैसे ही करो, नियम वारे (आप क्सेही
करो) जो हम चाहते हँ ॥ ४॥
मित्रा वरुणो देवते भत्यण्टि^छन्दः१२।१२।८।८।८।१२।८
योभिचायवर्णायाविधन्लनो
ऽनरवायंतपरिपातोचंसो दाश्वां संम-
मंस । तमर्यमाभिरचत्युलुय-
न्तमनुत्रतम् । उक्येयंणंनोः परिम्
3 | 1 |
पतित्रत् स्तोमेराभुषतित्रतम् ॥५॥
चा० भ०शस० १३६०५ ( ३७६८ )
यः यः जो
।
मिचाय मित्राय मि्नकेखियि
बृरुणाय | वरुणाय वरुण के लिये
।
अनिधत् परिचरति सेवा करता ड
।
जनः मनुष्यः मनुष्य
|
अनर्वा णम् | शघ्ुरदितम् | श से रदित को
तम् तम् उसको
|
परि परितः चारो ओर से
पात्; ¦ | पाख्यतः रक्षा करते ह
+ |
अहसः | पपात् पापस
४ ॥
दाश्वांसम् | दातारम् देने षालोंको
मतम्
अदसः
तम्
0
अयमा
असि
रति
(ध
यन्तम्
„* न
७
रतम्
[१
उकः
( २७४९ )} कम्मन्द स्०१२५ ४०५
मरणधर्माणम्
पापात्
तम्
५
अयमा
अभितः
रक्षति
मरणधर्मो को
पापसे
उसको
अर्यमा
` | चारों ओर से
रक्ताकरताहे
आर्जवमाचरन्तम् | सर आचार
वारको
अनुकर
9 ०,
नियम को
स्तुतिक्रे पाठो से
क०्प०१ स्०१३६५०५ ( ३७५० }
यः ४ ल,
एनोः एनयोः इन .दो्ना के
परिऽभूषति अद्करोति | सजाता हे |
त्तम् वतम् चतको
सतोमैः सतोत्रे | स्ुतिके गीतों से
।
आआऽमषति अङडभरो्ति | सजाता
व्रतम व्रतम् तको
संस्कताथैः ।
यो मनुप्यो भितरावरुणाभ्यां परिचरति तं शतु
रहितम् (तो) पापातूपरितःपाख्यतः (हविषः-) दातार `
मर्यं पापात् (ाङ्यतः ), तं नियानुकूलं आर्जवे.
नाचरन्तम्. अय्यंमा अभितो रक्षति, च एनयोः वतं
शस्त्रैः मरद्भरोतति, ८ यपनयोः) तनं स्तोः अल-
सेति 1५१ '
( -२७५१ ) कार ०२८०१२६ ११६
[नापार्थः।
जो मनण्य मित्र (ओर) वरुणकी सेवा करता हः
उस शत रहित की व) पाप सं रक्षा कर ह» (हवि)
देने वाके मरण घर्मा की (रक्षा करते हे) उस नियम
अनयायी सरल आचार वाल को अयसा चारों
ओर तते रक्षा करते ह, जो इन क नियम को स्तुतिक
पाठो से सजाता हे, (जो इन के) नियम को स्त॒ति
छते गीतों से सजाता हं ॥ ५4॥
निन्नावरुणोदेवते अत्यष्टिश्छन्दः १ २।१२।८८<८ १२।८
नमोदिबेदडतेरोदसोभ्यां मिचा-
यंवोच॑वरुषायमो्यहुषे सुखकीवय्
तक्र
सोकद्षे 1 इन्द्रमग्निमुपस्तुद्ि `
द्यु्तमयेसयंभगस् 1 ज्थोग्नोवन्तः
` प्रनय।सचेमडिसोमस्योतसचेमदि
॥ ६ ॥
क ५०१७०१३१ ५०१ ( २७५२ )
नमः नमस्कारम् नमस्कार को
दिवि दिवि थोके िये
इते मते महान के लिये
{रोक्सी- 0 गोर श्र
( भ्याम्
मिचाय |भिताय | के खयि
भोस् - तेभ मेश `
वरुणाय वरुणाय वरुणफे छसे
मीन् न्याय वानी छि
६ { | अतीवदयलयरे
अच्यन्त दयाल `
कराय |
( ,३७५द ) शग्भ०१०९०१३६ भ०१
[
मीच्छद्प्े | बदान्याय दानी के खिये
१।८९ दु |
1
इन्द्रम् | र्द्म इन्द्र को
अग्निम् |भण्निम् अग्निको .
त । सामीप्येन | समीपसे-
स्तुडि स्ति स्तुति कर
दयन्लम दीप्तिमन्तम् | प्रकाश वारको
0 |
र्यसणम् | भयंमणम् = | अरथमाको
।
भगस् भगम् भगको
ल्योक "` | चिरकारम् | चिरकाल तक
॥ १)
जीवन्तः जीबन्तः जीतेषुए ति
प्रजया | पतरादिना | पुत्र आदिते
कम०१ स्०१२६ १०६ ( ३९५४ )
सचेमहि सङ्गता भूयास्म | हम संगत हा
। सोमस्य सोमस्य सोमकी
ऊती [रक्षया ०
स्मर सङ्गता भूयास्म | हम संगत हो
खस्ठतार्थः। १
~ (अहम्) महतेदिवे, धावाघ्यिवी््या, भित्राय,
वरद्न्याय वरुणाय (च) नमस्कारं वीमि, अतीवदया-
रवेदान्याय (वरुणाय नमस्कारं वीमि,) हे मनुष्य!
इनदमण्निदीप्तिमन्तमयंमणंभगम्(च)तामीष्येनस्त हि
(यम् चरका जीवन्तः पुत्रादिना स्तता भूयास्म,
मस्य रक्षया (चच) सङ्गता भूयास्म ॥ ६॥
मापार्थञ। वि
मैमहानयोौ केिये वयो(ओर) प्रथिवी के यिये,भिन्न
के लिये, (ओर) दा
नी वर्ण के खये नमस्कार
हं,अत्यन्त दयावान दानो उरुण के लिये
नमस्कार बोलन। द) (ह मनुष्य} इन्द्र कोअग्निको
भकाशमान अर्यमा
को जोर भय को समीपे स्तुति
( ३७५५ ) ऋभमं०र ल्०१२द प्र०४
कर (हम) चिरकारु तक जाति हुए पुत्र आदि से
संगत हो, (ओर) सोमकी रक्षा से संगतहं॥६॥
मिन्नावसणोदेवते विष्टुपूलन्दः १९ ।११।११।११
¢ ५ ॥ 1 ; ६
ऊतोदेवानांबयमिन्द्रबन्तो म॑सी-
व ना.
मद्िस्वयशसोमरब्धः। अग्निमिचो
। |, |
वरणःगमेयंसन् तदश्याममघवानीः
१
व्यच 1 ७ ॥
ऊती र्ताप्ते
= । ध = ~.
वानाम् देवानाम् देवताओं की
वयम् वयम् हम
~ 1
इन्द्रऽवन्तः इन्यवन्तः इन्द्र को साथ
रखते हृष
, । ४
म सोम | अभिमान वादे"
करम ००१३७ ( ३७५८ )
० सं० १ सृ०.१२७।
भितरावंरुणोदेवते परुच्छेपक्षिः ;
विनियोगः ।
द् सूक्तं दशरास्य पष्डेऽदनि प्रातःसवने श्रजगदास्तर विनि. ।
^ युक्तम् (मा० € ।९। १२)
+ +
१-२३।
पुरस्तादग्धाप्रक्षेपणीया
सृत का भावार्थं ।
` दे यज्ञम ! हे चुयोक्न छो लेषे मिघ मौर वल्ण] दमने
पत्यरो से षूट फर सोमको निचोडा दहै, बाप सायेऽयेदूधले मिरे
इप् मद्कारक स्तोम द, ये मद् दो करने धाे सोम द, दमा्े रक्षा
"करने वादे साप माच, ये दूष ल्त भिवे पः यापके छि हरते
भिखे इ पिपर सोम मापे छिये ६॥१॥ टे मिनन भौर घरण !
माप माय, ये सोमको षरे ६, येददो से मि स्प सोमदःददी
से भिये प निचोदे इपसोम ह्, उपा के मक्ड होने पर जोर
पूयं कोकिप्णो के सायषटो साप फे चयि सोम निचोदा गया दै,
भाप मि मोर माप घयण द पोनेषे छि निचोद्धा गया है, यह
घोयियिभीरपोने षे खे ष्ठन्द्र सोम न खागवादे॥२॥
` दे मित्रमौर दण मास्यं खोग माप य केख्यि सोमको पोरी
न मार
रक्षक माप ्यरमु८ वरये सोम पोने द खये भोर मायै,
मा षीस ने यदं माप टिप निचोद्! ट, भार षे पोनेषो चपि
नन क्षपण लोम निष्येर ९३
( २७५९ ) ऋग्म, स्०१९७१०१
निन्नावरुणोदेवते,अतिर्चक्वरांछन्दः १६।८।१६।१२।८
। सुषुमांयातमद्विभिरमोशी ताम-
ठस॒राद्मे. सोमासोमठस॒राडमे ।
आरांजानादिविस्एशास्मनागन्त-
सुनः । इमेवांमिचावरुणागवाभिरः
सोमाःशुक्राःगवाभिरः ॥ १॥
सुसुम वयं सुतवन्तःस्मः हमे निचोदा है
चा आ+ -
यातस् , [ आ+यातम् आओ
सद्विऽमिः |षषानेः पत्यरें से
।
मीऽगओ्रोताः | पयोभिर्िधिताः | दृध तते मिक हृष;
१
क०म॑र१य्०९३७ ( ३७९८ )
चछ०° सं० १ सु०-१२७।
भि्राषरुणोदेवते परुच्छेपक्रषिः ;
विनियोगः ।
१३1 षदं सूक्तं द्शराचस्य पण्ठऽनि भरातःलवने प्रउगशस्े विनि-
। सुचम्(ना०८।.९द)
१-मेभाचरुगस्य भस्यितयाज्यायाः प्रस्वाद्ामतपणीया
(८ भाग्थार्र्) ~
सक्छ का भावार्थ ।
दे यजामो हे युोक षो ले चग्ठे मिष मोर घरण] दमने
पत्यसो से कूर फर सोमको निचोड्ा दै, माप मापेऽयेदूधक्तेमिटे
इष् मदकारक सोमर, ये मद् करने वाटे सोम है, हमारी रक्षा
(करने वाटे माप साच,
येद्धक्ते मे श्प जाप्केच्िदहै, वर्ते
भि हप पचि सोम यापे छिपे ्॥१॥ दे भित्र मोर वरण !
माप माचग्येसोमकीय्े ष इष सोम ददी
ल मे इय नित सोम ६, उपाके प्रकट दने परमौर
त स्यि सोम निचोदा गया है,
भाप मित्र मोर माप ययण दौ ने ष छिवे वयय भ
स १ चन्द्र सोम दागयादहै॥२॥
~ दे मित्र मीर धष्ण !भाय्यं टोग लाप योनौ मे षा ५
बहुत दूधयदटोमौको न्वा पायसं ५
स षर मुद करे सोम पोने कै वधि त पम
(न चि
|
॥
( ३७५९ ›) जन्म॑न् 1. 7)
मित्रावरणोदेवते,अतिशक्वर।छन्दः १६।५।१६।१२।८
सुधुमायातमद्रमिर्गोशरीताम-
ठस॒राड्मे ` सोमासोमटसुरादधमे ।
आरानानादिवि््ास्मचागन्त-
सुभनः । मेवा मिचावरूपागवाभिरः
सोमाःशुकराःगवाभिरः ॥ १॥
सुसुम वयं सुतवन्तममः| हमने निचोडा हे
चा आ+ ~
यातस् , [ अवातम् आमो
।
सद्धिऽभिः पाषाणे पत्थरों से
ओ | हि
गोऽथरोताः | णयोभिमिभितः | दूष से भे दष)
कणर स०२दद प्रं ( देऽ५६ )
1
स्वऽयश्रस्ः | स्वरायत्तकीतेयः | अपने अधीन
। कीतिं बाले
मरुत्ऽमिः सरद्धिः ससुतो" केसाथ
। रग्निः , [अग्निः अग्निने
मिच ¦ मित्रः . | मिन्रनेः ह
वगा ‡ वरुणः वर्णने
शम॑ ऋरणम्. शरण को
यंसन् = | भगच्छन् दियाहे,
तत् , म् पमे उत (४१
अस्यास् | भास्नुयाम हम न
-मघऽवानः धनवन्तः च
वुयस् = |ष्म् | दम
{ ३७५० ) करम०१श्०११द ६०७
2
च ओर
४
संरुछतार्थः।
इन्द्रवन्तो वयं देवारनारक्षया स्वायत्तकीर्तयः
(सन्तः) मरुद्धिः सह अभिमानिनोभवेम अग्नि्ित्रो-' `
वरुणः -(चास्मभ्यम्) शरणं प्रायच्छन्, (अस्माकम्)
धनवन्तो वयंच तम् (अभीष्टंवरम्) प्राप्नुयाम ॥७॥
मापार्थः।
इन्द्र को साथ रखतेहुप हम देवता की रक्षा पे
अपने अधीन कीतिं वाटे दए हुए मरतौ के साध
अभिमानवारे हँ अग्नि, भित्र (ओर) वरुणने (हमे)
क्रणेदी हे, (हमारे) धनी ओर हम उस (अभीष्टवर)
को प्राप्त करे ॥७॥
कमम? १०९३७ ( ३७५८ )
० सं १ स्०-१३७)।
नित्ावरुणोदेवते परुच्छेपश्छषिः।
विनियोगः 1
१-३। ष्टं सूक्तं दद्ारा्स्य पष्ठेऽदनि प्रातःसवने प्रउगकस्तर विनि-
1
युकम् (मा० ८ 1.९२)
१-मैश्ावस्णस्य पर्थितयाज्यायाः परस्तादाचायक्षेपणोया
( न्थ) ॥
सृक्त का भावाथं।
द सज्ञामो} हे चुलोक को छूने वाठे मिचर भोर घरण | हमने
पतथरौ से कूट फर सोम को निचोडा दे, माप माै,ये दृधत्े मिटे
इप् मद्कारक सोमं, ये मद् के करने चाठे सोम ई, हमसे रक्वा
करने घाटे माप मेये दृधन्तेभिले दुष् मापे चि दै, दधसे
भिठे हप पवित्र सोम सापङ व्यिं ॥९॥ रे पनिज्न मोर घण!
माप माये सोमको वृद है,येदष्तो से मिङे हप सोम दै, द्री
से मिरे हप निचोदे हप सोम दै, उपा फे प्रकट होने पर सौर
सस्यं को दिररणौ के सायो याप छे टये सोम निचोडधा गया है,
माप मिय मोर माप घरण के पोने षे चयि नियोडा गया ह, यष
ैःचियेभीर्पोने षे व्यि स॒न्द्र सोम नियोदा गया ह २॥
द भित्र भौर परण 1 मास्यं सोग साप दौनौ दर चये सोनो पाते
षो चूत दृष यायो गौ कतो न्या पत्यसे द्वार दो ह, मे
रकः माप पपर मुद षरे सोम पोने द दयि एमे मो" माये,
मार्ष धी ने चद माश चिरे नियोदू है, मोरमा
मप च्वि
चषपम्दण घोम निभोटादेए९॥ पके पीनिके कि
( ३७५९ ) ००९ लृन्दरेज॑र
` सिन्नावरुणोदेवते,अतिाक्वराछन्दः १६।५।१६।१२।८
। सुषुमायातमद्विभिर्गोशीताम-
ठस॒रादमे ` सोमासोमतस॒रादूमे ।
आराजानादिविस्छथास्मचागन्त-
मुपनः । दमेवाभिचावरुपागवाशिरः
सोमाःशुक्राःगवाध्िरः ॥ १॥
सुसुम वयं सुतवन्तःस्मः| हमने भिचोडा है
सा आन ~
यातम् , [ अग्यातम् आमो
अद्धिऽमिः | पवः पत्थरों से
गोऽगरीताः पयोभििभिताः | दूध सते मिले दुष;
०
भा००१ ०१९७ ०९ ( २७६० )
मत्सराः | मदकारका;ः | मद् करने वाले
द्मे इमे षे
सोमासः |सोम सोम
सत्स॒राः |मदकारकराः |मद करने बे
द्मे इमे ये
स्रा आन ~
राजाना | दे राजान! | हे राजाओ
दिविस्पयुक्तौ | यौ मे स्पशं करने
वाले
खरूमऽचा | अस्मत्पालक्ौ | हमारे रक्षक
गन्तुम |जा~+ गन्तम्, | आओ
ध आगच्छतम्
छप भ्रति की जर
८ ३७६१ ) क्रण्मंन्टे श्०१६७०६
नः अस्मान्. हम को
ष्म इभे ये
वाम युवाभ्याम् तुम्हारे लिये
भिजावरुणा हे मिघ्रावरुणौ ! [हे मित्र(ओरोवरुण
मोऽगाशिरः पयोभिरमिधिताः | दूध से भिरे
सोमाः सोमाः ' सोम
शाक्रः शद्धाः पविन्न
गोऽखाशिरः पयोभिमिधिताः | दुध से मिरे हुए
स्ंस्छतार्थः )
हे राजानो ! दिषिस्पश्चयक्तो भित्राव्ररुणो | बयं
पाषाणेः (सेमम्)सुतवन्तः स्मः (युवाम्) आयातम्,
हमे पयोभिर्मििता मदकारकाः(च सन्ति) इमे मद-
कारकाः सोमाः (सन्ति)अस्मरपालकरौ युवाम्) अस्मान्
भ्रति आगच्छतम्, इमे पयोभिर्भि्षिता यवयोरथम्
प्प् स्०१६७०२ ( २७६२ ) ।
(विन्ते पयोभिरभिभनिताः शुद्धाः सोमाः (वोर
विद्यन्ते) ५१४ (|
॥ नापा;
हे राजा ! थ॒रोक मे स्पशं करने वारे भित्र
ओर वरुण ! हमने पथस ते (सोम को) कट कर
निखोद् छया है आप दोनों अर्ये. दुघ से निर
हए ओर) मद के करते वारे ह्) ये मद के करल
बारे सोम (हे), हमारे रक्षक आप हमारी ओर
आवि, ये द्ध से भिले हुए आपके लिये हर दृध स,
भिले हुए पवित्र सोम अपके चयि हें ॥९॥
भित्रावसुणोदेवते अतिशक्षरीखन्द्ः९६।८।१६।१२।८
इसश्रायातनमिन्दवःसोमासोद्या-
शिरः सुतासोदष्याशिरः 1 उत.
$= [5 ४
बारुषसोवुधिसाकं सर्यस्यरश्निमभिः
सुतोभिचायवरुणायधोतये चासच्छ-
तायपोतये१२१
८ च्रे ) कनमरपषरछनन * |
द्मे इमे ये
ष्मा आ+ सं
यातस् , | आयातम् | माओ
।
न्द्वः सोमविन्दवः |सोमकी, वुं
।
सोमासः | सोमाः सोम
। 2
(दधिऽ- दध्नामिश्िताः | दही से भिखे हुए
1
( आश्िरः
दधिऽ- दध्नामिधिनाः | दही से मिरे हुप्
"+~
{ आशरः
~~
1
॥)
उत अपिच ओर
ऋ भम०१८्०१६७ ०२ ( ३७६४ )
बाम ् । लिये
उमरयः उषसः उपाक
वुधि जागरणे जागने पर
साकम् सदह साथ
सूर्यस्य सुर्यस्य सुथ्यंकी
रशिमऽभिः| किरणे किरणों से
सतः निष्पीडितः निचोडा गथा
मिचाय मित्राय मित्र फे लिये
'वृरूणाय | चरणाय वरुणके छिये
पीतये पानाय पने के चिवि
चासः सनोर
न्दर
( ३७६५ ) ऋणम् ए्०१२७०र
| = =
ताय यन्ञाय यन्न के लिये
॥ि 1 प लिये
धरोतयें पानाय पौने के लिये
संस्तार्थः।
८ हे भित्रावरुणो ! युवाम् ) आगच्छतम्, हमे
सोमविन्दवः (सन्ति) दध्नाभिधि ताः सोमाः (तन्ति)
द्नामिध्रिता निष्पीडिताः (सोमाः सन्ति) अपिच
उषसो जागरणे (सति)सुयंस्य किरणेःसह(एव)युवयो-
र्थ (सोम); सुतः, मित्राय वरुणाय पानार्थम् (सोमः
सुतःयज्ञाय पानाय (च) मनोहरः (सोमः सुतः)॥२॥
माचार्थः।
(हे भित्र ओर वरुण [) आपदोनों आवे, ये सोम
की वंदे (ह) दीस भिङे हृएसोम हे) दही से
मिरे हुए निचोडे हुए (सोम हे) ओर उषा के जागने
` पर सूं की किरणों के साथ (ही) आप दोनो केलिये
(सोभ) निचोडा मया हे, मित्र के लिये (ओर) वरुण
के लिये पीने के निभित्त(सोम निचोडा गया है) ज्ञ
के ये (ओर) पीने केलिये सुन्दर सोम निचोदा
गपा ह५२॥
कण्मन 1 ए्०१३७१दे | ३७६३ )
मित्रावरुणोदेवते,अतिशकरीडन्दः १६।८।१६।१२। ५
तागघननवासशोमंशुदुहन्त्य-
द्विभिः सोमंद् न्त्यद्विभिः । अस्म
चागन्तसुपनोऽरबाज्चासोमपोतये ।
अयेवामिचावरुानुभिःसुतः सोम्-
पोतयेसुतः ॥२॥
तास् ताम् उसको
वाम् युवाभ्याम् तुम्हारे छिये
~ घनसम | पनम् गौको
+} -#
। न् ह्व
( ३७६७ ) कऋ० ५०१ स्०१२०न्द्
वासशेम् बहुत दृघवालीको
- ~ ` | श्रीभूर्बहुक्षीरा]
मित्यर्थः
संशम् (सोम-) काण्डम् | की)टडंडी को
~~ # ^
ट्न्ति दुहन्ति दोहते है
ॐ -~~ ~ |]
अद्धिऽभिः पाषाणैः पत्थरों से
सोमम् सोमम् सोभको
रि दुहन्ति दोहते हैँ
दुदन्ति
अद्रिभिः पाषाणैः पर्थ से
अस्मस्ारको | हमारी रक्षा करने
अस्मऽचा वाके
गन्तम् आगच्छतम् आओ
1 भ्रति की ओर
छप
प०म्०१ ०१३७१०३ ({ २७६८ )
नः अस्मान् हमको
॥ "|, इ
अवांङ्चा |अत्राभिमुखो इधर मुख किये,
1 |: £ दुष षि
सोमऽपोतये सोमपानाय | सोभ पीने के लिये
अयस् = | अयम्
यह्
वाम् ुबाभ्याम् | तुम्हारेखिये
= ह भितपर्णो ! | हे भन् जोर वरुण
नुऽमिः [ने ने से
सुतः । निप्पीडितः निचोडा हुमा
सोयं ‡ . [सोमः सोम
ष्यप्र आ
0
पोतये आ-~+पीतये सपं नेक
( ३७६९ > शरण्म०१ ल्०१३७अ०द्
सस्छृतारथः \ ,
(हे भितरावरुणो ! आ्यमनुष्याः) युवयोरर्थ॑तां
वहक्नीरां घेनुमिव पाषाणे: (सोम) काण्डं दुहन्ति,
पाषाणेः सोमं दहन्ति, अस्मतालकौ (युवाम्) अत्रा.
भिमुखौ (सन्तो) सोमपानार्थम् अस्मान्प्रति आग-
च्छतम्, अयं युवयोरर्थं नररमिषुतः- सम्पुणपानाय
सोमः अभिषुतः॥ ३॥ ।
भाषार्थः ।
हे मित्र (ओर) वरुण ! (आर्यमनुष्य) आप दोनों
क लिये उल बहुत दृध वारी गो की न्या पत्थरों
सते (सोमकी) ठंडी को दोहते हे, पत्यरो से सोम
को दोहते द, हमारा रक्षा करने वा (भाप दोनो)
इधर सुह किये दृष सोम पीने के खये हमारौ ओर
आव, यदह आप के चिये (आय्य) बीरों ने निचोदा
"हेसमपूर्ण पीने के खिये सोम को निचोदां हे ॥ २॥
इति सपतत्रिशदुत्तरशाततमं सुक्तम् ।
क्०भ०१स०१३८ ६ ३6७० }
=° मे०१ सृ०१द ।
पूषादेवता, परूच्छेप्छयिः।
विनियोगो जे्गिकः
सुक्तका भावाथ 1
मै पषादिव के महत्त्व फो चद॒थदकर गायन कर्ता प, उस देष
का चलं भोर उखकी भदिमा कमी नदीं कमटाते, चद तत्का
र्ता करने चाठे मौर सुख पो देने वठे दै, जिषदेव ने सब फे मनौ
„ को सैच चिया है,उलंको म॑ कट्याणक्ी श्च्छासे वारंवार नमस्कार
कतां ९१ ससे मरुप्य किसी छोच ददने घाठे पो सायद्यकोय
कपय लिथि मारौ पर प्रेरण दरे दै, वैसे मे पपादेव फो यपने
स्तोको दासः प्रेरण करतां, जिससे वह दपर मय्यो फे चुनो
तो दयाव खर उंखकी न्यां मरस्थर फे पार रंघाकर फक सावे,
मै मरणधर्मा मनुष्य माप कस्याण करने चण्डे देव क्तो पुकारती
माप मारे स्तो को वख युक्त कर यौर पेसो छपा कर फि यु
मै चट षो यदानि चाछे सतोज दमारे मूख से निकटे ॥ २ ॥ हे वटुतौ
से स्तुति किये जाने बे पपादेव ! यह नदे सोति दकि आपह भक्त
के चिरम प्रका उध्यन्न करे उत्ते स्तु(तिशेरः वनते द मौर
दविर मएपदौ उस फे मिन बन चर रा करते है, खी सोतिदे सत्.
सार टम मी आपस्ते मो खयीं धनको मोगते हैभमाप मासे चुर्धिो
सेष्ुद्धन होकर दमारे समोप चाच, धरत्येक #संमाम मे
% श्रस्येकः संग्रामजो जोवन मै निव्य होता र्दतादैः
कमम मीदर षे मौर कसो पदर द चुम के साथ ॥
६ २७७१ ) ऋ०म०१ सृ०१३८.५०१
हमारे समीप माकर रष्वा कर ॥ ३॥ श हे जाव ! पान श्षीय
सपं श्रोधम कस्ते टप हमारे खभीपवर्ती द्यौ जिष से दम भपनो
कामना को भाप्व करै्माप दूमारे समीप षौ जिससे दम यश्च
षो पराप्त करै, अप पे कमं गादचय्यंयुत ह, हम चादते्ैँकि
हमरे स्तोच निर्दो हय, जिल से माप हमारी तरफ छोर भत्यन्त
प्रकारा वाटे ! मैं कदापि माषका भनद्र नदीं करूंगा, मापने जो
मेरे लाथ मित्रता की दै उल्तके चयि मेँ छतघ्न नदीं बनृगा 1४॥
पृषादेवता, अस्यष्टिरछन्दः । १२।१२।८।८।८।१२।८
। । 0
1 ्रप्रपूषणस्तुविलातस्यग्रस्यत्
९. 5 । ( ५
मदित्वमस्यतवसोनतन्दते स्तो-
व| 1 > { „,
चमर्थनतन्दते। अर्चाभिसुम्नय-
(श |= 1
ननद सन्त्युतिंसयोमुवस् । विश्व- .
। 7
स्ययोमनभ्ायुयनेमखो देवयु
मखः॥ १॥ . ।
म यज्ञ स्थात् चकरा पूषा का वादन -- रपस पस पूवा स कदन है, वप ब्द र
अदर चतो प्रजापति र खव पद्युमो का ङ्प माना दैभ्मज सूयं को
इर्पादन शक्ति क स्थानीय है, सखये पूपा फा वाहन कय गवा
हैषा भी ल्य च ही पक विरद नाम है ॥
त्वर म०९स्०१३८५ ०९ { रज्र )
प्रप्र ।
पष्णः पुष्णः
च
| निऽ्जा- | वहूनामर्थम्.
{>` 71 | खन्नस्य
{ -तस्य
प्रर्यते | स्तुयते `
मद्धिऽत्वस्| महत्वम्
अस्य॒ |अस्य
५ 1
तवसः` | घलस्य
ने न
तुन्दते । म्लायते
स्तोत्रम्
\ स्तोचम्
आगे आमे
पृषाका
पहू्तो के लिये
उन्न हषर
का
४, ४ 3
स्तुति कि `
जाताहे `
महक्त
इस के
चका
नही
कुमरुत्ता
स्तोत्र
( ३७७ ) ऋ०म०१ स्०१३८ भं*१
सस्य अस्य इसका
न् न „ | नहीं
तन्दते | म्लायते कुमाता
।
सर्चामि | नमस्करोमि व
4 करता हु
सम्भेऽयन् | कस्याणमिच्छन् | कस्याण की
= ` इच्छा करताहुभा
९4
अष्टम अहम् ४
(अन्तिऽ- ` | आसन्नरकषप्रम् | तर्कार रक्षा
। करने वारको
| तिम्
॥ ए
जयः सुखस्यभाव- | सुख के करने
+ 0 य्. ऽभुवम् ह
॥
यितारम् वारको
विनस्य स्वस्य सब के
५ जिसिने
यः ।
पण्म>९९०९२८५१०१ ( ३७७४ )}
।
मनः सनः मनको `
बे | आक्रषितवान् | खंचछिया
श
१ पञ्यः पृज्यने
सख ध (मान्को०) भ
देवः देवः देवने .. -
आयुयुवे आकर्पितवान् सेच ४५५
सखः पृज्यः
|
क्षस्ताथैः 1 ति
वहुनामरथमुरपन्नस्यपुष्णो महत्म् अथिकमधिर्क
स्तयते, अस्प वन्य (महत्त्वम् ) न स्खायते, -अस्यः
स्तोत्रे न स्लायतत, कल्याणमिच्छन्नहं आसन्नरक्षणं
सुखस्य भायितारम् (चतम् ) नमस्करोभि,यः
सवस्य मन आकपितवान्, पू
- आक्षितवान् ॥ १ ॥
४
योदेवः (सर्वस्यमनः)
भाषार्थः 1 †
बहुतां क छिथे उसमन्न हष २ एषा करा महत्तर
चट् चदे कर स्तुति किया जाता हे उसके बलका
विज्ञापन ।
कदं कारणो से हस प्रतिमास्,
दो क नहं निकाल सके जैसेः”
सातवे वषं के रम्भ म इमनें
प्रतिन्ना कौ घो, माघ फराल्गन
चर चेच मे कोह अंक नद्ौं
निकला ! चीर भाद्रपद से पौष
तक अाढठ अंक निकल चुके घे।
इसलिये यदट८१-टरअक वैशाख
ओर ज्येण्टक समने चाद्यं
आगे को पवेकोःन्या& दो मेने
मेद्ोदो जंक निकला करेभे।
मन्श्रो जयराम,
मेनेजर ग्वेद संदडित्ा
फोरोलपुर।
स
पदपाठ, राब्दाथे,संस्छृत ओर भाषा अनुबाद
( टिप्पणी ओर मन्त्रो के आश्य पर
व्याख्यान से युक्त
~~ -~---
जिसको मुरत्ाननिवासी पंवदाङ्करदचक्ास्त्री 1
` की सहायता ते शिवनाथ आहिताग्नि ने
सम्पादन किया)
खाहौर
पष्जाय एवानोमोकल यन्य मे परिरटर शाला
लासमन को अधिकार से टपा ।
~" ~
१२ यंकतैकाभन्रिम मूल्य २)
पटे २४ भको का मूल्य ५2)
< मको का मूल्य १५॥>)
( ३७७५ ) कऋण्म०? श्०१२८ ५०२
(महत्त) नहीं कुमलाता, उसका स्तोत्र नहीं कुम.
खाता, म कल्याण कौ इच्छा करता हुआ ८ उस 9
तत्का रक्षा करने वा ओर सुख के उत्पन्न करने
' बारे को नमस्कार करता षटु जितत पृज्यने सवके
मन को खेच लिया हे, प्य देव ने (सव के मनको)
सेच ज्याहे॥१॥ ^
पृषादवता, अत्यष्टिश्छन्दः १२।१२।८।८।८५।१२।८
रहित्वापृषन्नलिरंनयामनि ।
। स्तोमेभिः कषयवक्छ णवोयधाश्ध च
-षटोनौपरोखधः । इुवेयत्वामयो-
ष दर्वसख्यायम््यः । अस्माक
माङ्करषादुम्निनर्कधि वादु
स्मनिनस्छधि ॥ २॥
कन्म ९०१३८१०२. ( ३७७६ )
प्र
हि
त्वा
एष्रन्
अनिरम्
न
यामनि
स्तोमिः
छएवे
|
चट णवः
॥
यया
पा
खलु
खास्
हे पूषन् !
शीधु गामिनम्
द्व
मागें
भ~+-कण्वे
परयामि
निगंमये
(रपगतौ रेयधडागमः
4
यथा
स्तोत्रों से
मे भरण करतां
अ
तु हटके
न क
जेते
"( ३७७७ ) मनम,१ ०१३८०
1
धः शनुन् रतुओ' को
॥
उष्ट्; | ष्टः - |ञंट
4
न ह्व जेसे
पोपर ‡ परकुर्याः पारकरे
।
धः शचरन् को
वे आहयामि मे बुलातादू
यत « (५ यत् जो
भ
त्वा स्वाम् तुञ्चको
समयःऽभुवस्| सुखस्य भाव | सुख के करने
यिततारम् वारको
टेवम देवम् देवको
~ ५4
सख्याय सख्याय मित्रता के द्धिये
1
॥ ~
मर्त्यः मरणधर्मा मरणधर्मा
०१०१ ०१३८१०२ ( ३७७८ )
अस्माकम अस्माकम् | हमारे
भङ्गान् | स्तोमान् स्तन को
` दुम्निनः | व्यक्तान् वल बालोंको
यु ।
(मान्को०)
कधि कुर श
५ + त
वाजेषु सद्यामेषु युद्धो मं
।
दुस्निनः | बलयुक्तान् | बल वालों को
ॐ
दधि कर कर
सस्छतार्थः।
दे पृषन् ! (अहम् ) मागे रीधूगामिनम् (मनु-
प्यम्) इव त्तरं स्तोः पेरयामि येन ( त्वमस्माकम् }
शनरून् निगंमयेः, उष्टूडव (च) शानन् पारक्यः,
यन्मत्यः (अहम्) सुसखश्यभावयितारं देवंखां सख्याय
आदठयानि, (नत् स्वम् ) अस्माकस्तोमान् वल-
कान् रु, ससप्ा्रषु चलयुक्तान् कुरु ॥ र ॥
( ३७७९ ) कन्मनय्०१२८०२ ट
माघार्थः।
हे पषा ¡ मे आपको स्तोत्रां से प्रेरण करता हं
जैसे शीध् चलने वारे मनुष्य को मागं में (घ्ररण
करते हें) जिस से (आप हमारे) शत्रओं को हटावें
उंटकी ग्यां शत्रुओं को पार करं (ओर) ज मर ,
णघर्मी में सुखके उन्न करने वाठे आप
देवता को मित्रता के लिये बुखाता हूं ( बह} आप
हमारे स्तोत्रं को वलयुक्त करे, युधो मेँ (हमारे
स्तोघ्नों को) वरू युक्त कर्ं ॥२॥
पषादेवता,भुरिगल्यष्टिरछन्दः १२।१२।८।८।८१३।८
यस्यतेपषन्त्स॒ख्येनिपन्यवः
रत्वाचितसन्तोऽवसावुस्जिर दइति-
त्वानुमुचिरे। तामनुत्वानवीधसी
निदुतंरावर्ईमे । अक्मानक-
५ 1 =, 1
शंससशोभव बाजवाजेसरोभव ॥२॥
111 ९०१३८ मं०३ ( ३७८० )
।
यस्य
1
पूप्रन्
सख्ये
विपन्यवः
कटवा
उत्
सून त्
अवसा
ुसुक्रि
इति
यस्य | निस की
तव ठेस
दे पूषन् ! | हे पूषा
मित्रतायाम् | मित्रतां
विेपेणस्तुति- | बहुत स्तति
शीलाः करने वारे
पभवोधनेन परषोघन से
पव ही
सन्तः हुए २
रक्षया रक्षा से
सम्पेदिरे संपन्न हुए
एवमेष हसी ध्रकार
( ३७८१ ) कर्मन स्र३८ मन
1 ४ 4
क्रत्वा | सानन ज्ञान से
बभलिरे | सम्पेदिर संपन्न हृष
७.3 ^
, | ताम् उस्तको
ताम् ।
अन अनु-(दधस्य) | अनुसरण करके
५
त्वा स्वाम् , | तुक्च को
नधोयसैम्| नवतरम् | अल्न्त नह को
५ शताबुंदम् सौ भरव
निऽ्युतस् | सतुदम्
(मण्को०)
रायः धनम् धनको
डमद्ध याचामहे हम मौगतेह
(=
सद्धेव्टमानः| मशुषयन् | न कोष करता
(4.
् हेवहुभिःस्तुत्य !| दे षषटतो से स्तुति
स कियेगष्
नमे ०१८०१२८ ०३ ( ३७८२. )
सरो समीपगासी ` |समीप जाने वार्खा
भव भव, हो
वाजेऽवान्त प्रत्तिलद्ामे | भ्रत्येक संभ्रातमें
सशे समीपगामी | समीपजाने वाला
भव॒, |गग से
संरङतार्थ॑ः ।
हे पुन् ! यस्यतव भिच्रतायां स्तुत्िरोखः
(मनष्यास्तव) एव परवोधनेन ( युक्छाः ) सन्तो रक्षया
सम्पेदिरे, परमेव ज्ञानेन सम्पेदिरे, तां नवतराम्
शितिम्) अनुखत्य (वयम् ) खां शतावुद॑धनं याचा
महेह वहुभिः स्तस्य ! (स्वम्) अक्ष्य् ( सन् >)स-
मीपगामी भव, प्रतिसदभ्रामे समीपगामीभव ॥३॥
माधार्थः 1
हे पृथा } जिस आपकी मित्रता में स्त॒ति दी
(सनुप्य आप) ही के प्रबोधन से (यक्त होकर रक्षा
से सपन्न ए हं, इसी ध्रकार ज्ञान से संपन्न टप
( ३७८३ ) कभ्मं०१ सूर्१े८मन्ये
है, उस अत्यन्त नह (रीति) क अनुसार (हम) आप से
सौ अरघ धनको मोगते हें, हे बहुतों से स्तुति किये
गए | (आप) कोष न करते हुए समीप आवे, प्रत्येक
स्ंप्राम में समीप अवें॥ ३॥
पृषादेवता, अत्यष्टि्दछन्दः १२।१२।८८।८।१२।८
अरयाऊमृणडपसातयेसुषोऽह-
व्ठमानोररि् अनाश्व खवस्यताम-
नाश्व । ओयुत्वावहतीमहि सतोमे-
मिर्दस्मसाधुमिः। नहित्वापुषन्न-
तिमन्यचाघुयो नतेसर्यमपन्हुवे।8॥
अस्याः | अस्याः इसकी |
ऊा° (प्रणः) । =
सु सुष्टु सूव
छ०म०९्०१३८ ६०४ ( ६७८९ `}
न्: अस्माकम् |
र |
उप समीपम्, समीप
सात | भरतव प्राप्ति केलिये
भ॒व; भव तूहो
9 ~~
अ्न्छमानः ३ न क्रोध करता
हेज
ररिऽवान | दानशषीरः दानक्षी
'जऽ भ्व | अजाषएव अद्व- हे बकरे रूपौ "
स्थानोयायस्य | घोड़ों वाले
ततसम्बुद्धौ ।
श्रवस्यताम् | यशच्छताम् । यज्ञ कौ कामना
व करने वारो कं
अजऽ सल् | हे अजाद ! | दे वकरे रूपी
9 घोड़ों चाले
ष्मो हे1 हे
1,
१
८ ३७८५ ) "००१ सू०१३८१.५
५ सुतराम्
७ ।
त्वा त्वाम्
वहतीमदि =
0 <
स्तोमेभिः | स्तोत्र
द्स्म् हे अद्ट॒नकर्मन् !
॥
साधुऽभिः | सुभिः
नहि नहि +
त्वा त्वाम्
पुन् | ह प्षन्।
5 ५४
~]
अतिऽमन्ये| अवमन्ये
आपये
न् ने
अच्छी तरह ..
तुक्च को
हम सटावें .
नहीं
तुक्षको
हे पूषा
अनादर करताहु
५. =,
हे विभ्राजमान | हेअत्यन्तदीप्ति ~
वांछ
नही
कन्नत्०१२८५०४ ( ३७८६ )
््
ते तव तेरी
सख्यम स्यम् भिच्रताको,
अपर्पामि मे निषेध करता
समा क
संस्टतार्थः।
हे अजारष पृषन् ! दानक्षीखः (खम् ) ! अक्रुध्यन्
(सन्) अस्याः (कमनायाः) प्राप्तये अस्माक सुष्टु-
सभीपे भव, हेअजाद्व! यश्चहच्छताम् (अस्माकतुष्टु
समीपेभव) हे अन्धुतकरम॑न् ! (यम् ) खां साधुभिः
स्तोत्रैः सुतरां वतेयेमहि, हे विश्नाजमान। (अहम्)
स्वां नावमन्ये,(अहम् ) तवसख्यं न अपलपामि 19
भाषार्थः
हे वक्रे रूपी घोदों वाङ पृषादेव { दानशीर(आप्)
क्रो न करते हुए इस (कामना) की पराप्त केलिये
हमारे खव समीप हो, हे चकरे सूपी घोड़ों वाख |
आप हम यश की इच्छा करने वां के(खच समीप
हो), हे अद्धत कर्म वारे {( हम ) माप को निर्दोष
स्तोत्रं दारा पूरी तरह से (अपनी मोर ) छोट वें,
अत्यन्त दीप्तिवारे | भं आपका अनादर नदीं करता
(म) उप की मिच्ता को नही निपेध करता 1४ ॥
इ्यण्टािशद् चर्शततमं सूक्तम् 1
( ९७८ ) ऋ" ५०१ ०३९
चट ०मं०१ सू° १३९।
दैवोदासिः परुच्छेपपिः, विभ्वेदेवादेवताः
विनियोगः-
१--चदारात्रस्य पष्ठेऽदनि पउगशस्त्रे माद्या पिनियुक्ता (भा०८।१।१२)
द३-५ एृष्ठधस्य पष्ठेऽहनि प्ररगशस्ते युवांस्तोमेभिरित्याधिवन-
शतुः । (०८११२)
३--एष्ठधस्य षष्ठेऽहनि प्रउगरास्वस्येनदरेदचे ठतीवेषा (मा०८।१।१२
तज्ैवसषने शरस्थितायाज्यानां पुरस्वादन्या ऋचः पक्षिप्योमयीभि्ं
द्टष्य॑तश्र होत; प्रस्थितयाज्यायाः पुरस्तादषा परक्षेपणीया । मा०८।१।२
७--दद्यरान्रस्य पष्ठेऽदनि पातः छवनेष्डुः परस्थितयाज्याया; पर-
स्तादेधावपनीया ( भा०८।१।१२.) तत्रैवसषने प्रडगदस्पे द्वितीया।
(मा०८।१।२)
<--ष्ष्ठधस्य ष्टेऽहनि प्रउगद्यप्र एषा प्रस्थितयाज्या (मा०८१।२)
९--प्ष्ठधस्य षष्ठेऽहनि भच्छावाकस्य भस्थितयान्याया.पुरस्ता
देषा । (भ०८।११२)
११--दशराभर पष्ठेऽदनि प्रउगशस्ञे वेश्चदेवस्यवृचस्य वितीयैषा।
(मा०८।१।१२)
सुक्त का भावार्थं ।
स्तुतिर्या की सुनाई दोखय से पले मेरा ध्यान मग्निकी
स्तूतिम खगादै, फिर हम मयद्गण फो घुरवे दे, इन्द मौर
घायुको खाते, जो सवे नरं स्तृति दै बद सूर्य फे केन्र
ख्भो है भव हमारे भ्यान जव जोर से देवतामां म खन ॥ १॥
हेभित्र भौर घरण | जो भाप यपने सच्येरूपको छिपा कर
भनोषल दारा छतरिमरूप को धारण करते दो, बद सुनदरी कप
हमने मन हारा भ्यान से मौर मपने नर्नोसेमोदेलयियादहैजो
कभ ०१०१९ ५०१ ( ३७९० ) ध
विर्वेदेवादेवताः अस्यष्टिदछन्दः १२।१२।८।८।८।१२।८
1 ग्निरि |
अस्तुयोषट् पुरोचग्निंधियादध ,
८
मनुतच्छ्ाँदिग्यंहयोम इन्द्रबा-
॥ < । 1
युणोमदहे । यहक्राणाविवस्वति
1 + 1
नाभासंदायिनग्यसो । अधप्रसून्-
1 1
उपयन्तुधोतयो देनौभच्छानधोतयः
॥ १॥
1
अस्तु भवतु हो
1
रौषट्, |भवणम् | सुनाई
प्रः यमे | आगे
{ ३७९१ ) कारमं ०१०१६३९ 1
अग्निम् अग्निम् अग्निक
धिया ध्यानेन ध्यान से
द्धे धारितवानस्मि मेनेधारण कियाहे
स्रा आ+ -
न इदानीम् अव
९ ८
` तत् तम् उसको
९।
प्रच; गणम् गणको
(मार कोर)
दिग्यम॒ | दिव्यम् दिव्यिको
रणीम आ+दृणीमहे | हम वरते
इन्द्रवायू | इन्व् इन्द ओर वायुको
णोमई ` | बणीमहे इम धरते
कम पू०१३९ ( ३७८८ )
भेष सोम ने मको दिवे है ॥२॥ हे अदिविनो ¡ देवभक्त मनुष्यो
फ स्तुति फी गूज भापको हवि श्रहण करने पो लिये माने को भेर
करती दै,सव ठकषमो मोर अन्न माप सधोन हं जव माप माते ह
तो मापके .सृनहरी स्थ को धारा थी खपकानी हृष चरती दष
॥ ३॥ दे तेजस्यौ अदिवनो | यह् भलिद्ध दे कि मापी चुलोक
षो सोरे द्यो, यापक निपुण सारथि हमारे यदौ मे भापको
खनेकेच्यि वापे रथम घो को जोडते दै, मने स्तुति दारा
विडा दिया है जव माप भन्तरिक्ष
मागखे धमारी भोर पधार ॥४॥
, द यल रुपो धम वाले मदिवनो ! माप हम फो दिन रात मपने यर
मंसते दान करो, भापफा दान दम पर कभीकमन ्ो, दूय पर
मारा दान नोकमो कम न हो ॥५॥ है वीर ष्द्र{ वीरोषेपोने `
से निच कर मापके
चये उदित हे वहतो से स्ति किये मये 1
दे देषतामो ! जय मापने सृं रूपो कामधे
करिया, तप भर्या ने उक्ते साथ मिट
पि | ५
नाना ध्रकार स्ते दोन किया, सर्यमा उल्फो जान्ते हैं मौर भी
जानता £ ४ ॥७॥ ह [दव 1 याप के घोरता के फ
“मित्र मौर वर्ण फा स्च्ास्पजो
रुव 1 प जो सव्यं फा मातन षद
मनद्वारा ध्यानसे देगा सक्ता, मोरसं
षो उच्य भयस्य मे दासीरिकने् सेमोदेस्नाजा सकत
; ¶--मर्पत् माप दो माने से
५--नाना प्र घे दोदन
कर उको मन्तरिक्ष् कपमें
(व
ग ।
सच दाद्दिथ नाद्यो जाते हू।
किया-अ्योति छर्य्यसे प्रकाद्य,
( ३७८९ ' ) , , पौर्म॑०९ सूगहे९
काट मे ्टमारे वरौ फे चयि होतेथे वे मव भौ दमारेचिये क्य भापक्े
यश्च हमारे जते जी क्षीण न दौ*जो याप का नित मवा मद्धूत सौरभ
छीजने वाखा कमं युगयुगमे शूजताहे वह हममे धारण करो्नो
दुःख से स्तम्पा्यहे वह धम को पष्ठ हो, जो कठिनां है वद मारे
लिये खदल हो ॥ ८ ॥ मेरे पूर्वज दध्यङ्, धङ्गिरा, प्रियमेध, कण्य,
अच्नि मौर मतु मुश्चको सपनी सन्तान जानते हं, उनका देषताभों
के साथ सम्बन्ध दहै, भर हमारा उनके साथ संवेध है, दखटिये
देवता हम पर छपा करगे, मै उन मद(पु्पो फे गौरव फो स्मरण
करता भा नमस्कार कर्तां, मै श्र भौर मभि फौ.स्तृतिके
साथ नमस्कार करतां ॥९॥ खष्टियतत मे सूर्य॑रूपी दाता
अग्नि याज्या पदते दं, हविके डालने वाले देवता सूयय किरणकूपौ
हवि को डारते हँ, णृदस्पति चन्द्रकिरण रूपो सोम दारा यर करते
दै, विजटी की रज्ञ रूपी सोम धूटने के पत्थर फा चष्द् दूर से
दम पने कानों से सुनते दै, सुन्द्र कर्म॑ करने घाटे शृ्स्पति
रुप यजमाने महूर्प्योके चयि ष्ृष्टिरूप जटौषो पाया
शदस्पति ने बहुत जलो को पाया है, ॥ १० ॥ है देवतामो भाप
जो ग्यारद दटोक मे हो, ग्यारह पृथिवी पर मौर श्यारह मम्तरिष्त
मैष्ो,येसग्र भापमेरे शस यतको स्वीकार क॑करो॥ ११॥
उष्ण, विद्यत, र्षा, नाना रंग यीर शूप ध्त्यादि मनेकः धनको
मन्तरिश्चमं दोन कियाउस्ल कामधेनु को सर्पमादेव स्थात् सर्य्य॑का
माठ मौर में मर्थात मेर मात्मा वनां जानतेहे क्योकि दोन एकः है!
® याज्याये स्त॒तिके मन्प्रदनिनरो पद् एर दपि ढारीजाती ६।
† भ्यारद' पक पल्पिव संख्या दै, चुोक फे र्मे धारे
देषता जसे मद्िविन, उपा, सवष्डा, सचिता, मग, पूपा, विष्ण, धदण,
यम, मोर पयं भादि द, एयर के रदमे चारे देवा असे यिय
मापः, नद्यः, मन्न, मोपघयः, पर्वत, रारि, था इत्यादि, मन्नरिश
रै रहने पाठे देयता जसे, वायु, इद्, दददपति, पिदवकर्मा, सोम,
न्द्रमा मस्त, थ्, पर्जन्य, स्यादि 1 *
नम ०र्०१३९ ५०१ ( ३७९० )
विदेदेवादेवताः अत्यष्टिदृछन्द्ः १२।१२।८।८।८।१२।८
अस्तु्ौषट्पुरो अग्निंधियादध
आनुतच्छधांदिभ्येदयोमडडन्दरवा-
यृयीमदे । यकराणाविवस्वति
नाभासंदायिनम्बसी । अधघपरसृन्-
॥ क 1५ ७ 1
उपयन्तुषोतयो देवाअच्छानधोतयः
॥ १॥
॥
अस्तु न हो
मोषर 1
९ | भवणम् सुना
एरः अपे आगे
( ३७९१ } कर्भंन१८्०१३६ ण्ट
अग्निम् अग्निम् अग्निको
धिया ध्यानेन ध्यान से
दधे धारितवानस्मि (पैनेधारणकरियाहे
द्रा आ+ ~
नु इदानीम् अव
तत् तस् उसको
|
भ्रः गणम् गणको
(मा० कोर)
दिग्यम् दिव्यम् दिव्यको
वीमे आ+षणीमहे | हम धरते
इन्द्रवायुर | दन्दवाय् इन्द्र ओर वायुको
रोम [प्न |स
कमम०१म्०१द् ४०२. ( ३७९४ )
भाषार्थः ।
(हमारी स्तृतियों की ) सुना हो, मेने पिरे
अग्नि को ध्यान से धारण किया. है,अव ( हम ) उस
दिव्य (मरुद् गण को वरते है (हम) इन्द्र (ओर)
वायु को रते हनो सचमुच ( हमारी ) सव से नडं
स्तुति ( हे वह ) सूथ्थ॑ के कन्दरे लगी हेव हमारे -
ध्यान खृब जोर से समीप जावे, हमारे ध्यान मानो
देवताओं को क्ष रखकर समीप जाते ॥ १ ॥
` मित्रावरुणोदेवते,अस्यष्टिभ्छन्दः१२।१ २।८।८।८।१२।८
यज्लत्यन्मिचावकपाहतादध्या
द्दायेषनृतंसवेनमन्युना दगदस्य
स्वेनमन्युना युबोरित्याधिसग्यस्व- `
प्यामद्दिरण्ययस् ! धोभिरचभम-
नसास्पेमिरमिः सोमस्यस्वभि,.
रचमिः॥ २॥
यत्
4
त्यत्
आद्दाघे°
|
भनृतस्
स्वेन
^|
मन्युना
1
दच्तस्य
( ३०९५ ) कमन^एद्ण३दमन्द
यत्
खल्
तम्
हे भिघावरुणौ |
सत्यात्+जधि
+अपि
आदधाये
अन्रेतम्
स्वकीयेन
तेजसा
मनोवरस्य
जो
सचमुच
उसको
हे मित्र (ओर)षरुण
| के
भमम११त्०१३दम० ( ३७२२ }
यत यत् जों
य ` | खलु सच मुच
जाणा स्तुतिः तुति
विवस्वति विवस्वति स्यत
।
नामा नभौ केन्दमें
ध । ।
सम्ऽदा सम्बद्धाऽभूत् | खग गड
|
नग्यसरो | नवतरा अत्यन्त न
।
बध | भमन्धम् पीछे
प्र प्रकर्येण जोर से ५
सु चष्ट |
= ६ क
अस्माकम् हमार
( ३७९३ ) काण्म०१९्०१४९ ०१
च्ठेप् उप+ ~
यन्त उपयन्तु सम्रीप जावे
५५ ` 1
धोतयः ध्यानानि ध्यान
देवान् देवान देवतार्ओ को
= ५५
।
अच्छ अभिलक्ष्य ` | रक्ष रख कर
न् ङ्व न्या
घोतवः ध्यानानि | ध्यान
संस्तारः ।
(अस्माकंस्तुरयाः)धवणंभवतु (अहम्) अग्रे अग्नि
यानेन धारितवानसिमि, इदानीम् ( वयम् ) तिष्यं
(भासनम्) गणं वृणीमहे, (वयम्) इन्द्रवायू इणीमहे,
याख्रल(सस्माकमोनवतरास्ततिः(अस्तिसविरस्रन
कन्ये सम्बद्धाऽभत, अनन्तरमस्माकं ध्यानानि सुष्टु
चरुपण उपयन्तु(अस्मारुमुध्यानानि देत्ानयिक्ष्य
इव उपयन्तु॥९ प्र -
श्तुनप्र्श सू०१३९म०२ ( २७९६ )
क 1 ओ
स्वेन ˆ | खकीयेन
।
मन्यना | तेजसा
ए ॐ ~
युबोः |
इत्या ४९६९
= 1 (आान्को* )
अधि अथि+
॥
स॒द्चऽसु |अधि--स्रसु
अपदयाम ५
चिरणययम्| सर्णमयम्
श्रो सि १ ध्यानः
चन अपि
सन स | मनसा
ए ॥ च
स्वेभिः; | स्वकीयः
स्थाना में
हमने देखा हे
सुनहरी को
ध्याने से
भी
मनसे
| अपनियों से
(८ ३७९७ ) । फ०्र०१् ०१६९ मण्
चक्तऽभिः | चशुभिः अलसे
सोमस्य सोमस्य | सोमकी
स्वे भिः स्वकीयैः अपनियों से
अन्तूऽभिः चक्षुर्भिः ओं ॥ से
† सस्छतार्थः। 24
हे भिघ्ातरुणो ! यत् (यवाम ) स्वकौयेन तेजक्ता
सत्यात् अचतम् खदु आद्धा्े, स्वकीयमनोवटरस्य
तजक्ता (आदधे) एवम् ( वयम् ) युवयोः स्थाने
स्वणमयम् ( रूपम् ) मनसा ध्यानः (च) स्वकीयै; .
चक्ु्भिरपि अपदयाम, स्वकीयै सोमस्यचक्षर्भिं
अपदयाम ॥२॥
भाषार्थः
हे मित्र (ओर) वरुण ¡जो आप अपने तेज द्वारा
सचमुच सत्ये शूठ को धारण करते हो, अपने मनो
वर कं तेज द्वारा धारण करते हो. पकार हमने
आपकर स्थानों मे सुनहरी (रूप) को मन (ओर)
ध्यान से (ओर) अपने नेर्नोसेभी देखा हं, अपने
सोम के नेन से देखा है॥ २॥
कर्मर स्०द२प्०्द् { १७९८ ) .
अभ्विनोदेवते निवृदस्यष्िश्छन्दः १२१ १।८५८८१२)८
युवास्तोमेभि्दैवयन्तोअश्िवना
यावय॑न्तद्वृशलोक॑मायवो युवा ह्या ।
भ्याडेयवः । युवोर्विश्खा्धिथियः
एचस्चनि्ववेदसा । पुषायन्तवां
पवबयोदिरणयये रयेदसखादिरणयये
॥ ३1
युवास् | युवाम् तुम दोनो को
स्तोमेभिः | मैः |स
~ 1 |>, ड
ट् वयन्तः | दैवभक्ताः देवभक्त
५
| 1
ाग्रवय-
अश्िवना
न्तः;दव
1
श्लोकम्
॥
` आयवः
युवाम्
व्या
।
यवः
युवोः
प 1
विश्वाः
८ ३७९९ ) करण्म॑०,१३९ भ
हे मभ्विनौ | | हे अदिनो!
सवतःश्रावयन्त | मानो सव भरसे
इव सुनाते हुए
स्तुतिमन््म् स्तुति के मन्त्रको
मनुष्याः मनुष्य
युवाम् तुम दोनों को
हव्यानि हवियों को
भ्रति कौ ओर
भनुप्पाः मनुष्य
युवयोः तुम दोनो मे
सर्वाः सव"
क०मं०१८्०१३९.भ०द ( ३८०० )
अधि
अधि-(िताः)
भियं ‡ रक्ष्यः
एः = |जनतम्
४ च
| विश्नबऽ- दे सवधन !
| वेदसा
धु घायन्तं सखावयन्ति
वाम् युवयोः
पवयः |, )
दिरण्यय हिरण्मये
रघ रथे
1
आधितदहे
लक्षिमियां
अन्न
ओर ।
हे सव धनों के
स्वामी
टपकातां हे
तुम दोनों को
पहिये की धारां
(इर)
सुनहरी में
=
रथम
( ३<०१ ) 4०५०६९्०१३९ १०२
टसा हे उथो ! हे भयानको
1 । ९ ठ
ह्िरर्ययें | दिरण्मये सुनहरी मं
† संस्छतार्यः।
हे अदिवनौ ! देवभक्ताः मनष्याः युवां स्तोभ
(प्रेरयन्ति) मनुष्याः स्तुतिमन्तरं सवतः श्रावयन्त इव
युवामू(घेरयन्ति)नुष्याः हवीं पिभ्रति युवां (परयन्ति)
हे सर्वधनौ ! सर्वा; रक्षम्यः अन्नंच यवयोरधि-
(धिताः सन्ति) युवयोः हिरण्मये (लग्नाः) नेमयः
(ध्रृतम् ) सावयन्ति, हे उग्रो ! हिरण्मये रथे छग्नाः
नेमयः (घत साव्रयान्त) 7 ३॥
षाथ)
हे अभ्विनो ! देवभक्त मनुष्य आप को स्तोत्रां
से (प्रेरण करते हँ ) स्त्तिके सन्त्र को मानो सव
ओरसे सुनाते हुए आपको (प्रेरण करते दें),
मनुप्य हवियों के पतिं (आप को प्रेरण करते हे),
हे सव धनों के स्वामी! सव लष्धमियां ओर अन्न
आपके आधित ह, आपके सुनहरी मे (खगी दुई)
पिये की घाराणे(ची) टपकाती हेःहे भयानरु देवो !
सनरहरीरथ मं लगी द परिये द्टी पारां (घी
टपकाती ह) ॥३॥
क००९ सृ०११९म०४ ( ३८०२ ) ,
भरििनोदेवते, त्यष्टिभ्डन्व्, १२।१२।८।८।८।१२।८
| अवेतिदसा्यनाकपनो
ुल्जतेवारथ॒युजोदिनिष्टष्वध्व-
स्मानोदिविष्टिमु । अधिवांस्थामं
व॒न्धुरे रधदस्रादिस्ययये । पेवय-
| न्ताबनुगासतारजो जजसाारता
रजः ॥ 8 ॥
अचति ज्ञातमभूत् | जाना गया है
दसा हे उभ! हे तेजव।लो !
वि |,
मुः |स |छ
( ३८०३ } ऋ०५०१९्०१३९ भण्थ
नाकम् | युलोकम् शुरोकको
॥
चटयवघधः | वि+ण्वयः, | खोलते हो
(नी उद्धाटयथः
यज्जलं | योजयन्ति | जोडते हं
बान् युवयोर॑म् | तुम्हारे, लिये
रथऽयज्ञः रथस्ययोजयितारः सारथि
~ ~ ७
दिविष््ु यजेपु यतो
ट अच्यदमानाः | न चुकने वारे
दिविण्टमु| च पञमे
अधि उपरि ऊपर
वाम् चुवाम्, .तुम दोनों को
स्याम अस्थापयाम | हमने स्यापित „
(र्ड्द मदो कियाद
०१९ तू११३९ मण्य ( ३८०४ )
॥
न्ध द =>
नेन्धुरे पठे पोदीपर
= ~
रथे रथसें
द्रा हे उथो ! हे तेज वालो
हिरण्यये हिरण्मये ` सुनहरी मे
पथाऽश्वव मारगेणेव मानो रस्ते से
न्तौ गन्तारो जाने वाख
अनुशासत आन्ञापयन्तो | आन्ञा करते हए
रनः अन्तरिक्षम् | अन्तरिक्ष ि
अज्जा. | ऋजुना सीषेसे
शास्ता शासतो राञ्य करते हु
रजः अन्तरिक्षम् | अन्तरिक्षको
, (८ २८९५ 2 ,क१्ददद्११३९१९५्
स्कृताः । ` भ
हे उथो] (अश्विनो |) ( इदमस्माभिः ) ज्ञातम्
यत् ) युवामेव द्युलोक मुद्घाटयथः, सारथयो युव-
योरथं यज्ञेष ( अदवान् ) योजयन्ति, अच्यवमानाः
(सारथयः येषु अद्वान् योजयन्ति), हे भीषणो ।
(वथम्)युवां स्वणंमये रथपीटे अस्थापयाम,(युवाम् )
अन्तरिक्षम् आज्ञापयन्तो मागेंणेचगन्तारो (स्थः),
अन्तरिक्षं शासतो ( सन्तो ) जुनामागेंण ओग-
च्छथः ॥ २ ॥ ध 4
भागार्थं।
हे तेज वारे (अरिवनो ! ) (यह हमको) मालम
है, (किं) आपही दुलोक को खोखते दोऽसारयि आप
फे लिये यज्ञो में (घोडों को)जोदते हे, न चृकने वाले
सारथि यन्ञो' म (घोडों को जोडते हे), हे भयानक
(देवो! ) हमने आपको सुनहरौ रथ की पीदी पर
विटाया है, आप अन्तरिक्ष की आज्ञा करते हप
मानो रस्ते से चरते हो, अन्तरिक्ष पर राज्य करते
हुए सीषे (रस्ते) से आते हो ॥ ९॥
अद्धििनौदेवते चृहतीखन्द्ः ८।८।९२।८
1,“ चोव ८
शधोमिर्मःशचोवसू दिवाना
कममनरस्०२३९ ०५ ( १८०३ })
दशस्यतम् \ मार्वारातिरुपदसत्
कदाचना स्मद्रातिःकदाचन ॥५॥
।
प्रचोभिः | । से
न॒ः अस्मान् हमको
शचोऽवसु० | दे बरभनौ ! | हे बल रूप धन
वालो! `
दिवा दिवा दिने ,
नक्तम् रात्रो रच्निसे `
दशस्यतम् | दकेथाम् दो
~~ ~ ~ ~ *| (कस्यसिवना्ः)
सा ल नही
वान् युवयोः
रातिः वानम् `
तुम दोनों का
दति
{ २८०७ ) कऋग्०१ सृ०१३९ १०५
1
“ ॥
उप उप };ः; | र
श < न
दसत उप+दसत्, : | कमः हो -
ग उपक्षौणंभवत |
(लोडथेंटडः)
|
कदा ` कदा कभी? ,
पचनम् ॥ / अपि 1 भी
अस्मत अस्माकम् हमारा .
== ~ स, ~ {+
रातिः दानम् ` | दान
ह 4 ^
कटा कदा कभी +
ध व "1 ४ +
चन | अपि भी
५ ` ~ ! हश
संस्छतार्थः।
हे बलधनौ ! (युवाम् ) अस्मान् (निज-) वेः +;
देवसे रारो (च)ददेथाम्.युवयोर्दानं कदापि उपक्षोणं
त भव्रतु अस्माकं दानंकदापिरपक्षीणं नवत ॥५॥ `
ऋम०१य्०१३९प० ६ ( ३८०८ )
माषर्थैः।
हे वलदूपी नवार (आप दोनो) हमको (अपने)
ध से. दिन रातत दान करो, आपका दान कमी
भीकमनहो, हमारा दान कभी भी कम नहो॥प।
इन्द्रोदेवता, अत्यष्टिदछन्दः १२।१२।८१८८1१२1८।
॥ 1 1 ॐ
हषन्निन्द्रहषपाणासद्न्दव द्मे
1 ५
सुताथद्रि पतासउक्विटस्तुभ्यसुता-
1 1 5.1 कशाः
संच्विदः 1 तेत्वामन्दन्तुदावने
[8 |. |
स्ेचिचायराधसे । गोभिभिर्बाहः
॥ ॥
स्तवमानभागहि सुखकीकोनमा-
« ॥
गहि ॥ ६॥
॥
षन्
हे वीयवन् 1 | हे वीर्यवान
( ३८०९ ) क्म क ०१६९ ५०६
चन्द्र | दन्द
1 -&
हष्ऽपानासः शः
इन्ट्वः सोमविन्दवः
दमे ` इमे
“ निष्पीडिताः
सुताः ह
अदिऽ- पाषाणेनि-
1 ष्पीडिताः
{ सुतासः
उत्ऽभिदः|पट्तः | भकट हं (ह
।
तुभ्यम्
तुभ्यम् ऋ
1
सतासः
७
निष्पीडिताः"
हे इन्द
वीरों के पीने योग्य
सोमकीर्षं
थ्
निचोडी गहं
पत्थरों से निचोडी
ग् ड क
॥ ^+
तेरेखियि
न ५ $
निचोदी ष
उतऽभिदः प्रकटिताः (सन्ति) भरकट हुं (हः
भन्न ९०१३९४०६ ( , ३८० }
ते | ॥
त्वा खाम् तुञ्चको
मन्दन्तु हषयन्त् हषित करे
१
दावने दानक चये
मे महते महान के छ्य
।
चिचाय नाना विधाय |अ नेक प्रकारके
0 लिये
राधसे धनाय धन के श्ये ,
गोःऽभिः सदतिकनिः |स्तुतियों से
गिर्बाद्धः |हे स्ततनाबोढः | हे स्तृतियों के
4 दोन बि
स्तवमानः स्ववमान्ः , छ
हज '
न" 1 1
†
( ३८११ ) शभप०१५्०१३९ ५०६
गदि =| आभो
| सुकषपालुः अत्यन्त कृपालु
नः अस्मान् हमको
स्मा & आ+ ~ ¡1 १,
१,
गहि भा+ग्िमागच्छ आओ.
क्षस्तार्थः।
हे वीर्यवन् । इन्द्र { वीरेातव्याः हमे निष्पीदिताः
पाषाणेनिष्पीडिताः सोमविन्दवः भकरिताः (सन्ति),
तुभ्यम् निष्पीडिताः्रकटिताः'सन्ति, तेत्वं महतो.
नानाविधस्व(च) धनस्य दानाय हर्ष॑यन्तु, हे स्तुतीनां
वोढः ¡ स्तुतिभिः स्नवमानः, ( त्वम् ) आगच्छ,
सुक्ृपायुः त्वमस्मान्(पतति) आगच्छ ॥ ६ ॥
+ भापार्थः।
हे वीर्यवान इन्द्र | वीरो के पीने योग्य ये निचोडी
हुई पत्ययो ले नितोदी हुं सोम.की धूर प्रकट हु
(है) आपके लिये नि कर भरकट दुह (ह) वे आप
कग स्०२२९१०७ \ ३९१९ )
को महान (ओर ) नाना ध्रकार के धन के देने चये
इतित कर, हे स्तुति्यों के छोने वारे ! स्त॒तियों
से स्ति किये गए (आप)अरवे,अत्यन्त कृपाल आप
हमारी (ओर) आवे ॥६॥
मरुतोदेवता,अत्यष्टिदछन्वः १२।१२।८।८।८।१२।८
सोपषृणो अग्नेशुणुदित्वोक्छितो
देवेभ्योत्रवसियन्चियेस्थो राजभ्यो
यन्नियेभ्यः । ` यद्धत्यासङ्किशेभ्यो
धेन्देवादत्तन 1 वितांद् कृभ्रयमा
कतरोसचँ एषताबेदमेसच। ५७॥
' 8 ॥ |
|
1
#
अर्ने
शुणु
त
षितः
दषभ्यः
तरवस
यन्नियेभ्यः
राजभ्यः
य॒न्नियेभ्य ६
यत्
(८ ३८१९ ) शभं०१ भ्०१३९१०७
"अस्मान्
है अग्ने |
शृणु
त्वम्
यन्ञा्हभ्यः
यदा
हमको
हे अग्निः
सुन
तू
स्तुति किया गया ।
देवताओं के ताईं
पूजा के योग्यो
के ताईं
१५०१०१२९ १०७ ( ३८४ )
- ष ट सघमुच
त्याम् ¦ | ताम् उसको.
ौ £
` अङ्भिरोभ्यः अंगिराओं के
वनुस् | चेतुम् | को
टेव ५ प्व =, ‡ = = |
द 1 डे देवाः हे देवताओं
¢्मदत्तन | युयं दत्तवन्त आपनेदौ
वि र
विविधम् नानाप्रकारसे
ताम् ध उसको
इश दग्धवान् दोहा
धर्मा = |अयं
यः मा ना =
म अय॑मान
कतरि |कपे कपमें
प निधं
। (निघं० ११२) ष
सचा सह साथ
८ ३८१५ ) ऋ०्म०१स्०१३९ म॑०७
एषः षषः यह
ताम ताम् उसको
वेद जानाति जानता है
मै | काः कः मेरे से
` सचा | लु (ल
संसकतायः। ।
हे अग्ने | स्तुतः खमल्मान् सुष्टुश्चण्
यज्ञाहुभ्योदेवेभ्यदरचवरूहि, यज्ञाहभ्योरानभ्यः (ब्रहि )
हे देवाः।यद्रा(चुयम् ) तापेनु मह्धिरोभ्यः खलदत्तवन्तः
(तदा ) अयसा (तः) सह तां वित्रिधं कूपे दग्धवान्
एषः (अयमेतां मया सह जानाति ॥ ७॥
भापार्थः।
हे अग्नि ! स्तुति करिये गप् आप हम को अच्छी
प्रकार सुनो,(ओर) पूजनीय देवताओं के ता ोदो,
पजनीय राजाओं के ताईं (बोखे),हे देवताओं! सच-
मुच जव (आपने) उस गौ फो अंगिराओं के ताई
८
क०म॑०१ १०९३९५०८ ( ३८१६ )
दिया ( तब) अर्यमा ने (उनके) साथ उसको नाना
प्रकार से कप मे दोहन किया.बह (अयमा) मेरे साय
उसको जानते है ॥७॥
मरतोदेवताः, अस्यष्टिभ्छन्द्ः ए२१्य८८५१९२८
|
मोषुबोच स्मटभितानिपींस्या
सनाभनन्द्युम्नानिनोतलारिषु रस्म-
व्पुयेतजारिषुः । यदश्िच॒चं भु
(व १.3 वि
युगे ननव्यंघोषादमत्येम् । अस्मा-
॥ । ॥
सुतन्लरतो यच्चदुष्टरं दिधृताय-
॥
च्चदुण्टरम् ॥ ८ ॥
मो° मा नहीं
सु (परण 9, =
वः
यरूमत्
तानि
|
पौस्या
।
सना
भत्न्
|
दयुम्नानि
सा
उत
. लारिषुः
( ३८१७ ,) ऋ०म०द्०१३९ म०८
+ कषप
युष्माकम् तुम्हारे
अस्मत् +अभि, | हमारी ओर
अस्मान्भति
+अभि -
तानि घे
बीरकर्मांगि ॥
जीणीनि पुराने,
भवन्तु हो
| यदा
मा नरी
च ओर `
क्षीणानि भवन्तु | क्षीणो
भा०म०१्०१३९१०८ ८ ३८१८ )
अस्मत् [अस्मत् हमारे
पुरा पुरा पष्ट
छत ४, ओर
जारिषुः क्षीणानि भवन्तु |क्षीण ष
यत् यत् जो
* युप्प कम् तुम्हारा
य गऽयगे क व [ष
= 1 | युगेयुगे प्रत्येक युग मे
नव्यम्
म् नृतनम नया
घोपात् धोपति गजना हे
(्वेरपादयागमः) | ° र
1
स्र कम्
मत्यस् अमरणधर्मकम् मरने षाला
भरस्मासु
तत्
मरुतः
यत
५५
च
=. 0
दुस्तरम्
दिधुत
यत्
च
~~
॥
दुस्तरम्
( १८१९ ) करम०१ चु१६९ १०८
अस्मासु हममे
तत् वष
हे मरुतः! . | हे मरुतो
यत् जो
चच ओर
दुःखेन सम्पाद- |फठिनाष्ंसेभिलने,
नीयम् योग्य को
धारयत धारण करो
यत् जो
च ओर
दुःखेनतरणीयम् | दुःख से तिरने
योभ्यको
पसस्कृतार्थः ।
हे मरुतः] अस्मान् परति तानि यु्दीयानि वीरकामि
,क०म॑०१ स्०१३९ भ॑णद् ८,२८९० ) |,
गिजोर्ानि मामवन्तु यशासिच क्षीणानि मा भवन्तु
अस्मत्-(कालात्)पर्वक्षीणानिमा भवन्तुयद्युष्माकं
चित्रं नूतनम् अमर्य॑म् (चकम) युगे युगे घोषति,
तदस्मासु धारयतःयच्च इुःखेन सम्पादनीयम्(असिति)
( तदपिधारयत), यच्च दुःखेन तरणीयम् (अस्ति तद्-
धारयत ) ॥< ॥ ।
माषाः ।
पहिले क्षीणन हो, जो आपका विचित्र नया (भोर)
न मरने बाला कमुग युगमें गूजता है, वह हम
मे चारण करो, जो इःख से मिलने योग्य ह वह हम
) जो दुःख से तिरने योम्य है (ह हमारे छि
सहर हो) ॥ <॥
इन्यागनीदेवते,अव्यष्टदछन्व ॥१२।१२।८५८।१२८ ` ,
|> क यो 1
<भ्वङ् हमेलनुभू्ोजह्धिराः
-{ ।
एवनःकर्नोजनिरमलर्िड स्तै
भ भ 1 [अ ५-७-3 ५
भपृचमनूनिदुः । तेषां सवेष्वायति-
( ३८२१ ›) प०पं०१ ०१९९५१०९
>~ 1 ५५.५५ ~
रस्माकंतेषुनाभयः । तेषापद नम-
(च गिरे 1.
्यानसेगिरेन्द्रारमोयानमेगिरा।<।
द्ध्य दध्यङ् दध्यङ्
ष्टु खलु सचमुच
से मम मेरे
।
जनुषम् जन्म जन्मको
=
पवः पुरातन प्राचीन
क
अद्भिः |अक्गिशः अ्धिर
।
प्रियऽमेघः | भरियमेषः प्रियमेध
1
कथवः कण्व कण्व
फर्मण्द स्०१३९ १०९ ( ३८२२ )
|
मनुः मनुः मनु
बिदुः जानन्ति जानते
ते ते वे
मे मम मेरे
।
धि ४५
रे पवेजाः बंज
॥।
मनु + मनुः । मनु
विदु जानन्ति जानते है
1
-
तषाम् तषाम् उनका
८
द्वेष वित्
मु देवेषु देवताओं मेँ
च्चा ति
ऽयातः | सम्बन्धः संबंध
(मार कोर)
।
भ्रस्माकस् अस्माकम् हमारा
८ उदर्य ) ऋ०य०१ ९०१२९५१९
1
तषु तेषु उनमें
1
नाभयः |सनाभिताः | पेचक संवंध
1
तेषाम तान् उनको
# (वितोया पण्डो)
पटेन गौरवेण गौरव कौ कारण
1 न
मदि सहता बडेके कारण
स्रा आ+ -
नमे आ~+नमे.प्रणमारि| प्रणाम करता दू
गिरा सतुसया स्तुति से
इन्द्रारनोण | इन्दाम्नी इन्दर (ओर) +
~ ` ~ के
|| आ+ ~
ममे <. प्रणाम करता
निस | |च
०१०१६्०१३९१०६१० ( ३८२४ )
संस्तार्थः!
प्रातनोदध्यङः , अद्धिराः, प्रियमेधः, कण्वः, अश्रिः,
भन्ः(च) मम जन्म खल् जानन्ति, ते ममपृचजाः मनुः
(व) जानर्ति, तषां देवेष सम्बन्घः (अरित) अस्माक
तेषु सनासिनाः वर्तन्ते) तेषां महता गौरवेण स्तुत्या
तानघ्रणप्रामि, इन्दम्नी स्तुत्या प्रणमामि ॥९॥
भमूषाथः।
भाचीन दध्यङ्, अद्धिराः धियसेध) कण्व, अन्नि,
(ओर) सन् मेरे जन्म को सचमुच जानते है, वे मेरे
पूवज(ओर) सन् जानते हंउनक्ता देवताओं मं सम्बन्ध
दहे) हमारा उनके साथ प्क संबंध (हे) उनकं
सहए्न गौरव के कारण मे स्तुत्ति के साथ उनको
रणाम करता दू, में इन्द्र (ओर)अग्नि को स्तुति कं
साथ प्रणा करताद ॥९॥
बृहस्पतिर्देवता, अस्यष्टिदछन्दः 1१२।१२।८।८।८।१२।८
1 ॥
होतायच्चदनिनोवन्तवा हद्ध-
॥ = ॥
रुपतियंजतिवेनच्षभिः पुरवा-
1 ॥ ॥ +
रभिरुक्षभिः । जगुभ्मादूरभादिरभं
( ३८२५ 2) कण्ररतू ०१३९१०१०
५ ॥ ।
शलोकमट्रेरधत्मना । अधारयदर-
| ॥ 1
रिन्दानिसुक्रतुः पुरुसश्चानिसु-
।
म्तः ॥ १० ॥
= |
द्धोता होता (उ
यन्तु याज्यांपठति याज्या को पड्ताहे
(लेले)
।
वनिनः मिषः) समरषकाः | (इवि) देने बा
भाग्को*
त समपयन्ति देतेहें
नृन्त् (भागको० लडयेलड
1
वायम् वरणीयम् (हविः) | उत्तम (हवि) को
1
हृस्पतिः | इदस्पतिः | वृहस्पति
यलि (यागंकरोति | यज्ञ करता है
| नः कन्तः प्याय
\
० म॑०१८०१३९०१० ( ३८२३ }
॥ ह ४५. ॥ ३
उन्लऽथिः | सेचकनः सीचने वाले
(सोमो) से
5 बहुभिवरणीयेः |षहृतों से कामना
- कि करने योग्यो से
उन्तऽसिः | णेचकेः (सोमैः) चने वाङ
= (सोमस
जग्स्स् | र्हीमः हमयहण करते
{ ट् र९अआ- | दूरे आज्ञापयन्तम् | दर से धोने
दिश्चम बारेको
लोक् शब्दम् शब्दको
~
श्रद्धः पाषाणस्य पत्थर के
| र
अध इदानीम् अव
1
त्सना स्वेन अपने स्ते
(याकारल्येपर)
अघारयत् | धार्तिवान धारणक्िया है
यररिन्दानि| उदकानि जणोंको
(निं २।९१२)
( ३८२७ ) ०भ०१ स्०९२९१०१०
भ ॥
सुऽज्रतः सुकमां सुन्दरकरमम वाछेने
ॐ ७,
परु वदनि बहुता को
स,
सद्यानि जलानि जनोंको
॥ “ (निघं° ९९२) | 1
सऽक्रतः | सुमा सुन्वर् कर्म॑वारे ने
हि | १५३ ६
संस्छतार्थंः।
होता(अग्निः) याञ्यांपटति,हविषः समपकाः(रेवाः)
वरणीथम् (हविः)सम्पयनिति, कान्तोृहस्पतिः्से चकः
(सोकभेयागंकरोति, बहनिर्व॑रणीयैःसोमेःयागंकरोति,
इदानीम्(वयम्) दरे आ्ञापयन्तेपाषाणस्यशञेव्वेनिज
कर्णेःखहीमः+सुकर्माहस्पतिः)उदकानि धारितवान्,
सुक वृहस्पतिः बधूनि जनि धारितवएनू ५९०५
भाषार्थः ।
होता (अग्नि) याज्या पठते टँ, हवि.के डालने
चाड (देवता)उन्तम हति को डाछते है, प्यारे वृहस्पति
सी चने वारे सोमो द्वारायागको करते हे, वहतो से
कामना करने योग्य सोमो दारां यागको करतेषटे,
अवः.हम दर बोखने वारे पत्थर कर शव्द कौ अपने
गा०म,१९्०१२१९१.११ ( ३८२८ )
(कनो) से सुनते हे, सकं हस्पति) ने जलो को
धारणज्िया हे, स॒का उहस्पति)ने वदत जलो को
धारणक्िया हे॥ १० ॥
विदषेदेवादेवता तिष्टपून्दः ११।११। ११।११
यदवासोटिव्येकादशस्थ एधि
ग्यामध्येकाटशस्थ । अप्सल्लितोम-
हिनेकादशस्थ तदवासोयन्नञमिमं-
लषध्वम ॥ १९॥
ये (षे जो
ति टेवासः हेदेवाः 1 हे देवता
दिवि.“ , धे युखोक मे
1" 9 ४ ए | &
एकादशे ` | एकादा संख्या- ९
ि * |. काः
॥
(८ ३८१९ ) क ०४०१०? २९ ५०११
स्थ स्थ तुमहो
एयिग्याम | एथिव्याम् प्रथिवीमें
।
अधि उपरि ऊपर
।
एकादश्च | एकादश संख्या | ग्यारह
वि
स्धं स्थ तुमहो
।
अप्स्ऽच्ितः| अन्तरिक्षवांसिनः| अन्तरिक्ष में
` ~ रहने बारे
मद्िना | महत्वेन मह से
एकादश | एकादशसंख्या- | ग्यारह
ि काः र
स्थ स्थ तुम हो
ते ते, „वे
देवासः हे देवाः ! । हे शेवताञओ
। यज्ञम् यज्ञको
१०१८०१२९ ०११ ( ३८६ ) \
मस् इमम् | इसको
ुपृध्वस् | संभजध्वम् | सेवन करो
संररृतोर्थः ।
हे देवाः! ये (यूयम्) युरोके एकादशसंख्याकाः
स्थ, एथिव्यामुपरि एकादश संख्याकाः स्थ, अन्त-
रिक्षवासतिनः (च) महत्वेन एकादश संख्याकाः स्थ, `
देकः ! (ते युयम् ) इमेज संभजध्वम् ॥ ११॥
मापार्थः।
(हे देवताओं!) जो (आप )युरोक में ग्यारह हो,
एषिवी के ऊपर ग्यारह हो, (ओर) महत्तर के कारण
अन्तरिक्ष में रहने वाठ ग्यारह हो, हे देवताओं !
वे आप ईस यज्ञ फो सेवन करो॥ ११॥
इत्येकोनचत्वारिशदु चरशततमं सूक्तम् ।
४
† ( ३८३१ ) कन भ०१ स्०१४०
4
चट° म० र सूु° १६० ।
अभ्नरदेवता, उचभ्यपुत्रोदी्ंतमाषिः।
विनयोगः- ~
१--१३ । प्दंसृ्ं भ्रातरनुधाकसर्याग्नेये कतो जागते छन्दसि मादिव
नारव विनियुक्तम् (भा० ४।१३।७)
सृक्त का भावार्थं ।
जसे मनुष्य फे लिये अन्न वैय्यार करते है वैसे घेदी मे
यैढने फ स्वमाय वाटे स्थानग्रिय यग्निदेवये ल्थि सूधानको
तैस्यार कसो, भौर जसे मनुष्य फो वर पदनाते हैँ पैसे अन्धकार
के नादा करमे वारे पवित्र यणिनि कोस्तोश्र से षटऊाद्न करो ॥९॥
दिजन्मामनिनि तोन श्रकार फे मन्न को सेवन करते है भोर साप
हृपपको खाल मे फिर षदा देत" चद वैठकफेमृख सेधातभाधि
ˆ को भौर दस्तोषेमुखसेधनकेधृक्षाफो खाकेरह॥ २ ॥ उसकी
दोनौ †मावारप जो वटो रदनो हं मौर काटी पद्रगर् ठै ्ौष फर
पाछककफो दीघर गरम पते छोद्नो रै, वद यरः मागेनो जोम
निकालता हया भौर नाशा कर्ता षुभा शोघ्रताप्ते दयूख्ताहैग षट्
एस रहकर सेधा करने योग्य मौर रदा क्रमे योग्य देमवह यजमान-
ङ्प भपमे पिता की शचि दग्नेवाखा दै ॥३॥ उप मनृप्य के दितक
# “तोन प्रयमार गला फो" स्थति सादवनोय रूप पते दपि
वं], जडसग्नि कप से मन्नादिको मीर्दायाग्नि सरूपे थनांको,
मे सतनं प्रह्लर केः मन्न पतियर्प फिर उत्पन्न दाते ह “द्विजन्मा
इसृल्यिय कि मरणी से पक उन्म मोर माधान संस्फारसे दूलरा
अन्म, जसे मरृष्य का पाताप्ति पक उन्म मौर उपनयनस्े
दूसरा जम्मदोतादे॥
नैः "दोनो मातारं" भर्वात मघरार{णि.धौर उचचरारणि ॥
५
॥
० भं*१ शू० ९४० ( ३८३२ )
दिये धनौ को जने के निमि मएनिदेव ठते दः9नो उक चयि
पेगधान.क्षो्र गामो, नानारग वाके्लके वौदने वालेःवायुते भ्रेस्ति
होकर खरक से निकल जाने धारे,स्वर्छम्द् चरने को टा वाठे
भोररस्तेको काला करने वाठे घोडे जोदे जाते द 191 जग मग्निदेव
भृमिको छते हए श्वास लेते हप भोर गर्जते प चते हँ तो उनको `
ज्वालारदे बडे ङपको धारण करतो हुं मौर वडे शारीर चाले मंघकार
को खदज से नाश कप्ती इर चती दँ ॥५॥ मन्निदेव पीठे रंग-
वाली वदियोक्ो मानो साच्छाद्न कस्ते हु छुकते दँ मोर भष्यन्त
धाते दप पेते चलते हँ जैसे येक परियो की यर जता दे, षह
बरक विस्बाते दद अपने दरोरोको प्रकाशित करते हैँ मौर भयंकर
बेट क्षो न्यां किसी से न पकडे जते प सोमौ को हिलाते है
आपने क्ठिष कर सैर धकर हकर भपय कते मागन करते
है भोर जानते एः उन जानने वालि मे नित्य दयन करते ह+ षे
भोषधिरव पिर बदती दं मोर दिन्यूप को धारण करती द सूरय॑-
ङूप समिन मोर ओषधियै मिलकर वस्ते दयो भौर एथिवी रूप
मौत पिता के स्प कोषद्खं देवीर ॥७॥ लवे पालं बारी
स्वारारूपो कमाय भष्विदेव को पङ्ड् केतौ हं मौर मर् कर
उश्च जयित द्पाणिन के लिये फिर उठ खद्धो होतो है, अग्नि उन.
षे यावस्था पो छदे हष मोर प्रण बर तथा जीवन फैश्चकि
चो धारण करते हप सच गर्जते हृष्ट घल्ते हैँ ॥ ८ ॥ सग्निदेव
प्रथिवी रूपौ माता को मोदढधनी को वाटते इः जयश्ते प्राप्त
कस्ते हृष मौर जीवा को ममते इष् चज्ते ह, वद वो पे
घे भोर चार पेशो वाङ धौ फो भख देते हुःसव भोर
स्फारे करते इष चस्ते ह भौर उनके पो २ माम काला
दता जादा ॥९॥ घर फो प्यार करने वाला छिद् कर्ता
* ७स्ेर्यंमंत्रतक दावाम्निका वर्णन है, रे वनौ चा
खाकर भनुप्यौ रे चये रहने के योग्य सपान को षनातो ह ५ ,
1
(८ ३८३९ ) शणरस्०१४००द्
भा भग्नि पी वेल मारे धनपालं फो घर मे पूजा के छिये क्षवुा
भरदीष्तं हो, मोर जसे युवा योर वालक के वस्त्रो को त्यागकर युद
भ फयच प्न कर चार्यो मोर से शाघ्रुफे धनको जोतवा है षैसे
भग्निदेव हमारे धनवान के चयि धन को जोतें॥ १० ॥ टे भगिनि
भक्ति पूरवे निवेदन शिया हमा यह स्तोत्र उख स्तोघ्र से जो परिय
वै परन्तु घुरी तरद से निवेदन पिया गया हे माप को मधिक प्रिस
्ो,जो आपश चमक्ता हभ! हरीर दे उस प्ते दमारे लिये रभमणोय
घन क्षौ कामना करो ॥११॥ हे भग्नि } भाप हमारे घर के मनुष्यों
के लि सौर श्ूरयोर योधार्भा फे यि पेली नघको दै भिष्ठके
ष्ये सद्। चलते रं भौर जो भय देनेमं खमर्थं दो,जो दमारेघोर
मौर धनयानौ को पार टंघावे भौर शरण सूप दो ॥१२॥हे भगिनि !
सतो रने प्रं हमारा उत्साह यद्'मोऽद्यो मौर पृथिवी तथा स्वयं
_ घरनेषङीनदिर्यादमषो गोभादि पद्युजो भादि भन्न मौर
खंबीसायु को देच, उपार्प मारे ययि यल फो भौर कामनाके
योग्य पदाै को यरे ॥ १३ ॥ ,
अग्निर्देवता जगतीछन्दः १२।१२।१२।१९
वेदिषटेप्रियधामायसुतं धासि-
मिवप्रम॑रायोनिंमग्नये। वस्च॑सोववा- „
सयामन्मनाशुचिंज्योतीरथं शुक्र-
1 ॥
वीं तमो इनम् ॥ १॥
7.11 ९०१४०५०१ (€ ३८३४ 2)
[० =| = ॐ ए 4.६ । = [
व्ाद्ऽखद् | वेधांसदनशीराय| वेदीमें वैठने वाले
प्रियऽघालाय ्रियस्थानाय | जिसको स्थान
क
र प्याराहसेकेलिये
सुऽद्युत [अतीवध्ोतमानाय अत्यन्त प्रकारा
मान के दिये
भधाससऽद्व् | अन्नमिव न्नङी न्याई
== [प र (निघं०२।७) + ॥
प्र ध~+ ~
` भर धर+भरसम्पादय [सम्पादन कर
॥
योनिम् स्थानम् स्थानक '
|
अग्नये | अग्नये अग्निके लिये
| ५
वस्वणऽद्धव्| वस्पेणेवः वस्त्रं से जसे
वासय आग््छाद्य (न
।
सन्मना | स्तोत्रेण स्तोत्र से
८ ३८२५ ) कणमे०१ श्०१४० भ०१
शचिम् पवित्रम् पवित्र कों
(ज्योतिः | ञ्योतीरथम् | ज्योति रूप रथ
रयम वारको
न + भ
शक्रवर्णम् उञ्च्वलरंग वारे `
शुक्रऽवणोम्। शुकवणंम्
७. को
| = अ
तमः ऽखनम। तमसाहन्तारम् 3४२ क नाश
= भ करने वारको
संस्छतार्थः 1 म
(ह मनुष्य) िथ। सदनशीटाय.रियस्थाना,+यञतीव
चोतमानाय (च) अग्नये अन्नमिन स्यानं सम्पादय,
(तम्) पधिधं ञ्योतीरथं श॒करवर्ण तमसोहन्तारम्
(षाऽग्निम् ) वस्त्रेणेव स्तोत्रेणाऽऽच्छादय ॥१॥
भावार्थः ।
(हे मनुष्य!) वेदी में वेठने वारे, स्थान को
प्यार करने बारे (ओर) अस्यन्त प्रकाश्च वारे अग्नि
को लिये अन्न की न्याईं स्यान को सम्पादन कर,
उस पतित्र,ज्योति रूप ग्य व्राले, उज्ञ्वर रंगवाले
(भर, अंधेरे के नाश करने वाठ (अग्नि) को वस्त्र
फा न्याई स्तोत्र से दक ॥९॥
कनद स्०१४० ५०२ ( २८३६ )
अग्निदेवता जगतीछन्दः। १२।१२।१२।१२।
भमिदिलन्मािहदन्नखन्यते सं- -
वहस्रेवादघेलग्धीपुनः । अन्यस्या- '
-साजिच्चयाजेन्योदमा न्य १ न्येनवनि- .
नोग्एटवारः ॥२॥
भमि अभि+ ॐ
छि ॥ ५
दिऽजन्मा दविजन्मा दो वार जन्मने
वाला
चिऽहत् त्िभरकारम् तीन ८ वाले
।
अन्नम् | जन्नम् अन्नको
चटेञ्य॒ते |अभि-+ऋज्यते, | पाता हे
द प्राघ्नोति
संबठसुरे सम्बरसरे सारखमें
वद्धे
4
0
दम्”
1
पनः
४ 1
सन्यस्य
सासा
॥
जिया
॥
जेन्यः
1
वषा
„ ॥
अन्येन
` { ३८६७ ) कर मंरशस्०१४० मन्द्
वर्धयति बदाताहे
(मन्तर्मावितण्यथंः)
भक्षितम् खाणहुपको
(प्रण) =
पनः दिर
अन्यस्य एक कं
मुखेन मृखसे
जिह्वया जिह से
जयश्ीरः जयश्रीर
(मान्कोर)
इष वेल
नि ~
अन्येन दसरेसे
ऋ* म०१य्९ १४०४०१९ { ६८३८ ,
वनिनः वनसम्बन्धिनो | चनक धृक्षो को
दक्षान्
ग्यृषटट नि+खष्ट,निमा- | निःओेष कराह
= „ निभ्येषो- ४
करोति
वारणः गजः हस्ती
सस्छतार्थः । ॥ ।
द्दजन्मा (अग्निः) नरिघ्रकारम् अन्नं प्राप्नोति,
भद्धितम् (च) संवत्सरे पुनर्वर्धयतति, (मः) जयश्चोलो
उपः अन्यस्य मृखेनऽजिह्या (च भक्षयति सः) गजः
अन्येन (सुखेन)णवनदक्षान् निःोयीकरोति ॥२ 1,
माषा्थेः।
दोवार जन्मने बारे ( अग्नि) तीन घकार कफे
अन्न को पातेहेँ (ओर)्ाए हुएको सालभरमं
फिर वदा देते ह, षद जयद्ीटः वेल पक फे मुख
(ओर जिहा से (लाता है ओर वह) देस्ती दूसरे
मृख) से वन = उक्ष को निन्लोय करता हे \ २॥ ५
° पयोजन याह दै कि दे कोरगनेष्यै
दाक्िभौरदायीको
दो पे इसायुने ष चि कपाम्दर म भम्नि
गकोष्षो रयि द #
{ २३८३९ ) ऋ्म॑र१स्०१४० भन्द्
अग्निर्देवता जगतीछन्द । १२।१२।१२।१२
ने (न | ॥
कृष्णप्रुतौ नेविजेअस्यसक्तिता
4 4
उभातरेतेभिमतरयशिशम । प्रा
चाजिन्घध्वसयन्तंतुषुच्युत भासा-
च्थंकुपयंवर्धनंपित्ः॥ २॥
कष्णऽप्रतौ| ह्णवणतां
भ्राप्नपत्यो
वेविजे | कम्पेत
--- ( र्डथंलिद् )
ष्सस्य् अस्य
सऽचिती मपाननिवासे
छमा उभे
कारी हह
कोपतीहे
इस कौ
इक्टी रहने वालों
दोनों
०१०९ स्०१४००द् ( ३८४० ) ॥
तरेते | अभि+तरेते, | छोडती है
+> , मोचयतः
(मा० कोऽ)
अभि अभि-+' ८
। ५९८
सातरा | मातये माता
| 4
शि्युस् | वारकम् वालक को
(2 अग्रजिहम् | आगे जीभ ह
निकार हृएको
जिद्धम् &
छव॒सयन्तस्| नाशयन्तम् | नाद करते ष
को
तषुऽच्टतस्| क्षपरपरादुभवि- सीध भकट होने
स तारषू वारको
प्र आ+
। ।
साच्यस् | आ-+साच्यम्, | पातत रहकर सेवा
उपसवितव्यम करनेयोग्यका
८ ३८४१ ) ऋ०म०१ सू०४० न्ध
॥ ५
कूपयम् गोपनीयम् | रक्षा करने योग्य
र ॥ को
वर्धनम् वधयितारम् , | वदानेबारेको
पितुः पित्ः पिताके
संस्छतार्थः।
छृप्णावर्णतां ्प्तकत्यो समाननिद्यसे अस्य
उभे मातरो कम्पेते, अग्र जिह्वम् (तमः) नाशयन्तं
क्षि्प्रादुभवितारम् उपतेत्रितञ्यं गापनायं पितुः
वधयितारम् (च, बालकम् (गर्भात्) मोचयतः ॥३॥
मापार्धः)
कारी हुई दुई इक्ठी रहने वारीं इसकी दोनों
, माता्कपतौ (जर) आगे जीभ निकाले हुए,(अधेरे
को) नश्च करते हष, शीघ्र भ्कट होने बारे, पात्तरह
कर सेवा करने योग्य,रक्षा करने योम्य(भोर पित्ता के
बदाने वारे वाक को (गरं से) छोडी हें ॥३॥
अग्निर्देवता जगतीखन्दः। १२१२।१२।१२ 1
1 | व
स॒मच्वोरेमनवेमानवस्य॒तेरघु-,
" ¶०म०१ सू०१७०म०्४ ( ३८४२ }
। । ।
दुवःकुम्णसोतासऊजुवः । असमना
1 र 1 । 1
अजिरासोरघुष्यटो बातजूताउप-
[| ॥
युञ्यन्तच्याश्नवः,॥ 8॥
॥
सुसच्टवः |स्वाच्छन्य- स्वच्छन्दता की.
य ने सिच्छन्तः इच्छा बारे
मनवे मनवे मनुके ख्ये
मानवस्यते मानवानिच्छते | मनुष्यों को चाहने
। वाङेके लिये
रघुऽद्रुवः | रषुषावनयुक्ताः | हके दौडने वाके
2 ॥
| कृष्णसागाः | काठ रस्ते वाके
तासः
खम्० (परण) =
1 शकः
जुवः वगवन्त. वेगवान
( ३८४६ ) गमम् १९००४
भिन्नवणीः
(मात कोभ)
शीघूगाभिनः
असर्मनाः
अनिरासः
रघुऽस्यद्ः | घसरपन्तः
वातऽजताः| बाततेन प्रेरिताः
उप उप+
युज्यन्ते उपयुज्यन्ते
२६) =
४ |
ढ् अग्रवाः
चा नं ॥ (आन्को०)
संस्छृतार्थंः।
भिन्न रंगों वारे
तेज चमे वा
सहज सं सर कने
वाले
वायुस्ते भ्रण
किये हुए
जोड़े जाते हे
मानवानिच्छते मनवे स्वाच्छन्यमिच्छन्तो ,
लधधावन्तः कष्णमार्माः वेगवन्तो भिन्नवणीाः श्चीघ्-
गामिनो कधक्त्षन्तो वातपरिताः च) अवाः उप-
यन्यन्ते ॥ ४॥
माषार्थः।
मनुष्यों को चाहने वारे भनु के छिपे स्वच्छ-
स
ग मन्ति को मत् कले ॥
1
भ०१०१८०१४००५ ( ३८४४ )
न्दता की इच्छा करने वाङ, हलक दोडने वारेकाले
रस्तं वारे, वेगवान, भिन्न रंगों वारे, तेज चलने
ब्रा, सहज से सटकने वारे, (ओर) वायु से प्रेरण
किण हए घोडे जोडे जाते हे ॥ ९ ॥
=; अग्निर्देवता जगतीछन्द । १ २।१२।१२।१२।
। आदस्यतेष्वसयन्तोदध॑रते
ठार्णमभ्वंमद्िवरपैःकरि करतः यत्सु)
महोमर्निप्रामिमर्मुय॒दमि्व-
सन्तस्तनयुन्नेतिनानदत् ॥ ५॥
त् तदा
न (माण कतो )
अस्य अस्य
त्च
इस के
तेः ते
वे
.( ३८४५ ) ००१ सू०१४०न्ष
ध्वसुयन्तः नासयन्तः
तरघ 1 अनायासेन
चरते | गच्छन्ति
कष्णम् =| अन्धकारम्
अभ्वस् वृहरकायम्
।
. महि महत्
॥
वर्प॑ः रूपम्
करिक्रतः अ्यरथकवन्तः
यत यदा
सीम् | (ण
मोम | महतीम्
५५
। करते हुष् `
क
सहज से
जाते हैं
अन्धकारक
डे शरीर वारे को ,
[१
५6 1
वंदा.
>
खूप
५ ^ 1
अस्यन्त करते हुए
जव
बडीको
कोर १०१ सृ०९४० ०५ ( ३८५३ )
अवनिस् एथिकीम् , | एथिवीको
प्र कर्षेण अत्यन्त
समि अभि~+ -
© € (९
मम गत् | अभि+मर्ंशात्, | चारों ओर से
४ अभितः स्पृश्चति स्पर्भ करताहै
<
{भलि सबेतःदवसन् | सब ओर से
द्वाप्तरेता हुआ
स्न् ४
५५
1 6.
स्तनयन् | गज॑न् गरजता हुमा
।
एति गच्छति जाता
।
नानदत् | अतिशब्दंर्वन् | अत्यन्त कन्द
करता हुआ
~ ~ सस्टतायः, ८
यदा (अग्निः) महतीं एयिवीम् अभितः स्प्रशाति,
८ १८४७ )} कणम् ०१४० ५५६
सवंतःप्वसन् गज॑न्अतिराष्ं करवन् (च)गच्छति तदा
अस्य ते(स्फुलिन्नाः)अस्र्थमहारूपं कुर्वन्तः बरहस्कायम्
न्धकारम्(च)श्मनायासेन नाश्चयन्तो गच्छन्ति ।५
भाषार्थः
जव (अग्निदेव) बडी पृथिवी को चारो ओर से
छते ह (ओर ) सव ओर इवास छेते हुए गरजते हुए
तथा अत्यन्त शब्द् करते हु चरते द तव उलफे वे
(विगर स्यन्त बडे रूपको करते हुए ओर बडे शरीर
बारे अन्धकार को सहजते नाश करते हए चरते है५
अग्निर्देवता जगतोछन्दः। १२।१२१२।१२।
मूषन्नयोऽधिवश्यूषुनम्नते दषे.
वपत्मीरभ्येतिरोख्वत् । ओनाय-
मानरतन्वश्चशम्भृते भोमोनशु-
|
ङ्ादविधावदुरगूभिः 1६॥
1
कनम०९ स्०१९०म६ ( ३८४८ )
भषन् आच्छादयन् ' | इकता हुमां
न (भार कोर)
न ह्व जसे
यः यः जो
अधि अनि + र
1
नभ्वृषु अधि + वश्रषु, |पीरेस्म
त बश्चुवणासु वार्यो मे
।
दषाऽद्व | श्पभ इव वैर की न्याह
1
पत्नोः | पनीः परिनयों को
अभि भ्रति की ओर
एति गच्छति जाता हे
#
रोरुवत् अत्य्थगजंन् | अत्यन्त गरजता
शुभा
( २५४९ ) ` जण श्०१४००६
( 2
भालायमानः वलश्रकरयन् | वल को प्रकरे
- ` करता हुमा `
तन्वः शरीराङ्गानि | शरीरकं अंगोँको
ष (ढितीयायं थमा) ६
ष्प् # ५ च ध जर, 1
५ 4“ 4८.१.५६ ~ | 3
शम्भत् _ | भूषयति सिगारता हं
"७. “~ ~~ ~ \”| (मन्तमीषिवण्यधः) 1: 7 `.
"भोम 7 ^ ` भयङ्करः > ' [भयानक -:“
7 न + ॥ ५५. 4
नं हव , | की साई. „|
॥ [6 -:८१,५,^५ या कि न
प्रम श्रङ्गाणि सीगींको
व,
॥ {4४ " 4): {४०४} + ए
ट्बिधाव | अव्यर्थधनयति | अस्यन्त हिखाता '
५ &९॥ >~ {ङटपष्ट्)
टःऽगसिंः | परहीतुमश्चक्यः "` न पकड जाने
9 ष
वाला, 1
^ क 3 प
दी < स ५ ^
ष ४॥
यः(अग्निः) क्रादछादूयन्निच , वद््रणोलु (आष
च्) नमति, पमहवं ˆ तये "गर्ज पन
च्न्प०् स्,४००७ { "३८५० »
गच्छति,वरंघकटयन् (च) शरीरान भूषयति (लः)
ग्रीतुमदक्यः (सन् ) भयङ्करः (दंवमः) इवच
अव्यथ धूनयति ॥ ६ ॥
मापा; \ `
जो (अग्नि) ढकते हुए की न्याह पीले रंग वारी
(वूटियों मे शुके देनैक की न्याह अद्यन्त ग्रजते
हुए पठिनरयो की ओर जाते हें (ओर) वर को भकं
करते हुए शरीर के गों को चभकाते हें (वर्ह) न
पकडे जाने वारे भयंकर बैल) की न्याह सीगों को
हिते हँ ॥ ६१
अगिनिर्दृवता जगतीछन्दः । १२।१२।१२।१२।
ससंसिति | ४ 1
ससंर्तिरोविष्टिरःसंगभायति
(क 1 र 1 क #
जानन्नेबनःनतोर्नित्यंसाशये । पु-
२. न्ते ।
नर्वधंन्तेचपियन्तिदटेभ्य सन्यदर्णः
1 श 1 ९
पिचोःकं वतेसचा \ ७ ॥
८ ३८५१ न्मम त्न४० मन
सः कः `" ' | व्ह `"
1| . _
। आच्छन्नः | छिपा हुमा
।
विऽस्तिरः प्रकटः प्रकट
सम् सम् + ध. ४
गृभायति | सम्+भायति, | आलिहनस करता
भ संति, हे
आलिद्धतीत्य्थं
, जानन् | जानन जानता हुआ
एव णव॒ | / |ही
जानतीः जानतीः, जाननेगलियोको
1 3
नित्यः नित्यः नित्य
भ्रा + ्
ऋणं शर र७०्०ॐ ( २५५२ )
प्राये . | ओये, आते सोता हे
दत (गोपरस्तमात्मने-
परेम्वितितटोपः)
पनः पुनः फिर
७ क
धन्त वर्भन्ते वरते हं
कये { ।
दपि अपि न॑ =
४ * 14) 54 ..
यन्ति अपियन्ति, | प्राप्त होते हैं
क भान्नुवन्ति
टेग्यम् | देवभावम् देवभाव को
न्यत् | अन्यत् द्रे को
1 ५ 1
वपः ष्पम् | स्प
५२} ४१. | = १ (न २१ {~
पिचोः पित्रोः ।| माता पिता के
(1 € ॥ = ५ =
कुणवते | वनति करते ई, ="
1
सचा सम्भूय “ | निकर ः*ग
( ८५३ ) क्े०१य्०१४०१०८
कस्छतार्थः।
सः नित्यः (अग्निः)आच्छन्नः प्रकटः ( च ) सन्
(ओषधीः) आलिङ्गत, जानन्नेव (च तासु) जानतीष्
९,९.०५
„ शते, (ताओषधयः) पुनवंधन्ते देवभावम् (च) पाप्न्-
कन्ति, (अग्निरोधयद्च) सम्भूय पिघ्रोरूपम् अन्यत्
कुवन्ति ॥७॥ |
माषार्धः।
वह नित्य (अग्नि) छिपे हुए (ओर) प्रकर हुएर (ओंष-
धियो को) आर्टिगन करते, ओर) जानते ए (उन)
\
ˆ जानने बालियों सें शयन करते हे, (वे ओषधि)
फिर चटती हे,(ओर ) देवभाव को पराप्त होती हे (अग्नि
ओर ओषधियौ ) सिल कर माता पिताकेस्पकतो
इसरा कर देते हे ॥ ७॥ |
अन्निदेवता जगतीछन्द; १२।६२।१२।१२
क |.
तमयुवःकंशिनोःसंदिरंभिर ऊ-
1 ९. =
ध्वास्तस्युम॑सतुषोःप्रायवेपुनः। ता-
1, ) 1 ~ ८ 9, ।,
सांजराप्रमुल्चन्नतिनानद्दसुपरं
कर्मं०्ग४ मंग ( ३८५४ )
॥
जनयल्ल्नोवमस्तुतस् ॥ ८ ॥
तम् तम् उसको
अयवः कुमार्यः कुमार्यो
- (मा० को)
|
केशिनीः खम्बकशयक्ताः | लम्बे वालों वार्ट
सम् सम् -
डि खच्छ प्रचमुच
रेमिरे तम्+रेभिरे, | पकदती दै -
ण्हन्ति
ऊर्ध्वा (खदरथ॑चिद् )
ऊध्व | उन्नताः उची
त॒स्घुः भ्र+ तस्थुः, चती हं
स प्रतिष्ठन्ति
1 (खषर्येखिट्)
मम्नृपू दनाः मरो हुई
` (पव्पर्नोर्घः) |.
( ३८५५ ) ऋ०मं०् सू०१४० २०८
प्र प्र+ =
५ छ ~
भ्रायवे | जीवते जीते हुष् के लिये
पनः पुनः फिर
|
तासाम् तालाम् उनकी
जराम् जरावस्थाम् | जरावस्थाको
प्रमु चन् | मोचयन् छुंदाता हुम
एति ¦ चलता हे
। $
नानदत् | अत्यथगजन् | अत्यन्त गरजता
हआ
1 ॐ
असुम् प्राणम् ग्राणको
{ॐ
परम परम् उत्मको
हे
।
जनयन् उत्पादयन् उत्पन्न करना
ध भ हआ
९०१०१ सृ११४०म०९ ( ३८५६ )
जोवम जीवम् जीवं को
1 ४५ ्
अस्ततम् | अनाच्छादितम् | न दने वाटेको
ह) ५
संर्ङतारथंर 1
तं खम्बकेशय॒क्ताः कुमायः खलु संख्हन्ति (ताः)
खता: जीषरिते (अग्नये) पुनः उन्नताः (सव्यमेपरतिष्ठ.
न्ति(सः) तासांजरावस्थां मोचयन् ष ` प्राणं अना-
ष्छादितं जीव--{धारणतामर््यच) उत्पादयन् असयर्थ
गर्जन् च) गच्छति 1<\
भाषार्थः ।
सचमुच उसको छम्ब घाल वाटी कुमाय
पकड्ती हें (वे) मरी हुई जीते हुए (अग्नि)के लिये
किर उट खडी (होकर, चलतो हें (बह) उनकी जरा-
वस्था का छुाते हुए उत्तम प्राण (ओर) न द्चने
वाली जीव(धारण कौ शक्ति को) उत्पन्न करते हप
ओर अत्यन्त गरजते हुए चर्तेहे॥८॥
अग्नदँवता जगतीछन्दः १२।१२।१२।१२
1 | 1
अधोवासंपरिमातूरिदन्न
( ३८५७ ) कम्य०१म्०१४० न्द्
क ` ॥ ।
तुविगरेमिःसत्वभिर्यातिविजयः।व-
॥ | „_ 4
योद धत्पदतेरेरिहत्सदा नश्थेमी
~. .9 1 “
सचतेवर्तनोरह ॥ < ॥
रं उपरिधायंमाणं | ओढनी को
ह |
परि परितः ष्वारों भोर से.
मातुः मातुः माताकफी
रिन् लिहन् चाटना दुभ
1
भद्ध इनिप्रसिद्धम् | यह प्रसिद्धै
~ ॥ =
तुविऽय्नेभिः। परभूतगमनेः | ष्टुत चलने
व | ५ षालोःसे
सटवऽमिः | जीषैः जीवसे
वाति ` "| विन्याति,द्ः | द्रजातःहै
~~ | गच्छति ५.
कर १०१ २०१४००९ ( ३८५८ ) `
बि 1
। ९ ॥
जयः जयप्राप्तुवन् | जयको छाप्तं
लाने) करता हुआ
वयः वलम् . चरुको
। > ।
दधत भरयच्छन् दता हु
५५
।
पत्ऽबते | पादवते पेरोबाङेकेलिये
21
रेरिडत् | अघ्यर्थलिहन् | अत्यन्त चाटता
। ४ हज ॥1
सदा सदा सदा
।
अनु पड्चात् पीछे
ग्येनी ।
भयेन | ्याम्वर्णः | काले रंग वाः
सचते सेवते सेवन करता
€ [
वतनि त मागः मामं
४
({ ३८५९ ) कन्प०१ स्०१४०म०९्
अद इति्रसिद्धम्
॥
यदःपसिद्ध हे
संस्छतार्थः। 4
(अग्निः) मातुरुत्तरीयं परितोजिहन् जयंपराप्नुवन् `
(च) भ्रभूतगमनेः जीवेःसह द्र गच्छति इतिप्रसिद्धम
` (सः) पादतरते वलं प्रयच्छन् सदा अत्यर्थं छिहन्
( गच्छति) दयामर्णो मार्गः (च) तमनु सेवते
(पतदपि) प्रसिद्धम् ॥ ९॥
माचार्थः। न
(अग्नि) माता की ओढनी को सव ओर से चारे
हुण् (आओर)जय को प्राप्त करते हुए वहत चलने वाले
जीवों के साथ दूर तक जाते हे यह प्रसिद्ध हःदषाये
ओर चोपाये के छिये वल को ठते ष्टु सदा अत्यन्त
चाटते हृष् (चरते ह ओर) काठ राका मार्ग उनके
पीछे २ चलता हे यह भी प्रतिद्ध हे ॥९॥
अग्निदेवता जगतीदन्दः.५२।१२।१२।१२
1 मग्नेमघवत्सरीदिः 1 ८
अस्माकमग्नेसृघवत्सुरोदि-
1
ल्यधश्रवसोवान्दपभोदमूनाः । चवा-
न्त ०रय्न१७००६० ( ३८६० )
स्याभिशुमतरशैट ्म॑बयुतसुपरि-
जर्भुराणः ॥ १०॥
अस्मावाम् अस्माकम् हमारे
सग्ने हे अग्ने ! हे अग्नि
मघवत्ऽसु धनवत्सु पनवानों मं
ददि ` ^ | दीप्यस्वर चमको
श्रध इदानीम् अव
।
प्वसोवान् उवसनवान् दवाप्त ठता इभा
लिपर द।४)
हषभः षृषभः चैर
4
दमूनाः वृममनाः धरफो प्यार
- | (दम्विग्नाप करने वाला
॥
८ ३८४१ ) वनय र्,१४०१०१०
1
भवऽअस्य | परित्यज्य ध्यागकर
शिशऽमतीो चिशसम्बन्धिनीः| बचपन की
(खीखाः । (खीखाओौको
पटोट भृगदीप्यस्व | खव चमको
वमद्धवं कवचमिव कवच को मानो
युत्ऽसु |यृच्ु यदधो मे
(परिऽजभ्- | परिषन् पहनता हुआ
4 (मान कोर)
{ रः
चवसट्रतार्थः ।
हे अग्ने ! श्दमनाःभ्वसन् षभः (लम्) इदानीम्
भस्माकं धनवर्सु दीप्यस्त्र, (खम्) शिशसम्बन्धिनीः
{लीखाः) स्पक्तता युद्धेषु कवचमिव परितो ण्ठन् भृशं
सोप्यस्ष ॥ १०॥ ~
भाषार्थः 1
हे अग्नि! घरको प्यार करने गारे {द्वास्त रेते
हुए पंख (आपा अब इमारे चनदन मे चमक भाप
कमम०१८्०१४००११ ( ३८९२ )
वचपन की (लीलाञं)को त्याग कर युद्ध म कवच को
मानो पहनते हए खच्च चमक ॥१०॥
अग्निर्देवता जगतीछन्दः १२।१२।१२)१२
क 1 1 ~
ददमग्नेसुधितंदधिंतादधि प्र
॥ (इ ध ध
यादुचिन्मन्मन् प्रेयोअस्तुते ! यत्तं
॥ि ॥ \ कन ४५० 4
शुक्रं तन्वोरेरोचतेशचि तेनारम्यं
बनसैरतनमात्वस् ॥ ११॥
द्दम् इदम् यद्
अग्नं हि अग्ने] हे अग्नि
।
सुऽधितम् सुष्टुनित्दितम् | भली परकरार निवे
। दन कियाष्ुया
दधता दषटुनिवरेदितात् [युर भकार निवेदन
क्यिष्टुरसे
पि
५ =)
1.4.
१
1
|)
५
>) |च
,८24 र
&
123 3
1८ =,
(|
“4
( ३८३९ ) ऋनम१्०र४०बन्
+अपि
प्रियात्
खलु
अपि
स्तोत्रात्
त्रियनरम्
श्तु
त्भ्यम्
तैव
दीप्तम्
प्रिथसे ,
सचमुच
भी
प्रकाह्सत
श०म०१८्०१४०४०११ ( ३८६९ )
॥
तन्व्ः शरीरम् शरीर
~ (धथमाथं षष्ठो)
+ | =
रोचते रोचते चमक्ता है
॥ ५ (५ ध
णचि निमेख निम `
। . ५ ६. "9
तेन तेन उससे
॥ (प हि प
र अस्मभ्य मारे लिये
~ 8
स = सव ओरसे
तनस कामयस्व | कामना कर
। (०
रठत्नस् रमणीयं धनम् | रमणीय धन.को
हे
सा आ~+ ~
त्वस् स्म् त्
८. „ संस्टतार्थः।
८.अग्नर1 इद् सुनिवेद्ितम् ( स्तोघम् ) खलु
त्रियाद्रपि टनिवेदिनात् स्नात्रात तुभ्यम् प्रियतरम्
भ्ठ, त् तवर दीप्तं शरीर निर्मलं रोचर तेनखम्
अस्मभ्यं रमणायं धनं सर्वतः कामयस्व ॥ ११॥
॥
( १८६५ 3) भग्म०१्०१४०४०१२९
भाषार्थः
हे अग्नि [ यह भरी प्रकार निवेदन स्ाहुभा
(स्तोत्र) बुरी तग्ह निकेदन यि दए प्रिय स्नोच
सेभीञपके लिये अधिफे श्रियहो, जो आप
फा प्रकाशमान शरीर निमंल चमकताहं उससे भप
हमारे दिये रमणीय धन को सव ओर से कामना
करें ॥ ११॥
अग्नि्ेवता त्रिष्टुप्छन्दः ११।११।११।११
1 ॥ ॥ 1
रथायनावसु तनोगृहाय नित्या-
ध
रिचांपदर्तीरास्यग्ने। अस्माक
॥ 1
उतनोसघोनो जनीश्चयापारया-
१ ।
च्टमेयाच ॥ १२॥
लि
8
ॐ1.
0,
(श ^
रयाय रथिन रथवा
(भान्को०)
।
नावम् नावम् नावको
ऋ०्म० धू०१४००११ { ३८६६ )
उत च ओर `
नः अस्माकम् |हमारे `
॥ ष ४०
गृहाय खहजनाय घर के मनुष्योंके
| सिये
[(नित्यऽच्- ~ सदा चप्पे वारी /
1 रिचास् काष्ठोपेताम्
= ॥
पत्ऽवतीोम् पादोपेताम् | वेरो बाटीको
रासि |देहि दे
( १८१७ } क ०८०१८२०१४०१०१द्
॥। ॥ =
ट अस्माकम् , हमार ,
1
मघोनः | धनवतः घनवानों फो
।
जनान् मनुष्यान् मनुष्योंको..
ष्व च ` [ओर ,
। या "५ या , ।
ति „ ५ <
` पारयात् | षरयेत् पारकरे `
~ । , |
शम॑ शरणम् ` | शरण-को .,
या या ~ जो
शः 9 (भोर
संस्छतार्थः | #
हे अग्ने ! (त्वम् ) अस्माक शहजनाय रथिनेच
नित्यारित्रां पादोपेताम् (क) नादि या मस्माकं वी-
रान् अस्माकं धनवतो मनून्यश्चापि पारयेत्, थाच
शरगक्पा (स्यात् ) ॥ १२॥ ! ॥
भ्म ६०१४००१२ ({ ३८६८ }
4
1
| माषाः
हे अग्नि | (आप) हमारे घरके मनुष्यों के छिये
ओर रथीयोधा कं ल्यि एसी नाव को देँ जिस केः
चप्पे खदा चरते रहं ओर जो परो बाखी हो, हमारे
बीरों को ओर हमारे घनी सनृष्यों कोभी पार रंघावे
भोर जो श्चरण सूप द्हो)॥१२॥
अग्निर्देवता व्रिष्टुप् छन्दः ११।११।११।११
1 3 ॥
अभोनोअग्नर्वथमिज्लुगुया `
॥ 1 +
दावाच्चासासिन्धवश्नचस्वगूत{ः ।
४ ड 1 ०4 । (|
गन्वंयग्यंयन्तोदोरघाहेषंबर मर्यो
वरन्त ॥१३ ।
समि अभि द
न्: अस्माकम् हमारे
अग्ने हे यम्ने! हे अग्नि
( ३८३९ } न००१ ल्०१४००११
स्तोत्रम् स्तोत्र को
इत् (रणः) -
लुगर्याः खुबउस्साहितक्षरो
भ गरोत्साहय
द्यावाच्तामा| याव्िव्यो |थो ओर एथिवी
। ४ ^
सिन्धवः | नथः नवि
च च खोर
1
स्वऽगृर्ताः स्वथमेवगामिन्यः | स्वयं चलने बाली
॥
गव्यम् गत्रादिषशयुम् | गौ आदि पञको
1
यव्यम् यवादिषान्यम् [जो आदि धान्यकं
1 ~ ~
यन्तः प्रापयन्त्यः भप्त कराती दं
दोघां (वीषाणि |
४ ४
क०१०१८्०१४०१०१६ ( ३८७० )
महा अहानि विनोको
“ दषस्ः | 6 | 6 को
५ वरम् मरणीयम् । ज को
। अरपयः . ' उषस , उषाः
वरन्त शृण्वन्तु |षर
ॐ ४
हे अग्ने ! अस्माकं स्तोत्र भोर्ाहय,धावाए्यिव्यौ
स्वयंगामिन्योनयङ्च (अस्मा; ) गवादिषु यवादि
` धान्यं दीर्घायुः (च) प्रापयन्तु, उयस (अस्मदथमु)
चर वरणीयम् (पदार्थच) दृण्वन्त् ॥ १३॥
भाषार्थः
इ अग्नि ! हमारे स्तोचको उरपादित करो, पाषा.
एयिवी ओर स्वयं चलने वाली नदिर्यौ (हमको) गौ
मादि पशु, यत्र यादि अनाज ओर खम्बा आय प्राप्त
कराव+उपष्े (हारे छिवे) यल को (मोर) धरने योग्य
(पदारथ) को षरे ॥ १३॥
ति चसारिराद्शरशततमं सृखम्।